De voormalige president van de VS, Donald Trump, kondigde woensdag de lancering aan van zijn eigen sociale netwerk, genaamd Truth Social. ‘Een bètaversie voor genodigden wordt in november 2021’ uitgerold, en vervolgens ‘landelijk in het eerste kwartaal van 2022’, aldus Axios.
Censuur door traditionele sociale netwerken was een van Trumps ‘belangrijkste talking points’ geworden, ‘zelfs voordat ze zijn accounts verwijderden’ na de bestorming van het Capitool op 6 januari, aldus de nieuwssite.
‘We willen terugvechten tegen de Big Tech-bedrijven van Silicon Valley die tegenstemmen het zwijgen opleggen’
Volgens het bedrijf achter Truth Social, Trump Media & Technology Group, is het zijn missie ‘een concurrent te creëren voor het liberale mediaconsortium en terug te vechten tegen de Big Tech-bedrijven van Silicon Valley, die hun eenzijdige macht hebben gebruikt om tegenstemmen in Amerika het zwijgen op te leggen’.
De Situation Room, de streng beveiligde ruimte in het Witte Huis, waar respectievelijk Barack Obama en Donald Trump op videobeelden zagen hoe Amerikaanse troepen Osama bin Laden en Abu Bakr al-Baghdadi doodden en waar Joe Biden in augustus vernam dat een zelfmoordterrorist dertien Amerikaanse militairen in Kaboel doodde, is hoognodig aan renovatie toe. Sommige apparatuur is in vijftien jaar niet vernieuwd, schrijft The Japan Times.
Voor het eerst sinds 2006 kunnen ‘de beveiliging en technologie’ worden vernieuwd
Daarom wil het Pentagon de boel voor ongeveer 56,2 miljoen dollar, zo’n 48,5 miljoen euro, gaan opknappen. Dat is inclusief 46 miljoen dollar die al eerder was goedgekeurd voor het renovatieprogramma en 10,2 miljoen dollar aan extra geld.
Het geld zal onder meer worden gebruikt voor renovaties waardoor voor het eerst sinds 2006 ‘de beveiliging en technologie’ kunnen worden vernieuwd, waaronder ‘de aanleg van een flexibele infrastructuur die voor snellere upgrades kan zorgen’, aldus een begroting van het ministerie van Defensie.
Koerden in Syrië hopen dat het Amerikaanse leger hen niet in de steek laat
De Arabisch-Koerdische strijdkrachten die het noordoosten van Syrië in handen hebben, hebben de terugtrekking van de VS uit Afghanistan ‘met argusogen gadegeslagen’, meldt The Washington Post.
In 2019 had voormalig president Trump besloten dat meer dan de helft van de Amerikaanse troepen die in Syrië zijn gestationeerd moesten vertrekken. Dit werd ervaren als ‘verraad aan de Koerden’ die streden tegen de jihadistische groepering Islamitische Staat (IS), aldus het Amerikaanse dagblad. De gedeeltelijke terugtrekking had ‘de kaart hertekend‘ van Noordoost-Syrië, waarvan delen in handen kwamen van een door Turkije gesteunde Syrische militie, en andere in handen van het Syrische leger, gesteund door Rusland en Iran. Een ‘pijnlijke herinnering die nog vers in het geheugen staat’ van de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF).
‘In het noordoosten van Syrië denken weinig mensen dat de Amerikanen voor onbepaalde tijd zullen blijven’
Maar in de afgelopen maanden heeft de regering-Biden ‘getracht’ de leiders van de Arabisch-Koerdische strijdkrachten gerust te stellen door het zenden van militairen. Ongeveer negenhonderd Amerikaanse troepen zijn nog steeds in het gebied om IS te bestrijden. ‘De [Amerikaanse] regering heeft verklaard dat het partnerschap sterk blijft en dat de Amerikaanse troepen niet op korte termijn zullen vertrekken’, schrijft The Washington Post.
‘Amerikaanse officieren kwamen naar ons toe en zeiden dat er geen verandering zou komen in Syrië‘, bevestigt SDF-leider Mazloum Abdi, geïnterviewd door de Amerikaanse krant.
Over de toekomst van de Amerikaanse aanwezigheid is de Koerdische generaal ‘voorzichtig maar optimistisch’ en hoopt hij dat ‘Amerika zich aan zijn beloften zal houden’. In het noordoosten van Syrië ‘denken weinig mensen dat de Amerikaanse troepen voor onbepaalde tijd zullen blijven’, aldus de krant. Maar voor Abdi moeten de Amerikaanse troepen ’blijven tot er een oplossing voor de Syrische crisis is gevonden’.
Voor de Amerikanen is aanwezigheid in de regio belangrijk voor het ‘machtsevenwicht’ in Syrië, waar naast het Syrische leger ook Russische, Turkse en Iraanse strijdkrachten aanwezig zijn.
Amerikaanse sancties hebben de smartphoneactiviteiten van Huawei hard geraakt en ondertussen profiteert een ander Chinees bedrijf daarvan. Technologiebedrijf Xiaomi heeft het gat opgevuld dat door Huawei is achtergelaten op de markten van Europa tot Zuidoost-Azië en China. Het doet dit volgens een scenario dat ook door veel andere Chinese merken wordt gehanteerd, namelijk door producten aan te bieden met eigenschappen die vergelijkbaar zijn met die van concurrenten, maar dan wel tegen veel lagere prijzen, schrijft The Wall Street Journal.
Er is geen enkel bedrijf dat wereldwijd meer telefoons heeft verkocht in de maand juni dan Xiaomi
Volgens marktonderzoeker Counterpoint Research is er geen enkel bedrijf dat wereldwijd meer telefoons heeft verkocht in de maand juni dan het in Beijing gevestigde Xiaomi. Het bedrijf passeerde Samsung en Apple en werd voor het eerst het nummer één smartphonemerk ter wereld. De maand-op-maandomzet groeide met 26 procent en daarmee was Xiaomi ook het snelst groeiende merk van juni. In het tweede kwartaal van dit jaar was Xiaomi wereldwijd het tweede merk qua verkoop.
Nadat je je haar hebt laten knippen bij Pitch, een kapsalon in het centrum van San Francisco, verzamelen de kappers de afgeknipte lokken en voeren die aan viltmachines die buiten staan. Deze veranderen het haar in strak geweven viltmatten die worden gebruikt om watervervuiling aan te pakken. Het is een idee van Phil McCrory, een haarstylist uit Huntsville, in Alabama, schrijft Reasons to be Cheerful. In 1989 zag hij beelden van de olieramp met de Exxon Valdez in Alaska. Hij wist hoe gemakkelijk olie zich aan haren hecht en vroeg zich af of je ook mensenhaar zou kunnen gebruiken om olie op te ruimen. Wetenschappers bevestigden zijn theorie: elke haar absorbeert drie tot negen keer zijn gewicht in olie.
Het idee van McCrory leidde tot een wereldwijde beweging. In 1998 ging hij een partnerschap aan met Matter of Trust, een non-profitorganisatie van Lisa Gautier uit San Francisco. Samen lanceerden ze het baanbrekende Clean Wave-programma om vezelmatten te produceren van mensenhaar uit kapsalons, dierenvacht uit salons voor huisdieren en zelfs pluisjes uit wasserettes.
Inmiddels doneren alleen al in de VS veertigduizend kapsalons hun haarresten
Inmiddels doneren alleen al in de VS veertigduizend kapsalons hun haarresten. Elke kapsalon en dierentrimmer knipt ongeveer anderhalve kilo haar of vacht per dag, en dat levert een enorme hoeveelheid op aan natuurlijke vezels. De viltfabriek in San Francisco ontvangt nu dagelijks haar uit dertig landen.
De haarmatten van Matter of Trust zijn inmiddels al met succes gebruikt bij grote olielozingen, zoals in Ecuador, waar Texaco tussen 1964 en 1992 meer dan 60 miljard liter giftig afvalwater dumpte, naast miljoenen liters ruwe olie. In 2010 leidde de lekkage van bijna 800 miljoen liter ruwe olie door BP in de Golf van Mexico tot een ongekende reactie: binnen vier dagen ontving Matter of Trust 340.000 kilo aan vezels. EPA, het milieuagentschap van de overheid, noemde het de grootste burgeractie die het ooit had gezien.
Biden bevestigt terugtrekking uit Afghanistan per 31 augustus
De Amerikaanse president heeft bevestigd dat de militaire operatie van de VS in Afghanistan op 31 augustus zal aflopen, ondanks druk van zijn Europese bondgenoten om de missie te verlengen.
‘Joe Biden houdt vast aan zijn plan om de Amerikaanse troepen tegen het einde van de maand uit Afghanistan terug te trekken, ondanks internationale druk – ook van zijn belangrijkste Europese bondgenoten – om de evacuaties meer tijd te geven’, vat Financial Times samen.
President Biden: ‘De voltooiing van de missie hangt af van de medewerking van de taliban’
De Amerikaanse president heeft dinsdag (24 augustus) gezegd dat de VS op schema liggen wat betreft de terugtrekking van hun strijdkrachten uit Afghanistan voor de deadline van 31 augustus. ‘Ik ben vastbesloten om onze missie te voltooien’, verkondigde hij vanuit het Witte Huis. Maar, zo voegde hij eraan toe, ‘de voltooiing van de missie’ binnen die termijn ‘hangt af van de medewerking van de taliban bij het verlenen van toegang tot het vliegveld en het vermijden van enige verstoring van onze operatie’.
‘Dit is een delicate situatie’, zei hij. ‘Hoe eerder we klaar zijn, hoe beter. Elke dag dat de operatie voortduurt, vormt een nieuw risico voor onze troepen.’
De Maleisische premier Muhyiddin Yassin en zijn kabinet zijn opgestapt na slechts zeventien maanden aan de macht te zijn geweest. Muhyiddin hield vorige week maandag (16 augustus) een laatste kabinetsvergadering voordat hij naar het paleis ging om zijn ontslag aan de koning aan te bieden, schrijft Al-Jazeera. In een televisietoespraak zei hij dat hij had besloten af te treden omdat hij de meerderheid in het parlement kwijt was. Hij sprak zijn hoop uit dat er snel een nieuwe regering zal worden gevormd.
De 74-jarige Muhyiddin stond bijna constant onder druk sinds hij in maart 2020, na een machtsgreep binnen de vorige regering, aan het hoofd kwam te staan van een nieuwe coalitie. Daarop volgde een maandenlange machtsstrijd, terwijl de publieke woede over het politieke gekibbel toenam naarmate het aantal coronabesmettingen steeg. Ongeveer 12.510 mensen zijn in Maleisië inmiddels overleden aan corona, overbelaste ziekenhuizen worstelen om de toestroom van patiënten het hoofd te bieden.
Hooggerechtshof VS herintroduceert asielwet van Trump
Het Amerikaanse Hooggerechtshof, dat een conservatieve meerderheid heeft, heeft dinsdag migratiebeleid uit het Trump-tijdperk – algemeen bekend als het ‘Blijf in Mexico’-beleid – opnieuw ingevoerd. Het beleid dwingt asielzoekers in Mexico hun asielaanvraag af te wachten.
‘De regering had nagelaten de juiste procedures te volgen om het beleid te beëindigen’
President Joe Biden had in februari de automatische uitzetting van asielzoekers naar Mexico stopgezet, ‘in antwoord op de kritiek dat kwetsbare migranten daardoor gedwongen werden te wachten tot hun zaak in gewelddadige grenssteden werd behandeld’, aldus The Wall Street Journal. ‘Lokale rechtbanken hadden geoordeeld dat de regering had nagelaten de juiste procedures te volgen om het beleid te beëindigen’, aldus de krant.
Geconfronteerd met een toename van het aantal coronabesmettingen, vooral onder jongeren, draaien de Spaanse autonome regio’s de duimschroeven aan om de heropleving van de epidemie te beteugelen. In Catalonië sluiten uitgaansgelegenheden vanaf vrijdag 9 juli weer voor veertien dagen hun deuren.
Op maandag 5 juli verklaarde de hoofdepidemioloog van het Spaanse ministerie van Volksgezondheid, Fernando Simón, dat het aantal besmettingen onder jongeren 600 gevallen per 100.000 bedraagt – driemaal het nationale gemiddelde van alle leeftijdsgroepen bij elkaar. Als oorzaak wordt vooral gewezen naar de uitbraak tijdens examenreizen op de Balearen van afgelopen maand.
Als reactie hierop beginnen de autonome regio’s, die verantwoordelijk zijn voor de volksgezondheid, maatregelen te nemen om de opmars van de epidemie af te remmen. In Catalonië zullen uitgaansgelegenheden (zoals nachtclubs, bars en karaokebars) vanaf vrijdag 9 juli gedurende minstens twee weken gesloten zijn.
Klap voor de sector
Dit besluit ‘is ontvangen als een klap voor de sector’, die hun activiteiten na een sluiting van anderhalf jaar nog maar nauwelijks had hervat, zo schrijft het conservatieve dagblad ABC. Dit zal echter geen gevolgen hebben voor de festivals die voor die twee weken zijn gepland, aldus El Periódico de Catalunya.
Ook moet iedereen die buitenevenementen met meer dan vijfhonderd mensen bijwoont, een negatieve antigeen- of PCR-test van minder dan twaalf uur oud kunnen overleggen of gevaccineerd zijn. De Catalaanse autonome regering raadt aan om ook in de buitenlucht een mond-neusmaskers te dragen.
Andere autonome regio’s, zoals Castilië en León, overwegen de avondklok opnieuw in te stellen. Intussen is al meer dan 40 procent van de Spaanse bevolking volledig gevaccineerd.
‘Buitenlandse toeristen verkassen naar plaatsen waar het aantal besmettingen minder alarmerend is dan aan de Spaanse kust’
In Barcelona spreekt de liberaal-conservatieve La Vanguardia zich in een redactioneel met de titel ‘De vijfde golf’ bezorgd uit over het Spaanse toerisme in het licht van deze toename van het aantal gevallen: ‘Een groot deel van de reserveringen die voor deze zomer waren gemaakt zijn geannuleerd. Buitenlandse toeristen blijven liever thuis of verkassen naar plaatsen waar het aantal besmettingen minder alarmerend is dan aan de Spaanse kust.’
Commentator Mariano Guindal erkent dat de situatie ‘niet zo belabberd is als tijdens de vorige vier golven’, vooral wat betreft het aantal ziekenhuisopnames en sterfgevallen.
Maar gezien de situatie in de rest van Europa was Spanje gewaarschuwd, stelt hij. ‘Het Verenigd Koninkrijk, dat een van de landen met de hoogste vaccinatiegraad was, is plotseling weer het toneel van de grootste uitbraak van de nieuwe Delta-variant geworden. Ons buurland Portugal, dat als eerste de gevolgen ondervond van het uitblijven van tijdige maatregelen, zag zich genoodzaakt de avondklok weer in te stellen.’
Haïtiaanse president Jovenel Moïse vermoord
Jovenel Moïse, president van Haïti sinds 2017, werd in de nacht van 6 op 7 juli in zijn privéwoning vermoord, maakte de vertrekkende premier Claude Joseph op 7 juli in een verklaring bekend, weergegeven door de Haïtiaanse site Alterpress.
‘Omstreeks één uur ’s nachts (…) heeft een groep niet-geïdentificeerde personen, van wie sommigen Spaans spraken, de privéwoning van de president van de Republiek bestormd en daarbij het staatshoofd dodelijk verwond’, aldus de premier.
‘Haïti ging al gebukt onder bendegeweld en protesten tegen [Moïses] steeds autoritairder bewind’
De politie doodde vier verdachten en arresteerde uren later nog twee anderen, ‘te midden van groeiende chaos in een land dat al gebukt gaat onder bendegeweld en protesten tegen [Moïses] steeds autoritairder bewind’, schrijf Associated Press.
Drie politieagenten die door de vermoedelijke schutters werden gegijzeld, werden woensdag vrijgelaten nadat de politie een huis had omsingeld waar enkele van de verdachten zich schuilhielden, zei Léon Charles, hoofd van de nationale politie van Haïti, aldus het persbureau.
De website van Haïti Press Network meldt dat ‘de gewonde first lady Martine Moïse momenteel wordt behandeld in een ziekenhuis (…)’.
Controversiële president
Het presidentschap van Jovenel Moïse wordt al enkele maanden betwist vanwege zijn autoritaire methoden, met name door een heterogene groep tegenstanders die een ‘voorlopige overgangspresident’ hebben aangesteld. Onlangs kondigde hij aan nieuwe parlementsverkiezingen uit te schrijven. Op maandag 5 juli had hij een nieuwe premier benoemd, Ariel Henry.
Het land wordt al maandenlang geteisterd door extreem geweld van bewapende bendes, met name in sommige wijken van Port-au-Prince, de hoofdstad. Dit ongecontroleerde geweld heeft de kritiek op het staatshoofd, die al bijna twee jaar het doelwit is van spontane of door de oppositie georganiseerde demonstraties, aangewakkerd.
‘Alle maatregelen worden genomen om de continuïteit van de staat te waarborgen en de natie te beschermen’, vervolgde de aftredende regeringsleider in zijn verklaring.
Donald Trump klaagt Twitter, Facebook en Google aan
De voormalige president van de VS, die na de gebeurtenissen op Capitol Hill op 6 januari 2021 van de sociale netwerken werd geweerd, slaat terug en beschuldigt Facebook, Twitter en Google van censuur. Hij zegt dat hij ‘triljoenen’ aan schadevergoeding wil.
NPR ziet het als ‘de nieuwste escalatie in de langlopende vete tussen Trump en de sociale netwerken waar hij voor en tijdens zijn presidentschap gretig gebruik van maakte’. Woensdag kondigde het voormalige staatshoofd vanuit zijn golfbaan in Bedminster, New Jersey, aan dat hij Facebook, Twitter en Google aanklaagde, omdat zij hem en de Republikeinen zouden censureren.
‘Wij eisen een einde aan de schaduwverboden, een einde aan het monddood maken en een einde aan de zwarte lijsten, verbanningen en het cancelen,’ zei de man die door de drie techbedrijven werd geschorst voor berichten die voor, tijdens en na de aanslag van 6 januari op het Capitool in Washington werden geplaatst.
Volgens CNN doet Trump een ‘laatste wanhoopspoging’ om terug te komen op sociale media
Donald Trump zegt dat hij een schadevergoeding wil die potentieel kan oplopen tot ‘triljoenen dollars’, al ‘lijkt dit onwaarschijnlijk’, vat The Verge samen.
Volgens CNN doet Trump een ‘laatste wanhoopspoging’ om terug te komen op sociale media. De zakenman ‘heeft een lange geschiedenis van het nemen van gerechtelijke stappen als tactiek om angst aan te jagen zonder daadwerkelijk door te gaan met de rechtszaak.’ Als hij deze keer zou doorzetten, is zijn aanklacht ‘waarschijnlijk bij voorbaat al gedoemd’, aldus CNN.
Zoals Yahoo!opmerkt, beweert Trumps juridische team in de drie aanklachten dat de techreuzen hem door het Eerste Amendement gewaarborgde vrijheid van meningsuiting hebben geschonden. Maar ‘het amendement beschermt tegen overheidscensuur, niet tegen censuur door bedrijven’, verduidelijkt de site. ‘Juristen hebben onmiddellijk kritiek geuit op de aanklachten en voorspeld dat hij weinig kans van slagen heeft in de rechtbank’, bevestigt The Washington Post.
Sectie 230
Ook in het geding is Sectie 230, een wet uit de jaren negentig die webbedrijven extra bescherming biedt. Toen Donald Trump in het Witte Huis zat, probeerde hij deze tevergeefs te hervormen door middel van een presidentieel decreet.
De wet ligt echter zowel van links als van rechts onder vuur, waarbij de Democraten zeggen dat zij de verspreiding van desinformatie mogelijk maakt en de Republikeinen dat zij maatregelen tegen censuur verhindert. In het laatste geval, merkt CNN op, hebben verschillende studies aangetoond dat ‘partijdige stemmen, vooral aan de rechterzijde, op grote schaal gebruikmaken van het platform’.
‘Dat Trump zich voordoet als verdediger van de vrijheid van meningsuiting is nogal gedurfd gezien zijn verleden’
The Atlantic spaart de voormalige president niet. ‘Dat hij zich voordoet als verdediger van de vrijheid van meningsuiting is nogal gedurfd’, schrijft het tijdschrift, dat eraan herinnert dat Trump journalisten heeft aangeklaagd voor hun uitlatingen, heeft opgeroepen tot wetgeving om gemakkelijker iemand te kunnen aanklagen voor smaad en heeft geprobeerd de procureur-generaal in te schakelen om achter zijn critici aan te gaan.
De aanklachten zijn zonder twijfel een publiciteitsstunt, schrijft The Atlantic. Hij probeert ‘de aandacht af te leiden van de echte juridische problemen die hij heeft, met de denkbeeldige problemen die hij wil’. Hoewel zijn ban van Twitter en Facebook al dateert van januari, is het niet toevallig dat de aankondiging een week na de aanklacht tegen de Trump Organization in een rechtbank in New York kwam, aldus The Atlantic.
The Washington Post meldt dat de aanklachten, die zijn ingediend in een federale rechtbank in Miami, waarschijnlijk weerklank zullen vinden bij Trump-aanhangers die ervan overtuigd zijn dat de platforms niet genoeg conservatieve stemmen laten horen. Terloops merkt The Wall Street Journal op dat ‘kort na de persconferentie’ de Republikeinse Partij en het Trump-comité de rechtszaken naar voren brachten in hun oproepen om donaties.
Het is twijfelachtig of we ooit de oorsprong van covid-19 zullen achterhalen. Maar vrijwel geen expert sluit de mogelijkheid uit dat het uit een laboratorium is ontsnapt. De eerste keer zou het namelijk allerminst zijn. ‘Het meest verontrustend is onderzoek naar het nog dodelijker maken van ziekteverwekkers.’
Keuze uit ons archief
De oorsprong van covid-19 blijft een onopgelost mysterie en tevens voer voor een verhitte discussie. Onlangs gooide FBI-baas Christopher Wray nog wat olie op het vuur in een interview met Fox News door te stellen dat het coronavirus in de wereld is gekomen nadat het ontsnapte uit een laboratorium dat mogelijk in de Chinese stad Wuhan stond. Hoewel hij geen bewijs voor zijn stelling gaf, is het niet ondenkbaar. Want over de hele wereld staan laboratoria waar met zeer dodelijke ziekteverwekkers gewerkt wordt, zoals we in dit stuk van het Amerikaanse tijdschrift Mother Jones lezen.
Dit artikel verscheen eerder in Reader 23 van 360 Magazine, juli 2020.
Maar weinig mensen hadden gehoord van het Wuhan Institute of Virology (WIV) – het streng beveiligde biolab in Wuhan, China, dat baanbrekend onderzoek doet naar coronavirussen – tot half april [2020], toen de regering-Trump begon te suggereren dat het mogelijk de bron was van SARS-CoV-2, het virus dat covid-19 veroorzaakt. Tot dusverre werd het idee enkel ondersteund door het feit dat covid-19 uitbrak in de stad waar ook het instituut staat, maar dat toeval was voldoende om voeding te geven aan allerlei wilde samenzweringstheorieën. Aanvankelijk deden deze vooral de ronde in extreemrechtse kringen, maar toen de regering onder vuur kwam te staan, begon ze de verhalen te voeden.
Biosafety Level 4-classificatie
De basis hiervoor werd gelegd toen twee berichten van functionarissen van de Amerikaanse ambassade in Beijing werden gelekt naar The Washington Post. De berichten waren in 2018 naar Washington verzonden nadat de functionarissen het Wuhan Institute of Virology hadden bezocht – het eerste laboratorium in China met een Biosafety Level 4-classificatie, wat betekent dat het met ’s werelds gevaarlijkste ziekteverwekkers werkt – en te horen kregen over veiligheidsproblemen aldaar. ‘Uit gesprekken met wetenschappers van het WIV-laboratorium maakten ze op dat het nieuwe laboratorium een ernstig tekort heeft aan goed opgeleide technici en onderzoekers om de veiligheid in dit besmettingsgevoelige laboratorium te handhaven’, stond in een van de berichten, waarin er bij de regering op aan werd gedrongen extra steun te sturen naar het laboratorium en werd benadrukt hoe belangrijk het werk van het WIV was voor de ‘voorspelling en preventie van toekomstige uitbraken van het coronavirus’.
Een tweede lek was veel gerichter. Fox News haalde niet nader benoemde insiders aan die zeiden ‘steeds meer overtuigd te zijn’ dat de uitbraak afkomstig was uit het laboratorium. Toen president Trump tijdens een persconferentie naar het rapport werd gevraagd, was zijn commentaar: ‘We horen het verhaal steeds vaker.’
In The Hugh Hewitt Show voerde staatssecretaris Mike Pompeo de druk verder op: ‘We weten dat de eerste waarnemingen van de ziekte plaatsvonden binnen enkele mijlen van het Wuhan Institute of Virology. We kennen de geschiedenis van de faciliteit – het is het eerste BSL-4-laboratorium waar hoogwaardig virusonderzoek wordt uitgevoerd. We weten dat de Communistische Partij van China, toen ze begon te bepalen wat er in Wuhan moest gebeuren, overwoog of het WIV misschien de plek was waar dit vandaan kwam. En het allerbelangrijkste: we weten dat ze niet hebben toegestaan dat wetenschappers het laboratorium binnengaan om te evalueren wat er is voorgevallen.’
De motivatie om China de schuld te geven, om de slordigheid van andere mogendheden als de ware oorzaak van de pandemie aan te wijzen, lijkt evident. De afgelopen tijd is er steeds meer afbreuk gedaan aan het argument van de regering dat ze te kort van tevoren is gewaarschuwd voor het naderende virus. Nieuwe rapporten maken steeds weer duidelijk hoe vroeg en vaak de regering werd gewaarschuwd, en volgens ABC News werd het eerste alarm zelfs al in november geslagen, toen de Amerikaanse inlichtingendienst de uitbraak oppikte via in China onderschepte communicatie en markeerde als potentieel ‘cataclysmisch’. Vandaar de noodzaak om de aandacht af te leiden van haar eigen onbekwaamheid en China tot grote vijand te bestempelen.
Misplaatst
Maar de politiek gemotiveerde pogingen van de regering-Trump om het WIV de schuld te geven, zijn nogal misplaatst. Een laboratoriumconnectie zou de Amerikaanse schuld juist vergroten, omdat het werk dat er werd gedaan deel uitmaakte van een internationaal, in de Verenigde Staten gelanceerd project – tot voor kort althans: vlak nadat Trump de theorie van de ontsnapping uit het laboratorium omarmde, eind april, werd de bijdrage aan EcoHealth Alliance, dat bijdroeg aan de financiering van het WIV-lab, stopgezet.
De gelekte berichten tonen aan hoe hecht de relatie is tussen het WIV en de Verenigde Staten. Er is geen teken dat het instituut in 2018 met Beijing contact opnam voor extra hulp; in plaats daarvan reikte het uit naar Washington, dat het verzoek afwees. Zoals de Post meldde: ‘Er is geen extra hulp aan de laboratoria verleend.’
In het onwaarschijnlijke geval dat bewezen wordt dat het virus aan het laboratorium kan worden gelinkt, kan het niet-leveren van meer ervaren personeel worden gezien als een enorme blunder van de regering-Trump. ‘In de berichten worden serieuze waarschuwingen gedaan, en je zou verwachten dat degene die ze heeft gelezen, stappen zou ondernemen om de situatie te peilen’, zei senator Chris Murphy van Connecticut onlangs tegen de Post. ‘Maar er bestaan nog altijd meer vragen dan antwoorden over de oorsprong van dit virus.’
Virussen die in zo’n onvriendelijke omgeving weten te overleven, kunnen verwoestend zijn als ze oversteken naar zoogdieren met een zwakkere verdediging
Het is twijfelachtig of we ooit de oorsprong van covid-19 zullen achterhalen. Maar ondanks het scepticisme van veel experts, durfde niemand met wie ik sprak de mogelijkheid uit te sluiten dat het per ongeluk was ontsnapt uit een laboratorium waar het werd bestudeerd. Ook kan het naar Wuhan zijn gebracht door iemand die ergens anders is besmet, of door een dier dat als tussengastheer diende. Zoals we hebben gezien, weten de meeste mensen die met SARS-CoV-2 zijn besmet niet dat ze het hebben. Het is misschien onmogelijk om zo’n ziekte tot patient zero terug te traceren.
Maar dat het WIV nu de aandacht heeft, kan ergens goed voor zijn. De meeste mensen realiseren zich niet hoe heroïsch een deel van het werk is dat er wordt verricht, en hoe belangrijk om de volgende pandemie te voorkomen. Ook is er weinig erkenning voor het gevaar dat het werk in zwaarbeveiligde biolabs over de hele wereld met zich meebrengt. Ja, de volgende pandemie zou uit een laboratorium in China voort kunnen komen. Maar de oorsprong kan net zo goed veel dichter bij huis liggen.
De afgelopen decennia zijn er vaker ziekten van dieren op mensen gesprongen, een fenomeen dat zoönose of spillover wordt genoemd, of soortoverschrijdende overdracht. Deskundigen geven de schuld aan onze toenemende inmenging in de natuurlijke wereld. Door bossen om te zetten in boerderijen en op wilde dieren te jagen, geven we virussen steeds meer kans om over te lopen.
De inspanning om dergelijke overdracht op te sporen en te voorkomen, begon nadat SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome) in november 2002 in Zuid-China opdook en een aantal mensen infecteerde die banden hadden met een ‘natte markt’, waar dieren in het wild worden verkocht. SARS heeft uiteindelijk 774 mensen over de hele wereld gedood door longcellen te vernietigen en een ernstige longontsteking te veroorzaken. SARS doodde 10 procent van zijn slachtoffers, een extreem hoog percentage, maar was niet enorm besmettelijk, en in juli 2003 was het gelukt het virus te bedwingen.
Virologen identificeerden al snel een nieuw coronavirus als veroorzaker van SARS. Het leek op andere virussen die in vleermuizen werden aangetroffen, waarvan men vermoedde dat ze de oorspronkelijke gastheren waren. Vleermuizen zijn de natuurlijke dragers van veel van ’s werelds ernstigste infectieziekten, waaronder MERS en ebola, maar die virussen veroorzaken bij vleermuizen zelden problemen. Vleermuizen hebben een hyperactief immuunsysteem dat virussen weinig kans geeft. Bij de meeste zoogdieren, waaronder wijzelf, zouden dergelijke agressieve immuunreacties dodelijke ontstekingen veroorzaken (zoals de cytokinestormen waar sommige covid-19-patiënten aan overlijden), maar vleermuizen hebben bovendien unieke herstelmechanismen in hun cellen die zulke ontstekingen constant opruimen. Deze herstelmechanismen dienen om de slijtage tegen te gaan die wordt veroorzaakt door het intense metabolisme van vleermuizen – hun hart kan tijdens de vlucht duizend keer per minuut kloppen –, maar stellen vleermuizen ook in staat 24/7 een beroep te doen op hun immuunsysteem zonder zichzelf te vernietigen.
Virussen die in zo’n onvriendelijke omgeving weten te overleven, kunnen verwoestend zijn als ze oversteken naar zoogdieren met een zwakkere verdediging, een beetje als een invasieve soort die in een maagdelijke omgeving wordt gedropt.
Volgens Scientific American begon een team van WIV onder leiding van viroloog Shi Zhengli in 2004 grotten in Zuid-China te bezoeken, in de hoop de oorzaak van SARS te vinden. Ze namen vleermuizen mee en namen bloed-, speeksel- en ontlastingsmonsters, die ze in Wuhan op virussen testten. In 2009 werd het lab betrokken bij PREDICT, een nieuw programma dat werd opgezet door USAID en erop was gericht wetenschappers op te leiden en te financieren om gebieden met een hoog risico op nieuwe virussen te onderzoeken. Door onbekende virussen te identificeren voordat ze op mensen terechtkwamen – om ‘ze te vinden voordat ze ons vinden’, zoals Shi het uitdrukte –, hoopten onderzoekers een systeem voor vroegtijdige waarschuwing op te kunnen zetten. Het project werd in tientallen landen uitgevoerd, maar het WIV vormde een belangrijke spil en Shi Zhengli kwam in China bekend te staan als ‘Bat Woman’.
Het team van Shi ontdekte dat de vleermuizen in Zuid-China vol virussen zaten, vooral coronavirussen
In 2013 ontdekte het WIV SARS-CoV, de oorzaak van SARS, in een grot in de provincie Yunnan. Het team van Shi ontdekte dat de vleermuizen in Zuid-China vol virussen zaten, vooral coronavirussen. Meer dan tien jaar lang verzamelde haar team in de regio meer dan tienduizend monsters van vleermuizen waarmee ze honderden nieuwe coronavirussen identificeerden, waarvan enkele in staat waren ook mensen te infecteren. Veel vleermuizen droegen meerdere virussen met zich mee en er waren alarmerende tekenen dat de virussen zich opnieuw met elkaar vermengden – ze wisselden tijdens het vermenigvuldigen stukjes genetische code uit, waardoor nieuwe virussen met nieuwe eigenschappen ontstonden.
‘Het is zeer waarschijnlijk dat toekomstige SARS- of MERS-achtige uitbraken van coronavirus afkomstig zullen zijn van vleermuizen, en er is een vergrote kans dat dit in China zal gebeuren’, schreven Shi en haar collega’s in een paper uit 2019 die nu griezelig vooruitziend overkomt. ‘Dat maakt het onderzoek naar coronavirussen van vleermuizen urgent om vroege waarschuwingssignalen te detecteren.’
SARS en SADS – een verwant virus dat in 2017 25.000 varkens doodde – braken allebei uit in Zuid-China, waar de meest zorgwekkende geslachten van coronavirussen werden gevonden en waar toekomstige uitbraken werden verwacht. Toen de autoriteiten Shi op 30 december waarschuwden dat een uitbraak van longontsteking in Wuhan werd veroorzaakt door een mysterieus nieuw coronavirus, was ze verrast. ‘Ik had nooit verwacht dat zoiets zou gebeuren in Wuhan, in Centraal-China’, vertelde ze aan Scientific American. Wuhan is een metropool van wolkenkrabbers waar 11 miljoen mensen wonen, honderden kilometers verwijderd van de vleermuisvriendelijke grotten van Zuid-China. Shi vroeg zich af: ‘Zou het uit ons lab afkomstig kunnen zijn?’
De weken die volgden beschreef ze als de meest stressvolle van haar leven. Ze doorzocht verwoed de dossiers van haar lab, op zoek naar tekenen van een ongeluk of onbedoelde vrijlating, en was pas gerustgesteld toen de genetische code van het nieuwe virus niet overeen bleek te komen met de coronavirussen in haar lab. ‘Dat haalde echt een enorme druk van mijn schouders,’ zegt ze. ‘Ik had al dagen geen oog dichtgedaan.’
De meesten van ons denken ten onrechte dat het risico op een pandemie uit een biolab oneindig klein is
Het laboratorium van Shi kan niet volledig worden vrijgepleit van mogelijke schuld totdat een onafhankelijke instantie de gegevens van het laboratorium heeft beoordeeld, en het lijkt er niet op dat de Chinese regering die wil vrijgeven. Het zou ook nog kunnen dat de bron van besmetting uit een door Centers for Disease Control and Prevention (CDC) gerund BSL-2-laboratorium in Wuhan komt, waarin naar verluidt wordt gewerkt met vleermuiscoronavirussen en dat opmerkelijk dicht bij de natte markt van de stad ligt.
Maar hoewel Shi zelf gerustgesteld was, impliceren haar woorden eigenlijk iets zeer verontrustends. De meesten van ons denken ten onrechte dat het risico op een pandemie afkomstig uit een biolab oneindig klein is. Maar het is duidelijk dat Shi niet uitsloot dat het uit haar lab zou zijn ontsnapt. En ze blijkt niet de enige te zijn die er zo over denkt. Hoewel bioveiligheidsexperts vooral de natuur als mogelijke bron van de volgende pandemie zien, maken ze zich ook grote zorgen over de laboratoria.
Media over de hele wereld namen de nattemarkttheorie over
De eerste grote cluster van covid-19-gevallen werd in december gevonden bij mensen die waren verbonden aan de Huanan Vismarkt. De markt verkocht naar verluidt levende wilde dieren. Aangezien SARS oorspronkelijk waarschijnlijk werd overgedragen door civetkatten afkomstig van een natte markt in Zuid-China, leek het niet onwaarschijnlijk dat hier de oorzaak lag. De Chinese regering verspreidde het verhaal verder. De markt werd op 1 januari gesloten en het gebied werd schoon geschrobd. ‘De oorsprong van het nieuwe coronavirus is het wild dat illegaal wordt verkocht op een vismarkt in Wuhan’, verkondigde Gao Fu, directeur van China’s CDC, in januari.
Media over de hele wereld namen de nattemarkttheorie over. Maar zelfs al in januari was het duidelijk dat de kans dat het coronavirus voor het eerst op de markt werd overgedragen verwaarloosbaar was. Er is geen bewijs dat er levende schubdieren werden verkocht, een andere mogelijke drager van coronavirussen, maar ten minste één kraam heeft mogelijk civetkatten verkocht. Ondanks uitgebreide tests van de dieren en de dierlijke onderdelen die op de markt werden verkocht, testte geen ervan positief op het virus, volgens het CDC. De enige positieve monsters kwamen ‘uit de omgeving’ en waren mogelijk afkomstig uit het riool.
Bovendien klopt de timing niet. Volgens gegevens van de Chinese overheid die zijn geanalyseerd door South China Morning Post, kunnen de vroegste gevallen in de provincie Hubei worden getraceerd tot half november, weken vóór de uitbraak op de markt. ‘Het virus kwam op die markt terecht voordat het ervandaan kwam’, zei Daniel Lucey, specialist in infectieziekten aan de Georgetown University, eind januari tegen Science. Lucey is een fel tegenstander van de theorie dat het virus uit het lab zou komen. De markt was volgens hem gewoon een versterker, een soort mini-Mardi Gras.
Maar daarmee was niet verklaard hoe een virus dat in afgelegen grotten in Zuid-China in vleermuizen was ontstaan, plotseling in het centrum van Wuhan kon opduiken. Zelfs de meest plausibele theorieën – dat het van een vleermuis naar een persoon of een ander dier was gesprongen, die het als tussengastheer naar Wuhan bracht – zou een opmerkelijke samenloop van gebeurtenissen vereisen. Het was een beetje alsof op het Zwitserse platteland buiten de CERN-deeltjesversneller plotseling een zwart gat ontstond.
‘Het virus kwam op die markt terecht voordat het ervandaan kwam’
Perfect voer voor samenzweringsgezinde dwepers als Rush Limbaugh, die de wetenschap niet kon volgen en duistere biowapenverhalen over de ‘ChiCom’-regering spon, die terecht werden veroordeeld door experts in het veld (en die hij sindsdien heeft ingetrokken). Het genoom van SARS-CoV-2 vertoonde geen enkel teken dat het niet natuurlijk zou zijn, en vijf van ’s werelds beste wetenschappers bekritiseerden in Nature Medicine de hypothese dat het uit een lab zou zijn ontsnapt. ‘Onze analyses tonen duidelijk aan dat SARS-CoV-2 geen laboratoriumconstructie of doelbewust gemanipuleerd virus is’, schreven ze.
Maar het bleef de vraag of een vleermuisgrotonderzoeker het natuurlijke virus onbewust naar Wuhan zou hebben gebracht, of in het laboratorium geïnfecteerd zou zijn geraakt. Helaas hadden de Limbaughs van de wereld op dit terrein hun invloed. Een van de weinige wetenschappers die nog publiekelijk durfde te speculeren, was de befaamde microbioloog van de Amerikaanse Rutgers Universiteit Richard Ebright. ‘De mogelijkheid dat SARS-CoV-2 op mensen is overgesprongen als een direct gevolg van de activiteiten van PREDICT – tijdens het verzamelen van vleermuizen en uitwerpselen van vleermuizen in het veld, of tijdens het onderzoek naar vleermuizen, uitwerpselen van vleermuizen of vleermuisvirussen – kan niet worden uitgesloten of verworpen,’ zei hij, en hij noemde het actief zoeken naar nieuwe virussen op afgelegen plekken om ze naar laboratoria (in dichtbevolkte gebieden) te brengen ‘met een brandende lucifer naar een gaslek zoeken’.
Ebrights focus op ontsnappingen uit het laboratorium maakte hem tot een soort paria, vooral onder experts die het publiek niet graag opstoken. Maar hij is niet de enige die deze zorgen legitimeert. ‘Het is belangrijk om op voorhand te zeggen dat we over onvoldoende bewijs beschikken om de mogelijkheid uit te sluiten dat het is ontsnapt uit een onderzoekslaboratorium’, schreef de gerespecteerde bioloog Carl Bergstrom van de Universiteit van Washington op Twitter. Hoewel hij een natuurlijke zoönose ‘veel plausibeler’ noemde, waarschuwde hij: ‘Wat de oorsprong van #SARSCoV2 ook mag zijn geweest, in de toekomst moeten we het risico van bepaalde activiteiten zorgvuldig beoordelen en controleren.’
Jonna Mazet, directeur van PREDICT, hield een pleidooi voor de veiligheidsmaatregelen van het WIV en wees op alle redenen waarom een ongeval met onderzoekers van het WIV ongelooflijk onwaarschijnlijk was. ‘Ik ben wetenschapper’, zei Mazet. ‘Ik zou nooit zeggen dat een laboratoriumongeval niet mogelijk is. Ik zeg alleen dat het veel minder waarschijnlijk is dan veel andere verklaringen.’ Onderzoekers in het veld dragen volledige Tyvek-pakken en -maskers en bevriezen monsters in vloeibare stikstof. In het laboratorium breken ze virussen in stukjes voordat ze het bestuderen, en al het werk wordt in bioveiligheidskasten verricht die zijn ontworpen om ontsnappingen te voorkomen. Om al die redenen twijfelen de meeste reguliere wetenschappers aan de laboratoriumconnectie. ‘We hebben geen enkel bewijs gevonden om de theorie te ondersteunen dat de oorsprong van SARS-CoV-2 bij mensen opzettelijk of per ongeluk in een laboratorium plaatsvond’, schreef Daniel Lucey onlangs op de blog van de Infectious Diseases Society of America.
Tot dusverre is er geen hard bewijs om welke theorie dan ook te ondersteunen die verklaart hoe SARS-CoV-2 in Wuhan terechtkwam. Het is allemaal speculatie.
Het tijdperk van vrijgekomen ziekteverwekkers
Het begin van het moderne tijdperk van vrijgekomen ziekteverwekkers kan worden vastgesteld in 1973 in Engeland, toen een laboratoriumassistent die met pokken werkte zichzelf infecteerde en drie anderen besmette, van wie er twee stierven. Vier jaar later werd pokken in het wild vrijwel officieel uitgeroeid, maar het jaar daarop stierf een medisch fotograaf aan de Birmingham Medical School op mysterieuze wijze aan de ziekte. Het bleek dat onderzoekers in een ander deel van het gebouw experimenteerden met pokken, en het virus bereikte de fotograaf hoogstwaarschijnlijk via het ventilatiesysteem.
Er is ook al een door het laboratorium veroorzaakte minipandemie geweest, in 1977, toen in China een griepvirus uitbrak en de wereld overspoelde. (Gelukkig was het een milde soort.) Griepstammen staan erom bekend dat ze constant muteren, maar deze was bijna identiek aan de soort die voor het laatst in de jaren vijftig werd gezien, wat betekent dat de stam ergens moet zijn opgeslagen. De verdenking viel op het robuuste biowapenprogramma van de Sovjet-Unie, maar onderzoekers concludeerden dat het waarschijnlijker was dat de ziekteverwekker was vrijgekomen tijdens een mislukte vaccinatieproef. Niemand is naar voren gestapt.
De Sovjets kwamen in 1979 alsnog onder vuur te liggen, toen een luchtfilter na onderhoud aan een geheim biowapenlaboratorium niet goed werd vervangen en een wolk miltvuursporen ontsnapte. De sporen hebben in de aangrenzende stad Sverdlovsk minstens 66 mensen gedood. De Sovjets ontkenden stellig, maar de Amerikaanse inlichtingendienst was niet overtuigd. Het incident werd pas in 1992, na de val van de Sovjet-Unie, bevestigd, toen president Boris Jeltsin een onafhankelijk team van wetenschappers onderzoek liet doen.
Verdedigers van biolabs wijzen er graag op dat de veiligheidsmaatregelen sinds de jaren zeventig drastisch zijn verbeterd, wat een feit is. Toch heeft ook de eenentwintigste eeuw een golf van incidenten gekend, mogelijk als gevolg van de enorme toename van labs met bioveiligheidsniveau 3 en 4. BSL-3-laboratoria behandelen zeer besmettelijke en dodelijke pathogenen zoals miltvuur, Westnijlvirus, vogelgriep, SARS en MERS. BSL-4-laboratoria behandelen de ergste slechteriken, waarvoor momenteel geen tegenmaatregelen bestaan, zoals ebola en pokken. In 2001 hadden de Verenigde Staten vijf BSL-4-laboratoria. Na 9/11 en de miltvuuraanvallen brak het tijdperk aan van bioterroronderzoek. Nu zijn er minstens negen van dergelijke laboratoria in de Verenigde Staten en meer dan vijftig over de hele wereld, waarvan zeven nog gepland of in aanbouw zijn. En er zijn nog veel meer BSL-3-labs – alleen al in de VS zijn er tweehonderd geregistreerd.
Geen smoking gun
De beste protocollen ter wereld kunnen menselijke fouten niet elimineren, en die zijn de oorzaak van de meeste ongevallen in de genoemde biolabs. Officiële incidentrapporten lezen alsof ze afkomstig zijn uit de Springfield-kerncentrale in The Simpsons. Een moersleutel raakte verstrikt in het deksel van een centrifuge en werd over een bak met ziekteverwekkers geslingerd. Een dierenkooi met beddengoed dat mogelijk besmet was met het nieuwe SARS-coronavirus, werd omvergeworpen door de deur van een vriezer, waarbij de inhoud over de vloer werd gemorst. Vloeistoffen verstuiven. Labmuggen ontsnappen. Labratten bijten. Laboranten die proefdieren proberen te injecteren, raken per ongeluk hun eigen vingers. Zoals de Laboratory-Acquired Infection Database onthult, is er meestal geen smoking gun dat aantoont hoe de onderzoeker geïnfecteerd raakte. De natuur vindt wel een manier.
Dat geldt ook voor de best geleide laboratoria. Het National Institute for Allergies and Infectious Diseases schat dat in hun laboratoria eens in de 600.000 werkuren een in het laboratorium opgelopen infectie zal optreden. Dat aantal is erg laag, en als er maar een paar wetenschappers met deze ziekteverwekkers zouden werken, zou de kans op een ongeluk ook laag blijven. Maar met honderden, misschien zelfs duizenden van dergelijke labs die zich over de hele wereld verspreiden, kunnen zelfs gebeurtenissen met een lage waarschijnlijkheid relatief vaak voorkomen.
Aan de hand van gegevens uit 2010 van het CDC schatte een deskundige dat in de Verenigde Staten ‘ongeveer twee keer per week een inbreuk op de insluiting plaatsvindt’. In sommige gevallen waren daarbij dodelijke agentia betrokken, waaronder miltvuur, vogelgriep en ebola. De meeste incidenten zijn niet ernstig, maar sommige wel. Neem twee voorbeelden in lagerisicolaboratoria: in 2009 stierf een onderzoeker aan de Universiteit van Chicago nadat hij was geïnfecteerd met een verzwakte peststam. In 2012 kreeg een postdoc in het VA Medical Center in San Francisco meningitis uit zijn laboratorium. Tijdens het avondeten met vrienden begon hij zich duizelig te voelen. De volgende dag kreeg hij huiduitslag en werd hij naar het ziekenhuis gebracht, waar hij stierf.
Soms worden per ongeluk containers met levende ziekteverwekkers gebruikt
Uit een onderzoek van USA Today, gepubliceerd in 2015, bleek dat meer dan honderd zwaarbeveiligde laboratoria in de Verenigde Staten ‘de meest flagrante veiligheids- of beveiligingsinbreuken’ hadden ondergaan. De onder druk gebrachte ‘ruimtepakken’ die door onderzoekers worden gedragen, scheurden tussen 2013 en 2014 37 keer in Amerikaanse BSL-4-laboratoria. Buiten een laboratorium van de Universiteit van Californië werden ratten aangetroffen die nesten bouwden van biohazardzakken en labbenodigdheden. Een onderzoeker van de Texas A&M Universiteit prikte zichzelf met een naald toen hij een muis met de ziekte van Lyme behandelde, en een week later (terwijl hij nog aan de antibiotica was vanwege het eerste incident) werd hij gebeten door een andere muis met dezelfde bacterie. Meerdere keren ontsnapten muizen met SARS- of Mexicaanse griep aan onderzoekers van de Universiteit van North Carolina in Chapel Hill.
Een veelvoorkomende oorzaak van ongevallen is het werken met levende agentia die dood hadden moeten zijn. BSL-4-laboratoria doden dodelijke ziekteverwekkers vaak met straling, zodat ze voor onderzoek naar minder veilige laboratoria kunnen worden gestuurd, maar soms wordt dat niet grondig genoeg gedaan, en soms ook worden gewoon per ongeluk containers met levende ziekteverwekkers gebruikt.
Dat gebeurde bijvoorbeeld in 2014, toen het CDC de verkeerde batch ebola-monsters van een BSL-4-laboratorium naar een minder goed beveiligd laboratorium stuurde dat dode ebola verwachtte. (Een grote meevaller was dat deze eveneens inactief waren.) En het overkwam Dugway Proving Ground [faciliteit van het Amerikaanse leger waar biologische en chemische wapens worden getest], dat gedurende een periode van twaalf jaar onbewust (via commerciële vervoerders) levende miltvuursporen verscheepte naar bijna tweehonderd laboratoria over de hele wereld. Wonder boven wonder ging er niemand aan dood.
Anders was het geval van Bruce Ivins, de ongelukkige wetenschapper aan het US Army Medical Research Institute of Infectious Diseases in Fort Detrick, Maryland, die verdacht werd van de aanzet tot de miltvuuraanvallen in 2001 waarbij vijf mensen omkwamen. Van ditzelfde instituut werd in 2009 een onderzoek geschorst nadat er opgeslagen ziekteverwekkers werden ontdekt die niet waren geregistreerd. (Een onderzoeker stelde destijds The New York Times gerust dat, hoewel de administratie van het instituut niet perfect op orde was, deze nog altijd beter was dan die van universiteiten die met soortgelijke ziekteverwekkers werkten.)
Wenen van berouw
En zulke problemen zijn niet iets van het verleden. De National Academy of Sciences schatte de kans op een uitbraak van mond- en klauwzeer, die rampzalig was voor de veeteelt, op 70 procent tijdens de vijftigjarige levensduur van de 580.000 vierkante meter grote National Bio- and Agro-Defense Facility, die momenteel wordt voltooid aan de rand van de Kansas State University in Manhattan, Kansas. ‘Als een of ander gruwelijk pathogeen van niveau 4 ontsnapt uit een biolab in Manhattan, zal het hele heartland wenen van berouw’, schreef een boer aan de Topeka Capital Journal. Ondanks sterke weerstand van omwonenden is het project volgens schema gepland om volgend jaar van start te gaan.
Dat was nadat de nabijgelegen biofarmaceutische fabriek in Lanzhou tijdens het maken van het Brucellavaccin ontsmettingsmiddel over datum gebruikte, waardoor de bacteriën via afvaldampen konden ontsnappen
Buiten de Verenigde Staten zijn de gegevens schaarser, maar ook hier zijn de anekdotes niet bepaald bevorderlijk voor de nachtrust. In 2004 prikte een wetenschapper van het Russische staatsonderzoekscentrum voor virologie en biotechnologie, ook bekend als VECTOR – een belangrijk onderdeel van het biowapenprogramma van de Sovjet-Unie en een faciliteit waar momenteel pokken worden opgeslagen – zichzelf per ongeluk met een naald met ebola en stierf. (VECTOR had vorig jaar ook te maken met een grote onverklaarbare explosie.) In 2014 verdwenen 2349 flesjes met SARS-monsters uit het Pasteur-instituut in Parijs in het niets.
Ook China heeft de nodige problemen gehad. Eind vorig jaar testten bijna tweehonderd onderzoekers van het Lanzhou Veterinary Research Institute in het noordwesten van China positief op antilichamen van de bacterie die de griepachtige ziekte brucellose veroorzaakt. Dat was nadat de nabijgelegen biofarmaceutische fabriek in Lanzhou tijdens het maken van het Brucellavaccin ontsmettingsmiddel over datum gebruikte, waardoor de bacteriën via afvaldampen konden ontsnappen en met de wind mee konden reizen naar het veterinaire instituut.
De oorspronkelijke SARS is sinds 2003 niet meer buiten de natuur gesignaleerd, maar wel ontsnapt uit drie verschillende laboratoria, een in Taiwan, een in Singapore en een van het Chinese National Institute of Virology (NIV) in Beijing, waar twee onderzoekers besmet raakten. De onderzoekers dachten ten onrechte dat ze met een geïnactiveerde versie van het virus werkten. Een onderzoeker van het NIV gaf de infectie door aan haar moeder, die uiteindelijk stierf, evenals een verpleegster, die de ziekte aan vijf anderen doorgaf.
Gain of function
Hoe gevaarlijk het ook is om dodelijke natuurlijke ziekteverwekkers te kweken, het meest verontrustende onderzoek betreft het nog dodelijker maken van ziekteverwekkers. Bezorgdheid over dit zogenaamde ‘gain-of-function’ (GOF)-onderzoek laaide op in 2011, toen twee verschillende teams lieten zien hoe een extreem dodelijke vorm van vogelgriep, die ongeveer zestig procent van de slachtoffers doodt maar tussen mensen niet gemakkelijk wordt overgedragen, zo werd gemuteerd dat deze via de lucht uiterst besmettelijk werd.
De wetenschappers voerden ter verdediging aan dat dergelijke experimenten ons in staat stellen te leren hoe virussen tot besmettelijker of dodelijker evolueren, en vele anderen waren het daarmee eens. Gain-of-function-onderzoek helpt ‘de pandemische paraatheid door het bepalen van de griepvaccinstrategie, van de selectie van kandidaat-vaccinvirussen (…) tot de productie van veilige vaccins voor de wereldbevolking’, schreven 23 wetenschappers in een artikel in mBio, het tijdschrift van de American Society for Microbiology.
Maar anderen waren van mening dat de risico’s niet afwogen tegen het mogelijke heil. Bioveiligheidsexpert Lynn Klotz onderzocht samen met wetenschapsjournalist Edward J. Sylvester de gegevens van het CDC over ongevallen in het laboratorium en schatte de kans dat een pandemische ziekteverwekker uit een laboratorium ontsnapt op slechts 0,3 procent per jaar, wat betekent dat er per lab gedurende 536 jaar werk een kans van 80 procent bestaat op een ontsnapping. Dat klinkt misschien nog acceptabel, maar ze telden al snel 42 laboratoria waarvan bekend was dat ze met levende SARS, influenza of pokken werken, wat zich vertaalt in een kans van 80 procent per 12,8 jaar op een ontsnapping.
En dat was in 2012, toen dit soort werk veel minder gebruikelijk was dan nu. Later schatten de twee de waarschijnlijkheid dat een ontsnapt virus ‘de pandemie die de onderzoekers beweren te willen voorkomen’ veroorzaakt ‘op maar liefst 27 procent, een risico te groot om mee te leven (…) Er is een aanzienlijke kans dat een pandemie met meer dan 100 miljoen dodelijke slachtoffers kan worden veroorzaakt door een niet-gedetecteerde lab-verworven infectie, doordat één enkele geïnfecteerde laboratoriummedewerker de ziekte in zijn omgeving verspreidt,’ aldus de wetenschappers.
Ron Fouchier, de wetenschapper die het gain-of-function-onderzoek verrichtte, bracht hiertegen in dat dergelijke schattingen geen rekening houden met de specifieke kenmerken van zijn uiterst beveiligde laboratorium. Als die in ogenschouw werden genomen, beweerde hij, daalde de kans op een in het laboratorium opgelopen infectie tot minder dan één per miljoen jaar, een getal dat veel onderzoekers, waaronder Klotz, moeilijk serieus konden nemen. Fouchier concludeerde: ‘Aangezien natuurlijke grieppandemieën zich de afgelopen eeuw gemiddeld om de dertig jaar hebben voorgedaan, is de kans dat de volgende pandemie in de natuur zal opduiken een orde van grootte groter dan dat deze uit een laboratorium komt.’
Huiveringwekkende voorafschaduwing
Jarenlang was het laboratorium van Fouchier een van de twee die dit werk deden. Nu zijn er meer. Eén experiment werd in 2015 uitgevoerd aan de Universiteit van North Carolina. In samenwerking met onderzoekers van het Wuhan Institute of Virology voegden bio-ingenieurs een nieuw spike-eiwit toe aan een wild coronavirus dat het in staat stelde menselijke cellen te infecteren – een huiveringwekkende voorafschaduwing van covid-19. De motivatie was dat we hierdoor zouden leren hoe we een nieuw SARS-achtig coronavirus moeten behandelen, maar veel waakhonden, waaronder Richard Ebright, maakten bezwaar. ‘De enige impact van dit werk is het creëren, in een laboratorium, van een nieuw, niet-natuurlijk risico,’ zei hij destijds tegen Nature.
In een artikel in het Bulletin of the Atomic Scientists uit 2014 betuigde biowapenhistoricus Martin Furmanski vurig dat onze veiligheidsmaatregelen niet in verhouding staan tot het risico. ‘Het is nauwelijks geruststellend dat, ondanks stapsgewijze technische verbeteringen in de insluitingsfaciliteiten en toegenomen beleidsvereisten voor rigoureuze bioveiligheidsprocedures bij de omgang met gevaarlijke pathogenen, er bijna dagelijks mogelijk inbreuk wordt gemaakt op de biologische insluiting. In 2010 werden 244 onbedoelde vrijlatingen gerapporteerd van selecte agentia die kandidaat waren voor biowapens. Als we het probleem pragmatisch bekijken, is de vraag niet óf dergelijke ontsnappingen zullen resulteren in een grote civiele uitbraak, maar eerder wat de ziekteverwekker zal zijn en hoe een dergelijke ontsnapping kan worden ingeperkt, of die überhaupt kan worden ingeperkt.’
Dus hoe maken we onze labs veiliger?
Dus hoe maken we onze labs veiliger? In 2014 zette het Witte Huis onder Obama een eerste stap en kondigde aan het gain-of-function-onderzoek te staken totdat duidelijk was wat het ons opleverde.
Maar in 2017, onder Trump, hief het National Institutes of Health (NIH) de onderbreking weer op. Hij ondersteunde in feite de argumentatie van Fouchier, en het werk – inclusief het project dat ze mede financierden in Wuhan – werd voortgezet. ‘GOF-onderzoek is belangrijk om snel evoluerende pathogenen die een bedreiging vormen voor de volksgezondheid te kunnen identificeren en begrijpen en om strategieën en effectieve tegenmaatregelen te ontwikkelen’, verkondigde NIH-directeur Francis Collins. Sommige wetenschappers maakten hevig bezwaar, zoals Steven Salzberg van Johns Hopkins, die schreef: ‘Ik kan niet toestaan dat dit onomstreden blijft. Dit onderzoek is zo potentieel schadelijk en biedt zo weinig voordelen voor de samenleving, dat ik vrees dat NIH het vertrouwen dat het Congres erin stelt, in gevaar zal brengen.’
Megan Palmer, een biotechnologie- en beveiligingsexpert aan de Stanford-universiteit, vertelde me dat ook zij diep bezorgd is over een deel van het onderzoek dat wordt gedaan in hoogbeveiligde biolabs, maar dat het moeilijk is om de gevaren te evalueren. ‘Het lastige is dat we in de meeste gevallen niet weten hoe riskant of gunstig het onderzoek zal zijn.’ Om hier beter zicht op te krijgen, zegt ze, hebben we ‘veel geavanceerdere systemen nodig, zodat we de risico’s kunnen begrijpen en controleren. We zouden incidenten moeten verzamelen en analyseren, die informatie moeten delen en dan proberen daaruit lessen voor verbetering te trekken.’
Ironisch genoeg zou het implementeren van een dergelijk systeem in 2018 deel uitmaken van de Nationale Biodefensiestrategie van de regering-Trump. Ook werd opgeroepen tot samenwerking met internationale partners om het risico van toekomstige pandemieën of bioterroristische aanslagen te verkleinen. Maar de regering liet het plan vallen. ‘De financiering is niet rondgekomen,’ zegt Palmer. ‘We stellen vast dat deze dingen belangrijk zijn, en doen er vervolgens niks mee.’
Eén groot cruiseschip
De beslissing van de regering om dit onderzoek te staken, maakt de wereld er niet veiliger op, en het voortdurende vinger wijzen naar China evenmin. ‘We kunnen niet voortijdig een schuldige aanwijzen,’ zegt Palmer, die een ontsnapping uit het laboratorium als de minder waarschijnlijke hypothese ziet. ‘We moeten onderzoek doen om te achterhalen hoe dit virus kan zijn ontstaan, en om toekomstige bedreigingen te voorkomen moet onze aandacht verder reiken dan alleen dit specifieke incident.’
Zoals we hebben gezien, blijven ziekteverwekkers niet zitten waar ze zijn. Om een volgende pandemie te voorkomen, zijn een buitengewoon vooruitziende blik en internationale samenwerking vereist – precies het tegenovergestelde van de aanpak van de regering-Trump tot nu toe. Andere opties zijn er niet. We zitten allemaal vast op één groot cruiseschip, en voorlopig komt er niemand vanaf.
Conflict tussen Israël en Hamas kost het leven van steeds meer burgers
‘Na meer dan een jaar van relatieve rust en stabiliteit in de Gazastrook staan Israël en Hamas opnieuw op de rand van een militaire confrontatie’, schrijft de linksgeoriënteerde Israëlische krant Ha’Aretz, terwijl het geweld tussen de twee partijen oplaait. Premier Netanyahu heeft op dinsdag 11 mei aangekondigd de aanvallen in de Gazastrook te zullen opvoeren. Enkele duizenden Israëlische soldaten zijn gemobiliseerd, ondanks oproepen van de Verenigde Naties tot de-escalatie.
‘Het is de grootste geweldsescalatie sinds november 2019’
Hamasleider Ismail Haniyeh zei tegen The Wall Street Journal dat de Palestijnse beweging zou doorgaan met het afvuren van raketten ‘tenzij de [Israëlische] bezetter een einde maakt aan de agressie en terreur in Jeruzalem’. Volgens de krant bereiden beide partijen zich voor op een groter conflict.
‘Het is de grootste geweldsescalatie sinds november 2019, toen Israël een gerichte aanval uitvoerde op een hooggeplaatste commandant van de [gewapende groep] Islamitische Jihad’, schrijft The Wall Street Journal.
De laatste weken zijn de spanningen in Jeruzalem hoog opgelopen, nadat verschillende Palestijnse gezinnen uit de wijk Sheikh-Jarrah dreigden uit hun huizen te worden gezet door Israëlische kolonisten. Afgelopen weekend vonden demonstraties plaats op de esplanade van de Al-Aqsa Moskee – ook bekend als de Tempelberg – in Jeruzalem. Bij botsingen tussen demonstranten en politie vielen meer dan driehonderd gewonden. Hamas stelde Israël later een ultimatum om zijn troepen voor maandag 18.00 uur van de esplanade terug te trekken. Na het verstrijken van de termijn, is de Palestijnse organisatie met een raketoffensief begonnen.
Een poging tot bemiddeling werd ondernomen door de Verenigde Naties, gesteund door Egypte en Qatar, meldt Middle East Eye. De Verenigde Staten hebben er bij beide partijen op aangedrongen ‘stappen te ondernemen’ in de richting van de-escalatie. De Arabische Liga heeft de Israëlische luchtaanvallen veroordeeld. Frankrijk heeft de Israëlische autoriteiten gevraagd alleen ‘evenredig geweld toe te passen’.
Sinds begin deze week heeft de toename van spanningen tussen Hamas en Israël al de dood van tientallen mensen in de regio veroorzaakt. En al zijn de slachtoffers aan Palestijnse zijde veel talrijker – 53 doden in Gaza – ook aan Israëlische zijde zijn er burgerdoden gevallen. ‘Het conflict heeft tot nu toe de levens gekost van zeven Israëli’s’, meldt dagblad Israel Hayom.
Iron Dome
‘Is de “Iron Dome” [het Israëlische antiraketschild] wel zo effectief tegen Hamasraketten als we dachten?’ vraagt The Jerusalem Post zich dan ook af. Volgens het dagblad is het schild, dat zich al tijdens het conflict van 2014 had bewezen, niet plotseling een verouderde technologie geworden. Het is eerder de toegenomen hevigheid van de beschietingen vanuit de Gazastrook die het probleem vormt.
WATCH as the Iron Dome Aerial Defense System intercepts rockets over southern Israel: pic.twitter.com/xUz3bMuTzz
Op dinsdag- en woensdagochtend (11 en 12 mei) schijnt Hamas erin geslaagd te zijn in enkele minuten meer dan honderd raketten af te vuren, schrijft The Jerusalem Post. En raketbeschietingen vanuit de Gazastrook in de richting van Israël namen op woensdagavond alleen maar toe. Tijdens het driedaagse conflict, zo schrijft Israel Hayom, vuurden Hamas en de Islamitische Jihad ‘meer dan vijftienhonderd raketten’ af op het zuiden en midden van Israël.
Te veel om te behappen voor de Dome, die ook nog met een ander logistiek probleem kampte. In 2014 ‘werd de overgrote meerderheid van de raketten afgevuurd in de richting van Zuid-Israël, aangezien Hamas op dat moment slechts over een klein aantal projectielen beschikte die Tel Aviv konden bereiken’, aldus het dagblad uit Jeruzalem. Nu worden juist veel raketten op de kuststad afgevuurd.
Volgens het Israëlische leger heeft het antiraketschild ‘90 procent van de projectielen onderschept’.
Ook Forbes maakt zich zorgen over de Iron Dome. Volgens het Amerikaanse tijdschrift zou dit instrument paradoxaal genoeg een strategische zwakte voor Israël kunnen vormen.
De raketten die worden gebruikt om de (veel minder nauwkeurige) projectielen van Hamas te onderscheppen, hebben een zeer hoge kostprijs ‘variërend van 20.000 tot 100.000 dollar’, aldus het weekblad. De voorraad van Israël is niet oneindig, ‘terwijl Hamas naar verluidt duizenden Qassam-raketten heeft’. De Palestijnse groep zou dus kunnen besluiten de aanvallen verder op te voeren, om zo de defensieve vuurkracht van Israël te verminderen. In dat geval zouden ‘de Israëlische verliezen snel kunnen oplopen, en dat zou Israël kunnen aanzetten tot een grondactie’.
‘Het probleem met zo’n sterke verdediging is dat je er te veel op kunt vertrouwen,’ concludeert Forbes.
Trump-criticus Liz Cheney uit Republikeinse fractietop gezet
Haar herhaalde kritiek op voormalig Amerikaans president Donald Trump heeft haar uiteindelijk haar baan gekost: de Republikeinse volksvertegenwoordiger uit Wyoming, Liz Cheney, verloor op woensdag 12 mei haar positie in de Republikeinse fractieleiding in het Huis van Afgevaardigden.
De 212 Republikeinen in het Huis besloten via een mondelinge stemming om haar uit de Republikeinse fractietop te zetten, kort na een vergadering achter gesloten deuren. De steun voor het afzetten van Liz Cheney was ‘overweldigend’, vertelden aanwezigen aan The Hill.
Volgens een bron van Fox News viel Liz Cheney in een korte toespraak tot haar collega’s Trump en zijn ‘inspanningen om de (Amerikaanse) democratie te ontmantelen’ aan. Cheney spreekt zich al maanden uit tegen de herhaalde ongegronde beweringen van de voormalige president dat de presidentsverkiezingen van 2020 ‘gemanipuleerd’ en ‘gestolen’ zouden zijn.
‘De waarheid zal u vrijmaken’
Cheney ging ook voor in een gebed en reciteerde een passage uit het Evangelie volgens Johannes (8:32, ‘Gij zult de waarheid verstaan en de waarheid zal u vrijmaken’). Ze kreeg een staande ovatie voor haar opmerkingen, vertelde een andere gekozen functionaris aan de conservatieve zender, hoewel er ook boegeroep klonk.
‘Dit is een verbluffende val uit de gratie voor Cheney‘, merkt Politico op. Deze ‘politieke erfgename’ – ze is de dochter van voormalig vicepresident Dick Cheney – was de hoogstgeplaatste Republikeinse vrouw in het Congres. Tot voor kort werd zij beschouwd als een rijzende ster in de partij; ze werd genoemd als een mogelijke toekomstige voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, schrijft Politico.
‘Ik zal er alles aan doen om ervoor te zorgen dat de voormalige president nooit meer in de buurt van het Oval Office komt’
Haar verwijdering uit de fractietop leek Liz Cheney echter niet te ontmoedigen. Tegenover de pers beloofde ze opnieuw ‘de strijd te leiden’ om Trumps greep op de Republikeinse Partij te verzwakken. ‘Ik zal er alles aan doen om ervoor te zorgen dat de voormalige president nooit meer in de buurt van het Oval Office komt’, verklaarde ze. Kort na de stemming noemde Trump Liz Cheney een ‘verbitterd, afschuwelijk mens’. ‘Ze heeft geen karakter en heeft niets goeds bij te dragen aan ons politieke leven of ons land’, zei hij in een verklaring.
De afzetting van Liz Cheney vergroot de macht van Trump binnen en over de Republikeinse Partij, aldus The Wall Street Journal. ‘Voor Kevin McCarthy [de minderheidsleider van het Huis] en zijn collega’s bestaat het gevaar dat Trump nu de facto de baas van het Republikeinse fractie lijkt te zijn, en zij louter stromannen.’
Cheney zou het weleens moeilijk kunnen krijgen om haar zetel in het Huis van Afgevaardigden te behouden tijdens de tussentijdse verkiezingen komende herfst, aldus Politico. Maar alle aandacht die ze nu krijgt, zou haar ook kunnen helpen haar anti-Trump-boodschap uit te dragen.
Zelensky gaat de strijd aan met invloedrijke oligarchen
Het conflict tussen de Oekraïense president, Volodymyr Zelensky, en de pro-Russische oligarchen Viktor Medvedtsjoek en Taras Kozak is al maanden aan de gang. Maar deze keer lijkt er een grote stap te zijn gezet.
‘De procureur-generaal van Oekraïne, Iryna Venediktova, heeft [de twee mannen] aangeklaagd wegens hoogverraad en poging tot toe-eigening van nationale middelen op de Krim’, laat BBC Oekraïne op haar website weten. ‘De SBU [Oekraïense veiligheidsdienst] zet alle nodige middelen in om hen voor het gerecht te brengen.’
Medvedtsjoek en Kozak worden daarom nu gezocht. Volgens dagblad Oekraina Moloda zijn in de nacht van 11 mei huiszoekingen verricht in de woning en het kantoor van Viktor Medvedtsjoek. Maar op dit moment zijn beide mannen nog niet gevonden.
‘Volgens onze informatie is Kozak tijdelijk in Rusland, heeft hij zelfs mogelijk het grondgebied van de Russische Federatie verlaten’ en ‘is hij helaas niet van plan naar Oekraïne terug te keren’, aldus Ivan Bakanov, hoofd van de SBU tegen de Oekraïense krant.
Taras Kozak en Viktor Medvetchuk zijn oligarchen met meerdere bedrijven. ‘Kozak is eigenaar van drie tv-kanalen die beschuldigd worden van het uitzenden van pro-Russische propaganda in Oekraïne, wat aanklager Venediktova kleurrijk omschreef als ‘een leger van informatieclowns en marionetten voor anti-Oekraïense belangen’, aldus Oekraina Molada.
President Zelensky had begin februari reeds hard opgetreden tegen zijn tegenstanders door te bevelen dat de drie zenders in kwestie, ZIK, 112.ua en NewsOne, van het Oekraïense grondgebied zouden worden geweerd.
Medvedtsjoek stond ook in de belangstelling van de autoriteiten omdat hij via zijn verschillende bedrijven strategische activa controleerde, aldus Radio Svoboda. De SZN-pijpleiding (Samara-Zakhidniy Napriamok) behoort toe aan ‘bedrijven in de sfeer van Viktor Medvedtsjoek’. Het gedeelte ‘van de pijpleiding dat over het grondgebied van Oekraïne loopt, is 1433 kilometer lang, verbindt Rusland met Wit-Rusland [door Oekraïne] en loopt door tot de westelijke grens. De afgelopen tijd werd deze gebruikt voor de transport van dieselbrandstof, met een volume van bijna 2 miljoen ton per jaar, of bijna 20 procent van de Oekraïense markt, volgens deskundigen.’
Deze strategische troef bracht inkomsten op die werden gebruikt om de pro-Russische strijdkrachten en media van Viktor Medvedtsjoeks groep te financieren, aldus Radio Svoboda.
Op 24 februari, zo vervolgt het radiostation, ‘besloot de Nationale Veiligheids- en Defensieraad van Oekraïne de pijpleiding weer onder staatscontrole te brengen en sancties op te leggen aan Medvedtsjoek en zijn vrouw Oksana Martsjenko, die ook betrokken was bij zijn zakelijke transacties’.
‘Ik ben in Oekraïne en ik ben niet van plan me te verbergen’
Kozak en Medvedtsjoek zijn echter niet alleen rijke en invloedrijke zakenlieden, maar ook de leiders van de partij Oppositieplatform voor het Leven, OPZJ, een openlijk pro-Russische politieke formatie. En het is juist via de OPZJ dat Medvedtsjoek reageerde op de rechterlijke beslissing tegen hem, meldt BBC Oekraïne. In de door de partij naar buiten gebrachte verklaring zegt hij: ‘Ik ben in Oekraïne en ik ben niet van plan me te verbergen.’ Hij is van mening dat hij het slachtoffer is van ‘politieke vervolging voor zijn principiële standpunten’ en verzekert dat hij wil deelnemen aan het onderzoek en ‘voor gerechtigheid wil vechten’.
Het valt nog te bezien of de zaak voor de rechter zal komen. Zoals het onafhankelijke persbureau UNIAN op zijn website opmerkt, ‘heeft Medvedtsjoek veel bondgenoten in het rechtssysteem’. Velen vrezen ‘opnieuw een proces en veroordeling bij verstek’.
Eén ding is wel zeker. Zelfs als hij erin slaagt aan justitie te ontsnappen, lijkt Medvedtsjoek ‘geen politieke toekomst meer te hebben in Oekraïne’, wat ‘de vernietiging betekent van een van de meest destructieve elementen binnen het pro-Russische kamp’, aldus UNIAN.
‘Kiev verwacht dat de situatie in de Donbass elk moment kan escaleren’
Maar hoe zal Rusland hierop reageren? In april, toen Moskou overging op het inzetten van troepen aan de grens met Oekraïne, beweerden sommige deskundigen dat de mobilisatie tot dopel had om Zelensky te intimideren, zodat hij niet zou optreden tegen Medvedtsjoek, wiens in 2004 geboren dochter Daryna een zekere Vladimir Poetin als peetvader heeft; een bewijs van de nauwe banden tussen de twee mannen. Sindsdien heeft het Russische leger een deel van zijn manschappen teruggetrokken.
Oekraïens minister van Defensie Andriy Taran verwacht in ieder geval een reactie. Tijdens een briefing op 12 mei verklaarde hij: ‘Kiev verwacht dat de situatie in de Donbass elk moment kan escaleren.’
Zullen de vredesbesprekingen met de taliban en het vooruitzicht van een Amerikaanse terugtrekking een doorbraak of een ineenstorting van Afghanistan tot gevolg hebben? Veel slechter dan nu kan het bijna niet gaan, menen velen. Maar voorvechters van vrouwenrechten vrezen een ‘terugkeer naar de middeleeuwen’.
Nederland in Afghanistan
In Afghanistan zijn momenteel nog zo’n honderdvijftig Nederlandse militairen aanwezig. Zij nemen deel aan de NAVO-missie Resolute Support, die zich richt op het trainen en adviseren van Afghaanse veiligheidsdiensten.
Op 4 februari liet defensieminister Ank Bijleveld de Tweede Kamer weten dat Nederland nog zo’n tachtig extra militairen achter de hand houdt voor de missie in Noord-Afghanistan. Zij kunnen bijspringen als de veiligheid van eigen troepen en NAVO-bondgenoten verslechtert.
Terwijl Donald Trump had besloten de laatste troepen per 1 mei 2021 uit Afghanistan terug te trekken, heeft zijn opvolger Joe Biden de autoriteiten in Kaboel en de taliban dit weekend een nieuw stappenplan voorgesteld.
Tijdens het zoveelste bezoek aan Doha, waar sinds september 2020 de vredesbesprekingen tussen de verkozen Afghaanse regering en de taliban plaatsvinden, heeft de Amerikaanse gezant voor de regio, Zalmay Khalilzad, tot ieders verrassing een nieuwe routekaart onthuld.
Mohammad Naeem, de politiek woordvoerder van de taliban, zei dat Khalilzad het plan, dat oproept tot de vorming van een interim-regering in Kaboel, een internationale top in Ankara en een staakt-het-vuren, meedeelde tijdens een bijeenkomst, meldt deAfghanistan Times.
‘Omdat de Amerikanen hun geduld met de oorlog hebben verloren, hebben de VS hun aanwezigheid in Afghanistan teruggebracht van ongeveer 100.000 soldaten tot zo’n 2500’
Enkele dagen eerder had de Amerikaanse diplomaat, een moslim van Pashtun-afkomst, de visie van de nieuwe Amerikaanse president aan de Afghaanse president, Ashraf Ghani, en aan verscheidene plaatselijke politieke leiders gepresenteerd. Het Afghaanse staatshoofd ‘is echter stelselmatig tegen het idee van een overgangsregering’ en zou hebben verklaard dat hij de macht alleen zal overdragen aan ‘een rechtmatige opvolger, nadat verkiezingen zijn gehouden’.
De Afghaanse regering bevindt zich in een hachelijke positie, schrijft The New Yorker in een reportage over de huidige situatie in het al decennialang verscheurde land. Sinds de Amerikanen in 2001 – na de door Osama Bin Laden georkestreerde aanslagen van 11 september – het land binnenvielen, de taliban uit hun macht ontzette en een nieuwe regering installeerde, werd zij gesteund door de militaire macht van de VS. ‘Maar omdat de Amerikanen hun geduld met de oorlog hebben verloren, hebben de VS hun aanwezigheid in Afghanistan teruggebracht van ongeveer 100.000 soldaten tot zo’n 2500.’
Vredesakkoord
Meer dan een jaar geleden, op 29 februari 2020, werd in het vredesakkoord tussen de VS en de guerillabeweging ‘bepaald dat de taliban zullen verhinderen dat iemand in de toekomst Afghaans grondgebied zal gebruiken om de Verenigde Staten en hun bondgenoten te bedreigen. En dat zij onderhandelingen zullen aangaan met andere Afghaanse partijen om een Afghanistan te smeden dat in vrede leeft met zichzelf. In ruil daarvoor hebben de Verenigde Staten beloofd hun militaire troepen terug te trekken’, aldus tijdschrift The Diplomat in een gedetailleerde analyse van de situatie.
Washington had zich sinds het vredesakkoord, waarin de definitieve terugtrekking van de NAVO-troepen uit Afghanistan op 1 mei 2021 is vastgelegd, afzijdig gehouden. Maar nu keert het toch terug naar de onderhandelingstafel, bezorgd over het trage tempo van de onderhandelingen tussen de verschillende Afghaanse partijen. Volgens de zender Tolo News, die als eerste de inhoud van de nieuwe routekaart bekendmaakte, stelt Joe Biden een VN-conferentie in Turkije voor gewijd aan vrede in Afghanistan.
De VS vrezen dat de taliban tegen de tijd dat de westerse troepen vertrekken een steeds groter deel van het Afghaanse grondgebied in handen krijgen, en vervolgens het land overnemen. Sinds het begin van de oorlog in Afghanistan was de taliban vooral op het platteland actief en waren de steden in handen van de Amerikanen en later de Afghaanse regering. Maar ook daar lijken de taliban nu voet aan de grond te krijgen, aldus The New Yorker.
In Kaboel wijzen deskundigen erop dat het document ‘gelijktijdig is meegedeeld’ aan president Ghani en aan zijn politieke tegenstander Abdullah Abdullah, de grote verliezer in de presidentsverkiezingen van september 2019. Abdullah kreeg als troostprijs de delicate opdracht om in Doha de vredesbesprekingen met de taliban te leiden.
Volgens het Pakistaanse dagblad The Nation zou de taliban via algemeen kiesrecht in het parlement moeten worden vertegenwoordigd
‘Het feit dat de Afghaanse regering bereid is te praten over het houden van nieuwe verkiezingen zodat de vastgelopen vredesbesprekingen met de taliban doorgang kunnen vinden, is een knap staaltje van diplomatie’, aldus het Pakistaanse dagblad The Nation. Het is ‘uitstekend nieuws’ en toont aan dat president Ghani ‘zijn best doet om het land van een burgeroorlog te redden’.
Maar zullen de taliban dit voorstel in overweging nemen, ‘wanneer zij vinden zijn dat elke regering die wordt verkozen, terwijl de buitenlandse troepen nog aanwezig zijn, niet werkelijk representatief is voor de bevolking?’ vraagt The Nation zich af. Volgens het Pakistaanse dagblad zou de taliban zich via algemeen kiesrecht in het parlement moeten laten vertegegnwoordigen: ‘Alleen het mandaat van het volk zal hun legitieme macht geven.’
Vastlopende onderhandelingen
De nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Antony Blinken, rechtvaardigde de nieuwe routekaart vlak voor de deadline van 1 mei met het feit dat het vredesproces stagneert. Hij suggereerde dat de VS nu ‘alle opties bekijken, inclusief een verlenging van de deadline’ voor de terugtrekking van de laatste NAVO-troepen. Alles zal afhangen van het vermogen van de taliban om van nu af aan ‘een staakt-het-vuren van negentig dagen’ in acht te nemen.
Tegen deze achtergrond zegt de Democratische senator Jack Reed dat hij ‘voorstander is van het verlengen van de deadline van 1 mei’, die vorig jaar door Donald Trump is vastgesteld, meldt Tolo News in een ander artikel. In Washington pleit een ‘groeiend’ aantal nationale veiligheidsdeskundigen nu ‘voor het loslaten van het tijdschema’ voor de terugtrekking van de 2500 troepen die nog in Afghanistan zijn. Zij benadrukken dat het land geen ‘thuisbasis’ mag worden voor terroristische organisaties als ISIS of Al Qaida.
Ook zijn er nog zo’n honderdvijftig Nederlandse militairen in het land. Zij nemen deel aan de NAVO-missie Resolute Support, die zich richt op het trainen en adviseren van Afghaanse veiligheidsdiensten. Op 4 februari liet defensieminister Ank Bijleveld de Tweede Kamer weten dat Nederland nog zo’n tachtig extra militairen achter de hand houdt voor de missie in Noord-Afghanistan. Zij kunnen bijspringen als de veiligheid van eigen troepen en NAVO-bondgenoten verslechtert.
Nu de Amerikaanse en NAVO-troepen zich haast overal hebben teruggetrokken, zijn er wegversperringen, prikkeldraad en gewapende controleposten verrezen om een schijn van veiligheid te bieden, schrijft The New Yorker. ‘’s Nachts is het stil op straat. Twintig jaar na de door de Amerikanen geleide oorlog voelt Kaboel opnieuw aan als de hoofdstad van een arm en onrustig land.’
Op eigen benen
Afghanistan stelt Joe Biden voor een van de meest dringende en lastige problemen van zijn presidentschap, stelt het New Yorkse weekblad. ‘Als hij de militaire terugtrekking voltooit, zal hij een einde maken aan een schijnbaar eindeloze interventie en duizenden troepen naar huis halen. Maar als hij wil dat de oorlog ook maar enigszins als een succes wordt beschouwd, zal de Afghaanse staat eerst op eigen benen moeten kunnen staan.’
Voordat de VS en zijn bondgenoten in 2001 – waaronder Nederland vanaf 2002 – tussenbeide kwamen, legde de taliban het land een draconische versie van de islam op, waarbij de handen van dieven werden afgehakt en vrouwen voor overspel ter dood werden gebracht. Na de nederlaag van de taliban maakte een nieuwe grondwet de weg vrij voor democratische verkiezingen, een vrije pers en meer rechten voor vrouwen, schrijft The New Yorker.
‘Ik wil dat ze mij met eigen ogen zien, dat ze gewend raken aan wat een Afghaanse vrouw vandaag de dag is’
The New Yorker sprak met een van de onderhandelaars van de Afghaanse regering, Fawzia Koofi, tevens een van de belangrijkste voorvechters van vrouwenrechten in het land. ‘Voor Koofi en haar mede-onderhandelaars is de belangrijkste vraag: Hoeveel van het door de Amerikanen gesteunde democratische project, dat duizenden levens en meer dan twee biljoen dollar heeft gekost, zal overleven?’
Onderhandelaar Koofi vreest dat de talibanleiders, van wie velen jarenlang in Guantánamo gevangen hebben gezeten, niet beseffen hoezeer het land is veranderd – of dat zij die veranderingen zien als fouten die gecorrigeerd moeten worden, verklaart ze tegenover The New Yorker. ‘Ik wil dat ze mij met eigen ogen zien, dat ze gewend raken aan wat een Afghaanse vrouw vandaag de dag is. Veel van hen hebben de afgelopen twintig jaar in een tijdscapsule gezeten.’
Koofi hoopt dat er een deal kan worden gesloten om de Amerikanen in het land te houden totdat een alomvattend vredesakkoord is bereikt. Maar ze vreest dat de gesprekken niet genoeg zullen zijn om de Afghaanse staat te redden: ‘Zelfs nu zijn er mensen onder de taliban die denken dat ze zich een weg naar de macht kunnen schieten.’
Golf van geweld
Het vredesakkoord van februari 2020 moest een einde maken aan het geweld, maar sindsdien is het land het doelwit van ‘een nieuwe golf van gerichte moordaanslagen op rechters, vrouwelijke activisten en maatschappelijk werkers, en zelfs journalisten’. In 2020 zijn ‘meer dan drieduizend mensen’ gedood, en het geweld is alleen maar toegenomen sinds het begin van de vredesbesprekingen in september, schrijft de Afghanistan Times in een redactioneel commentaar.
Toen de VS met de taliban over hun terugtrekking onderhandelden, maakten de Amerikaanse functionarissen duidelijk dat zij verwachtten dat er een eind zou komen aan de zelfmoordaanslagen en andere aanslagen met massale slachtoffers, schrijft The New Yorker. ‘In plaats daarvan lijken de taliban een campagne te hebben gelanceerd om de hoogopgeleide elite te terroriseren, juist toen de Afghaanse regering met haar eigen besprekingen begon. Meer dan vijfhonderd Afghanen zijn het afgelopen jaar gedood bij gerichte aanvallen. Velen van hen zijn neergeschoten of getroffen door “kleefbommen”, explosieven die onder auto’s worden geplaatst. Onder hen zijn Malala Maiwand, een journaliste uit Jalalabad; Pamir Faizan, een militair aanklager; en Zakia Herawi, een van de twee vrouwelijke rechters van het Hooggerechtshof die werden gedood.’
Een groeiend aantal Afghanen gelooft dat mensen binnen de regering verantwoordelijk zijn voor sommige van de moorden. In augustus schreef een groep prominente voormalig ambtenaren, van wie velen dicht bij voormalig president Hamid Karzai staan, aan Ghani dat er ‘hooggeplaatste ambtenaren waren die ervan worden verdacht betrokken te zijn bij gerichte moordaanslagen’.
In het licht van dit alles is het waarschijnlijk dat de deadline van 1 mei wordt uitgesteld. Het Pentagon heeft de taliban er donderdag 28 januari van beschuldigd dat zij zich niet hebben gehouden aan de afspraken die zijn gemaakt in het vredesakkoord dat in februari 2020 met de Verenigde Staten is ondertekend. De volledige terugtrekking van de Amerikaanse troepen zou daarom niet verantwoord zijn.
‘Gezien de onzekerheid waarmee de terugtrekking van de Amerikaanse troepen, die een jaar geleden is overeengekomen, thans is omgeven, is er reden om verdere acties van de taliban tegen de belangen van de VS en de NAVO te vrezen’, meent The Guardian. In de afgelopen maanden zijn de gevechten hervat in de provincie Kandahar, een voormalige basis van de taliban, ‘waardoor in januari tienduizend gezinnen in Zuid-Afghanistan hun huizen moesten ontvluchten’.
‘De mensen zullen de taliban niet accepteren. Ze zullen zich niet rustig houden. Het wordt weer een burgeroorlog’
Onderhandelaars van beide zijden verklaarden tegenover The New Yorker dat zij een zware verantwoordelijkheid voelen om het conflict te beëindigen. ‘De meesten geloven dat de taliban onder de juiste omstandigheden een overeenkomst zouden aanvaarden – dat zij net zo moe zijn van de oorlog als iedereen’, schrijft het weekblad. Maar veel waarnemers in Kaboel vermoeden dat de taliban de besprekingen gebruiken om tijd te winnen tot de Amerikanen vertrekken.
Volgens vicepresident Amrullah Saleh, waarmee The New Yorker eveneens sprak, zal de vrede mislukken als de Afghaanse regering gedwongen wordt een overeenkomst met de taliban te sluiten voordat de groep het geweld afzweert, en zal de groep proberen haar middeleeuwse visie weer op te leggen. ‘De samenleving is veranderd,’ aldus Saleh. ‘Vrouwen zijn opgeleid, jongeren staan in contact met de buitenwereld, Engels is gemeengoed geworden in de steden. (…) De mensen zullen de taliban niet accepteren. Ze zullen zich niet rustig houden. We hebben veertigduizend commandotroepen. Denk je dat ze zich door de taliban een voor een laten afslachten? Het wordt weer een burgeroorlog.’
Een Afghaanse regering die zelfs maar gedeeltelijk door de taliban wordt gecontroleerd, zal niet goed zijn voor de vrouwen- of mensenrechten, stelt James Traub in Foreign Policy. ‘Maar de Verenigde Staten kunnen dat niet tegenhouden zonder voor altijd in Afghanistan te blijven. Wel kunnen ze helpen de brokstukken op te ruimen door de honderdduizenden onvermijdelijke vluchtelingen op te nemen, zoals zij ook in het geval van Vietnam hebben gedaan.’
‘In ieder geval zal een gezamenlijke regering misschien niet veel slechter zijn dan de huidige, die weinig heeft gedaan tegen de gerichte moorden op activisten, journalisten, leraren en anderen’, vervolgt Traub. ‘Een Afghanistan in vrede zal misschien eindelijk zijn economisch potentieel kunnen ontwikkelen en ten minste zijn bevolking kunnen voeden.’
Nu de regering van Joe Biden de erfenis van Donald Trump in Latijns-Amerika begint te ontmantelen, lijken landen in die regio voorzichtig optimistisch over de kans op constructievere banden met hun grote noorderbuur.
Bidens snelle overschakeling op een humaner immigratiebeleid geeft een krachtig signaal af. De president belooft zijn beleid te baseren op nationale (in plaats van persoonlijke) belangen en waarden, met hernieuwde aandacht voor democratie, mensenrechten en corruptiebestrijding. Ook geeft hij grote prioriteit aan de strijd tegen klimaatverandering.
Nadruk moet liggen op handel, ontwikkelingshulp en zakelijke investeringen
Maar de bittere realiteit waar Latijns-Amerika mee kampt, kan deze nieuwe regering nog danig dwarsbomen in haar doelen en ambities voor deze regio, die gebukt gaat onder geweld en grote ongelijkheid. Al sinds 2013 zit Latijns-Amerika in een neerwaartse spiraal die alle maatschappelijke en economische vooruitgang teniet heeft gedaan die in het decennium daarvoor was geboekt.
Linkse zowel als rechtse regeringen laten het afweten: de middenklasse krimpt en extreme armoede en werkloosheid rijzen de pan uit, met sociale onrust en protesten tot gevolg. De politiek raakt steeds meer gepolariseerd en wordt conflictueuzer, en de tevredenheid over de democratie is in decennia niet zo laag geweest. De hele regio is inmiddels een vruchtbare voedingsbodem voor autoritair leiderschap.
De coronapandemie legt de maatschappelijke problemen genadeloos bloot: de zwakte van de instituties, de diepgewortelde corruptie in politiek en bedrijfsleven, en het systematische falen van gezondheidszorg, onderwijs en andere vormen van openbare dienstverlening. Volgens het IMF zal het bbp per hoofd van de bevolking in de economieën van Latijns-Amerika op zijn vroegst in 2025 weer op het niveau zijn van voor de pandemie.
Veel economen voorspellen een verloren decennium dat vergelijkbaar met of nog erger zal zijn dan de schuldencrises van de jaren tachtig. En het is vooral zorgwekkend dat de regio nog nooit zo verdeeld is geweest en verstoken van eendrachtig leiderschap. Elk land kiest een andere koers en het gebrek aan onderlinge samenwerking is opvallend.
Biden zal zich in zijn beleid ten aanzien van Latijns-Amerika beperkt weten door de vele binnenlandse problemen die hij heeft geërfd en die veel aandacht, geld en politiek kapitaal gaan kosten. Europa en Azië zullen in zijn buitenlandbeleid meer prioriteit krijgen dan Latijns-Amerika. Hij aarzelde gelukkig niet om meteen duidelijk te maken dat het nieuwe Latijns-Amerika-beleid van de VS sterk zal verschillen van dat onder zijn voorganger. Het stopzetten van de bouw van de muur langs de grens met Mexico, veranderingen in de regelgeving rond asielaanvragen, de hereniging van gezinnen die op wrede wijze uit elkaar zijn gehaald en andere voorgestelde hervormingen van het immigratiebeleid zullen in de hele regio met gejuich zijn ontvangen. En de eerste tekenen van een nieuwe houding tegenover Venezuela en Cuba zijn eveneens bemoedigend.
In het geval van Venezuela wordt pragmatische diplomatie verwacht, waarin de VS weer samen met de EU tot serieuze onderhandelingen probeert te komen. En ook met Cuba zal de VS waarschijnlijk meer betrekkingen aangaan, ongeveer zoals tijdens de dooi onder Obama in 2015. Een stoere opstelling in de vorm van dreigementen en harde sancties is tot nu toe contraproductief geweest, en vooral ook schadelijk voor gewone burgers.
Bereidwillige partners
Wel zal de regering-Biden het moeilijk krijgen met het vinden van bereidwillige partners voor de verdediging van de democratie in Latijns-Amerika. Sommige Latijns-Amerikaanse regeringen vonden het wel prettig dat Trump ze hun gang liet gaan op het gebied van democratie en mensenrechten. De afgelopen vier jaar bestond ‘samenwerking’ met de VS vooral uit tegemoetkoming aan de eisen van dat land, met name op het gebied van immigratie.
Deze regeringen zullen zich nu op hun nationale soevereiniteit en de onwenselijkheid van inmenging in binnenlandse aangelegenheden beroepen als de regering van Biden openlijk stevige standpunten inneemt over bijvoorbeeld de militaire corruptie in Mexico, de ontbossing in Brazilië of het vermoorden van activisten in Colombia.
Het moreel gezag van de Verenigde Staten als hoeder van de democratie heeft in de afgelopen vier jaar steeds meer deuken opgelopen, met als hoogtepunt de bestorming van het Capitool op 6 januari. Biden zal er nog een hele kluif aan krijgen om te laten zien dat Trump een uitzondering was en de VS een betrouwbare en geloofwaardige partner is als het gaat om mensenrechten en democratie. Hij zal ten aanzien van alle regeringen in de regio een consistente lijn moeten volgen, ongeacht of ze links of rechts zijn, en ook al tonen ze zich bereid de Verenigde Staten op andere punten tegemoet te komen. Een goede behandeling van immigranten en serieuze aandacht voor ongelijkheid en racisme binnen de Verenigde Staten zouden het aanzien van zijn regering op dit vlak versterken.
Daarnaast moet Trump vooral niet worden nagevolgd in zijn pogingen om China te demoniseren en de groeiende Chinese invloed in Latijns-Amerika te beschrijven in bewoordingen die doen denken aan de Koude Oorlog. In plaats daarvan moet Biden zijn belofte nakomen om te zorgen dat zijn eigen land in deze regio effectiever kan concurreren. De nadruk moet liggen op een toename van de handel, ontwikkelingshulp en zakelijke investeringen in Latijns-Amerika.
Biden zal er een kluif aan krijgen om te laten zien dat Trump een uitzondering was
Bidens aandacht zal daarbij vooral uitgaan naar de zogenaamde Noordelijke Driehoek: Guatemala, Honduras en El Salvador, de voornaamste herkomstlanden van illegale immigranten in de VS. Als vicepresident stond hij al aan de wieg van de Alliance for Prosperity, een samenwerkingsverband met landen in de regio, en als president heeft hij nu een pakket van 4 miljard dollar voorgesteld om op het gebied van economie, veiligheid en bestuur de achterliggende oorzaken van migratie aan te pakken. Een lovenswaardig idee, maar de welig tierende corruptie in veel van deze landen maakt de uitvoering van zo’n ambitieus plan erg moeilijk.
Gezien de uitdagingen waar de VS zich in zijn Latijns-Amerika-beleid voor gesteld ziet, zou Biden er verstandig aan doen te kiezen voor een klein aantal bescheiden en realistische doelstellingen. De nijpende binnenlandse problemen hebben voor zijn regering de hoogste prioriteit. Maar om duidelijk te maken dat zijn land niet langer een koers vaart van ‘America First’, is met name samenwerking in de bestrijding van de pandemie van cruciaal belang.
Herstel economie
De Verenigde Staten hebben zich weer aangesloten bij de Wereldgezondheidsorganisatie en bij Covax, een wereldwijd initiatief voor de levering van coronavaccins. Wat de regering-Biden nu ook zou moeten overwegen, is een serieus initiatief om de Latijns-Amerikaanse landen te helpen een eind te maken aan de pandemie en een begin te maken met het herstel van de economie en de sociale rechtvaardigheid.
Een cruciale eerste stap zou bestaan uit financiële en logistieke hulp bij de inkoop van vaccins en de brede verspreiding daarvan onder de bevolking, en dan met name de kwetsbaarste groepen. Er is niets wat het vertrouwen in en de samenwerking met de Verenigde Staten zo zou opvijzelen als hulp op dit gebied.
Marokkaanse rechtbanken hebben een jonge vrouw veroordeeld voor haar rol in een seksfilmpje die op grote schaal op het internet is verspreid. De video werd zonder haar toestemming online geplaatst, maar toch was zij degene die werd aangeklaagd, aangezien het Marokkaanse strafrecht seks buiten het huwelijk strafbaar stelt.
In Marokko heeft een ‘digitale sit-in’ op sociale media de aandacht getrokken van het Marokkaanse weekblad TelQuel. De hashtag #STOP490 – trending topic in Marokko – is duizenden keren gedeeld. Om daar tegengewicht aan te bieden is de hashtag #KEEP490 in het leven geroepen. 490 is het nummer van het artikel in het Marokkaanse Wetboek van Strafrecht dat buitenechtelijke seksuele relaties strafbaar stelt.
De zaak van Hanaa, een 24-jarige alleenstaande moeder, die op 4 januari tot een maand gevangenisstraf werd veroordeeld, lag aan de basis van de socialemediastorm. Ze is door de rechtbank veroordeeld omdat ze, gekleed in een niqab, seks had met een man waarmee ze niet is getrouwd. Daar is een filmpje van gemaakt dat in december op een pornowebsite is geplaatst.
De video, die zich als een lopend vuurtje over het Marokkaanse web verspreidde, is zonder haar toestemming gepubliceerd en, volgens haar advocaat, ook zonder haar medeweten gefilmd, schrijft TelQuel in een tweede artikel.
‘Hier in Marokko is het de vrouw die tegen haar zin werd gefilmd – het slachtoffer dus – die veroordeeld wordt tot een maand gevangenisstraf en een boete van 500 dirham’
Volgens de advocaat gaat het om zogeheten ‘wraakporno’: het chanteren van of wraak nemen op een persoon door middel van belastende beelden.
Aujourd’hui le Maroc betreurt dat fundamentele rechten in Marokko nog niet zijn gegarandeerd: ‘Artikel 490 is een soort van grote grap in het Wetboek van Strafrecht. De realiteit is anders. Men heeft het over het legaliseren van cannabis terwijl de basale vrijheden om over je eigen lichaam te beschikken niet eens zijn gewaarborgd.’
‘Hier in Marokko is het de vrouw die tegen haar zin werd gefilmd – het slachtoffer dus – die veroordeeld wordt tot een maand gevangenisstraf en een boete van 500 dirham’, aldus de Marokkaanse site Le360.
Toch is een deel van de Marokkanen fel voorstander van de wet. ‘De conservatieven zien rood van woede’, schrijft TelQuel. “#Keep490 of ga het land uit’, schrijft een voorstander van artikel 490 op Twitter.
De man die het filmpje heeft gemaakt woont in Nederland, verklaart de advocaat van Hanaa tegenover de Franse krant Le Monde. Omdat Nederland en Marokko geen uitleveringsverdrag kennen, is de man, in tegenstelling tot de vrouw, niet veroordeeld voor seks buiten het huwelijk, aldus de advocaat. Zij is wel van plan om in Nederland een aanklacht in te dienen tegen de man.
Tweede impeachment van Trump is grondwettelijk
Zesenvijftig van de honderd senatoren (vijfig Democraten, zes Republikeinen) hebben ermee ingestemd dat de voormalige president van de VS wel degelijk aan een impeachmentprocedure kan worden onderworpen, ook al is hij nu een gewone burger.
De stemming vond plaats ‘na een emotioneel beladen dag’, meldt Politico. De democratische aanklagers begonnen hun pleidooi met een videomontage van de bestorming van het Capitool op 6 januari. Zij beschuldigen het voormalige staatshoofd ervan in zijn toespraak, enkele minuten voor de incidenten, de menigte te hebben aangezet tot geweld.
Voor het Trump-kamp is het proces ‘politiek theater’ dat ‘het land zal verscheuren’ en is het er uitsluitend op gericht te voorkomen dat de voormalige president zich in 2024 herkiesbaar stelt, bericht Politico. Impeachment zou volgens Trumps verdediging zinloos zijn aangezien hij niet meer in functie is.
De Democratische afgevaardigde uit Colorado, Joe Neguse, verwerpt dat argument: ‘Dat zou betekenen dat een president zijn land zou kunnen verraden, zijn ambt zou kunnen neerleggen en zijn straf volledig zou kunnen ontlopen.’
Rep. Joe Neguse says the Capitol riot was "the Framers' worst nightmare come to life"
"Presidents can't inflame insurrection in their final weeks and then walk like nothing happened. And yet that is the rule that President Trump asks you to adopt." https://t.co/RLbkNNJVMWpic.twitter.com/z1p3EsDZNL
Volgens CNN was Trump niet blij met het ietwat onsamenhangende optreden van zijn advocaat Bruce Castor ten overstaan van de Senaat. De stemverhouding van 56-44 bevestigt niettemin dat Trump alle kans maakt om opnieuw te worden vrijgesproken, merkten de Amerikaanse media op. Er is een tweederde meerderheid nodig om hem te veroordelen.
Post-brexitblues voor Britse muzikanten
‘Britse muzikanten zingen de blues’, kopt Financial Times. Sinds het begin van de coronapandemie wordt het ene na het andere concert afgelast. Zelfs Glastonbury, het emblematische muziekfestival dat gewoonlijk in juni in het zuiden van Engeland plaatsvindt, is al van de kalender gehaald. Voor het tweede jaar op rij. ‘Het besluit heeft de somberheid alleen maar doen toenemen door de hoop op een opleving van het festivalseizoen deze zomer te temperen’, aldus de zakenkrant.
Zeker nu naast de onrust over de coronacrisis ook de gevolgen van brexit te voelen zijn. Sinds 1 januari kunnen Britse en Europese onderdanen niet langer onbelemmerd reizen tussen beide kanten van het Kanaal. Concerten en tournees die op het continent zijn gepland, zullen daardoor moeilijker te organiseren zijn, vreest de pers. Financial Times noemt bijvoorbeeld het geval van ‘John Smith, een folkzanger voor wie brexit tien jaar werk om een fanbasis op te bouwen in landen als Duitsland en Nederland, waar hij regelmatig optreedt, vrijwel teniet heeft gedaan’.
Volgens The Guardian‘moeten Britse muzikanten nu visa, werkvergunningen en importvergunningen voor hun apparatuur aanvragen wanneer zij naar de EU reizen om te werken, een vervelende en dure administratieve procedure die vooral opkomende muzikanten dreigt te treffen’.
Zoals Sky News uitlegt, geven Brussel en Londen elkaar de schuld van deze blinde vlek in de brexitonderhandelingen die eind 2020 werden afgerond. Tijdens de besprekingen stelde de EU ‘een wederzijdse vrijstelling van administratieve formaliteiten voor reizen van maximaal negentig dagen voor kunstenaars, sportlieden en journalisten’ voor. Maar dat was onverenigbaar met de belofte van de regering om de controle over de grenzen van het Verenigd Koninkrijk terug te krijgen, antwoordde Londen.
De meeste mensen kennen hem slechts van Duitse straatnaambordjes, maar The New Atlantis laat zien waarom je meer wilt weten over Alexander von Humboldt, de invloedrijke wetenschapper-avonturier met de ziel van een dichter. Verder: het geïllustreerde liefdesverhaal van Gertrude Stein en Alice B. Toklas & meer aanraders van de 360-redactie
Omdat 360 niet alles kan vertalen wat de redactie leest, ziet en hoort, tippen wij voor u enkele interessante artikelen, documentaires, fotoreportages en podcasts die wij deze week tijdens het speuren naar mooie journalistiek zijn tegengekomen.
‘Het brein van een wetenschapper, de ziel van een dichter’
Bergketens zijn naar hem vernoemd, steden, watervallen en honderden dieren- en plantensoorten. Alexander von Humboldt (1769–1859) was een onwaarschijnlijk veelzijdige wetenschapper, ontdekkingsreiziger, poëet en De uitvinder van de natuur (Andrea Wulf, Atlas Contact).
The New Atlantis brengt hem terug uit de vergetelheid en eert hem terecht met een uitgebreid en gedetailleerd artikel. Humboldts bevindingen zijn nog altijd actueel. Aangeraden door editor at large Katrien Gottlieb.
Maira Kalman (1949) is een Amerikaanse, in Israël geboren, illustrator, schrijver, kunstenaar en ontwerper. Ze maakte naam met haar buitengewoon speelse, grappige en luchtige illustraties voor onder meer The New York Times en The New Yorker en ze tekende en illustreerde tal van (kinder)boeken. Onlangs publiceerde ze een prachtig boek over de liefde tussen Gertrude Stein en Alice B. Toklas aan het begin van de twintigste eeuw in Parijs, waarin ook beroemdheden als Hemingway, Matisse en Picasso de revue passeren. De culturele site Brainpickings besprak het boek en haalt een prachtige zin aan van Kalman: ‘This is a love story. You know. How two people, joined together, become themselves’. Een aanrader van redacteur IJsbrand van Veelen.
Persoonlijk essay over een eeuwig controversieel meesterwerk
The New Yorker publiceerde ‘Nabokov, Steinberg, and Me’ van schrijver en humorist Ian Frazier, uit het nog te verschijnen Lolita in the Afterlife: ‘een levendige verzameling van scherpe en essentiële moderne stukken over dit eeuwig provocerende boek’, aldus de uitgever. Getipt door hoofdredacteur Laura Weeda.
Nabokovs Lolita, waarin de veertiger Humbert Humbert een jury toespreekt die moet oordelen over zijn relatie met de twaalfjarige Lolita, zorgde bij verschijning in 1955 al voor ophef, vooral vanwege de jonge leeftijd van de naamgever. Later ontsteeg het boek de schandaalsfeer en was er vooral aandacht voor de hoogstaande literaire kwaliteit, maar anno 2021 is hier uiteraard weer verandering in gekomen. In de bundel bekijken schrijvers Lolita vanuit politiek standpunt en gaat het over de witheid van de hoofdpersonages, machtsverhoudingen en seksueel trauma.
Frazier vertel hoe hij het boek, mede omdat zijn moeder, docent Engels, het droevig en gruwelijk vond, steeds opnieuw verslond. Het was vormend voor de manier waarop hij als puber naar meisjes keek en zelfs voor de woorden waarin hij over hen dacht. Pas veel later gaat hij inzien wat zijn moeder bedoelde. Hij begint zijn geliefde Lolita met andere ogen te lezen, en de oorspronkelijke Russische Nabokov, voor zijn gevoel, te doorzien. Waarom noemt hij Lolita’s latere man een ‘kreupele’? En waarom was deze oorlogsveteraan bovendien doof? Was zij wel een nymfomaan, bestaan die überhaupt?
Voor eeuwig wachten aan de grens
In de laatste aflevering van de Spaanstalige podcast El Hilo volgen we het verhaal van Moisés en Meya, die in 2019 van Honduras naar de Verenigde Staten probeerden te emigreren met hun anderhalf jaar oude dochter. Ze wilden een veiliger leven voor hun familie, weg van bendes, mishandeling door de politie en armoede. Maar Mexico stuitten ze op de muur van het anti-immigratiebeleid van de regering-Trump en zijn ‘Blijf in Mexico’-beleid. Sindsdien wachten ze aan de Mexicaans-Amerikaanse grens tot hun asielaanvraag in behandeling wordt genomen. Een tip van redacteur Joep Harmsen.
Naast Moisés en Meya komen in de podcast fotojournalist Tomás Ayuso en Fernanda Echávarri van Mother Jones aan het woord over de impact is van het immigratiebeleid van de afgelopen vier jaar en wat we kunnen verwachten van Joe Bidens nieuwe koers op dat gebied.
Ga naar het Instagramaccount van de Hondurese fotojournalist Tomás Ayuso @tomas_ayuso voor beelden bij het verhaal. En zie ook zijn reportage uit 2018 voor National Geographic, waarin Ayuso verslag doet van zijn reis met een migrantenkaravaan.
De schoonheid van de landbouw
Daan Roosegaardes meest recente kunstwerk GROW is een eerbetoon aan de schoonheid en het belang van de agrarische sector. GROW ontvouwt zich als een lichtgevend ‘droomlandschap’. Omringd door duisternis golven rode en blauwe lichten over een enorme akker. Het project is geïnspireerd op wetenschap die aantoont dat specifieke lichtrecepten groei van gewassen kunnen stimuleren en weerstand kunnen verbeteren. Een aanrader van art director Majel van der Meulen.
Donald Trump beschreef de QAnon-groepering, die bekendstaat om de complottheorieën die ze uitdraagt, nog als een groep mensen die ‘gewoon staan voor goede politiek’. Bellingcat dook in de ontstaansgeschiedenis van deze beweging zoals alleen zij dat kunnen.
Keuze uit het archief
Ex-president van de VS Donald Trump meldde zich donderdag bij de federale rechtbank in Washington om de viervoudige aanklacht te horen die tegen hem is ingebracht. Een van die vier aanklachten betreft zijn betrokkenheid bij de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021, toen hij een schare fans ophitste en opriep om de zetel van de democratische regering te bezetten. Onder deze aanhangers waren ook leden van QAnon, een groepering die bekend geworden is dankzij haar extreme denkbeelden en samenzweringstheorieën. Dit artikel gaat terug naar de wortels van deze beweging en zoekt uit hoe zij zo invloedrijk geworden is.
Op 6 januari brak chaos uit in Washington toen aanhangers van president Trump het Capitool bestormden. In de consternatie wist QAnon-adept van het eerste uur ‘de Q-sjamaan’ de senaatszaal te bereiken en plaats te nemen op het spreekgestoelte. Hij was zeker niet de enige QAnon-aanhanger onder de aanwezigen: een andere leidde de bestorming. Opnieuw staat deze gevaarlijke en eclectische groep samenzweerders in de schijnwerpers: een hele prestatie voor een beweging die pas drie jaar geleden op een onlineforum het licht zag.
Op 28 oktober 2017 zag een anonieme gebruiker op het /pol/-gedeelte van 4chan, [pol is een afkorting van ‘politically correct’] een notoir alt-right imageboard, het volgende bericht staan: ‘op maandagochtend 30 oktober zal Hillary Clinton tussen 7:45 en 8:30 uur worden gearresteerd’, en besloot te reageren.
Deze gebruiker zou later de naam ‘Q Clearance Patriot’ aannemen (al snel afgekort tot ‘Q’). Q hintte dat hij een legerofficier was uit de naaste omgeving van de president. Dit paste goed in de cultuur van het forum, waar ‘live action role playing’ (LARP) een speciale betekenis had aangenomen: een LARP’er is iemand die suggereert zich in welingelichte kringen te bevinden.
De teksten van deze anonymous – tot dusver bijna vijfduizend berichten – markeerden het begin van de QAnon-samenzweringstheorie. Zijn eerste bericht (of ‘Q drop’ zoals zijn volgelingen ze noemen) wordt vaak genoemd als het ontstaansmoment van de QAnon-beweging. Toch klopt dat om twee redenen niet helemaal.
De ene is triviaal: Q werd pas bekend na een latere reeks berichten; zijn eerste ontboezemingen bleven aanvankelijk onopgemerkt en werden pas op 11 november door 4chan-gebruikers herontdekt. De tweede reden gaat dieper: Q’s oorsprong valt niet los te zien van de heersende cultuur op /pol/: een allegaartje van racisme, antisemitisme en (hier het meest relevant) extreemrechtse samenzweringstheorieën. QAnon ontsproot aan deze cultuur, die al veel langer op /pol/ heerste. Ideeën als die van Q waren er gemeengoed en hij vond er zijn inspiratie.
Cultuur
Wil je dus het ontstaan van Q begrijpen, dan moet je je eerst over de cultuur op /pol/ buigen. De kern van de QAnon-mythe is deze: samen met een kleine groep militaire inlichtingenofficieren, genaamd het Q-team (waar de auteur van de berichten bij hoort), voert president Donald Trump een geheime oorlog tegen een kliek satanvererende, kinderetende pedofielen die samenzweren om hem te dwarsbomen en af te zetten. Het leger werkt aan het plan om hen massaal gevangen te zetten, in een operatie genaamd ‘de Storm’.
Dat Q’s profetieën zelden uitkwamen was geen probleem, want ‘desinformatie is noodzakelijk’
Aanvankelijk heette het dat dit geheime genootschap vooral ‘politici’ onder zijn leden telde. Een maand later waren er ook ‘celebrities’ bij die ‘HRC [Human Rights Campaign, een lhbt-belangenvereniging] hadden gesteund’. Een paar maanden later waren het er te veel om in Guantánamo Bay te passen; nog weer later schenen er drie andere ‘detentiecentra’ voor hen te zijn ‘opgezet’. Iedereen die het waagde [voormalig] president Trump tegen te werken of te ergeren moest haast wel lid zijn van het genootschap, naast uiteraard voor de hand liggende figuren als belegger en filantroop George Soros.
Militaire tribunalen zullen deze baby-etende verraders na de Storm laten executeren of op zijn minst levenslang opsluiten. Het verschrikte publiek zal, geconfronteerd met het overweldigende bewijs van het bestaan van het genootschap, treuren, in woede ontsteken en zich tot slot achter Trump scharen, waarna een gouden tijdperk van patriottisme en welvaart aanbreekt. In deze korte samenvatting ontbreken nog de wildere QAnon-theorieën (bijvoorbeeld dat Noord-Korea onder leiding stond van de CIA maar nu door Trump en het Q-team is bevrijd).
Ook een ander belangrijk aspect van het QAnon-wereldbeeld is nog niet genoemd, dat elke publieke daad of uitspraak van Trump of een verondersteld lid van het genootschap verborgen boodschappen kan bevatten, voor QAnon-gelovigen gemakkelijk te doorschouwen. En dan is er nog de slagzin: ‘desinformatie is noodzakelijk’, die je kunt zien als een prachtig excuus voor al Q’s niet uitgekomen voorspellingen, met als bijkomend voordeel dat de gelovigen alleen die onderdelen van de theorie hoeven te omarmen die hen aanspreken.
Vanuit deze bescheiden en excentrieke aanvang maakte QAnon een explosieve groei door. Aanvankelijk beperkte die groei zich tot 4chan, waar Q op /pol/ furore maakte. Niet veel later begon een stel 4chan-moderatoren samen met een samenzweringstheoreticus Q’s boodschappen op YouTube onder de aandacht te brengen van een breder publiek. Dit plan had een onverwacht groot succes. Zo’n tien procent van alle Amerikaanse volwassenen gelooft momenteel op zijn minst in sommige QAnon-theorieën, zo bleek vorig jaar uit een enquête van het Pew Research Center.
Die uitkomst komt overeen met die van een ander onderzoek uit 2020, door de Britse ideële organisatie HOPE not hate. Politicoloog Joe Uscinski, die de steun voor QAnon bij een eerdere gelegenheid ‘eerder diep dan breed’ had genoemd, constateerde desalniettemin dat tussen de vijf en de tien procent van de Amerikaanse volwassenen QAnon steunden. Hoe je het ook wendt of keert, miljoenen Amerikanen hechten op zijn minst enig geloof aan QAnon. Maar liefst vijftig procent van Trumps aanhang is het eens met de bewering dat ‘leidende democraten betrokken zijn bij een netwerk van seksuele slavernij’.
Waandenkbeeld
QAnon vond al lang voor de bestorming – of couppoging zoals velen het noemen – zijn weg naar het Capitool. De pasverkozen Republikeinse afgevaardigde Marjorie Taylor Greene, een ‘toekomstige Republikeinse ster’ in de woorden van Trump, schreef dat ‘kindermisbruik, satanisme en occulte praktijken geassocieerd zijn met de Democratische Partij’. Ook nam Greene filmpjes op waarin zij Q omschreef als een ‘patriot’ die ‘zich inzet voor de goede zaak (…) en goede contacten heeft in hogere kringen’. Volgens haar bood hij ‘een buitenkans om dit wereldwijde genootschap van satanisten en pedofielen uit te schakelen’.
Wat maakt QAnon zo aantrekkelijk dat mensen zulke uitzinnige theorieën uitdragen? Lang vóór Q verscheen, stonden er al threads op /pol/ waaruit blijkt dat veel ‘anons’ (zoals 4chan-habitués zichzelf noemen) toen al centrale elementen uit zijn verhaal omarmden. Eén gebruiker legde er al voordat Q over satanisme begon (en zelfs voordat Q de anons was opgevallen) de vinger op: ‘grappig dat iedereen die de /pol/lers niet moeten stiekem lid heet te zijn van een grote joodse samenzwering van kindermisbruikers en duivelaanbidders, die pas aan het licht komt nu steeds meer mensen D (Trump) bedreigen.
Is dat niet gewoon een waandenkbeeld?
En Trump een idioot die impeachment boven het hoofd hangt? Maar 4chan was nu eenmaal dol op uitzinnige beweringen en samenzweringstheorieën: in het jaar voordat Q van zich deed horen werd de Pizzagate-samenzweringstheorie, verreweg de meest directe voorganger van QAnon, alleen al op /pol/ 45.027 keer genoemd.
Duisternis
In de QAnon-folklore begint de Storm met ‘tien dagen van duisternis’, zoals Q een week na zijn eerste bericht schreef. Q’s volgelingen kijken ook nu nog vol spanning uit naar het aanbreken van deze tijd. Direct daarna zal het nieuws vol zijn van ‘onthullingen’ (waarin de regering schokkende feiten zal onthullen die ze tot dan toe verborgen hield). Deze berichten krijgt de burger via speciaal ingelaste uitzendingen op radio en televisie te horen.
Onthuld wordt niet het bestaan van buitenaards leven, maar wel de vergaande verdorvenheid van het genootschap. Tegelijkertijd zullen de laatste verzetshaarden van het genootschap vermorzeld worden en de massale arrestaties onverminderd doorgaan. Deze massa-arrestaties worden live op televisie uitgezonden. Ze leiden de ‘bevrijding van de planeet aarde van de machten der duisternis’ in.
QAnon borduurt voort op Pizzagate; met als verbindende schakel een groep threads onder de naam /HTG/ [Human Trafficking General]. Pizzagate verwierf scharen volgelingen omdat het het juiste doel uitkoos, de juiste beschuldigingen uitte, en tenminste aan het begin, openstond voor de inbreng van deelnemers.
Anons overboden elkaar bij het vinden van ‘bewijzen’ van kindermisbruik, gevonden in gehackte e-mails van het Democratisch Nationaal Comité [het hoogste bestuursorgaan van de Democratische Partij]. Maar die creatieve energie kon niet eeuwig blijven duren: de door te spitten e-mails raakten op, net als het aantal ‘codewoorden’ dat erin viel te ontdekken. Al gauw leverde onderzoek naar Pizzagate weinig spannends meer op en werd het een verzameling ideeën die de anons naar believen konden omarmen of verwerpen.
Zo’n tien procent van alle Amerikaanse volwassenen gelooft momenteel op zijn minst in sommige QAnon-theorieën
De /HTG/-threads die erop volgden werden nooit zo populair als Pizzagate. Toch namen ze precies dezelfde personen in het vizier, uitten dezelfde beschuldigingen en beschikten over een schier oneindige hoeveelheid bronmateriaal, aangeleverd door anons die vanuit hun huiskamer allerlei plekken in de echte wereld ‘onderzochten’. /HTG/ miste echter twee essentiële ingrediënten: een verhaallijn en een verteller. Het ontbrak aan een goed narratief dat de anons konden volgen. En al was dat er wel geweest: het ontbrak ook nog eens aan een begenadigd auteur om het goed over te brengen. Ook namen mensen van buiten de /HTG/-threads voortdurend op de hak.
‘Normies’
Waarom slaagde Q waar zo veel anderen hadden gefaald? Eén verklaring is dat Q precies op het juiste moment met het juiste idee kwam. Bovendien had hij een aansprekende stijl: zijn teksten begonnen vaak met een groot aantal vragen. Andere LARP’ers erkenden dat ruiterlijk – in 2017 schreef MegaAnon, op het moment dat Q op het toneel verscheen misschien wel de meest succesvolste actieve LARP’er, dat Q ‘veel beter een hoop details in een /pol/-vriendelijke vorm weet te verpakken’ dan zij ooit had kunnen doen.
Waarschijnlijk was dit artikel nooit geschreven als Q’s invloed zich had beperkt tot de wereld van /pol/. Maar de mysterieuze auteur wist binnen een paar dagen aan de nauwe grenzen van 4chan te ontsnappen, dankzij een kleine, vastbesloten groep fans die QAnon ook elders op internet onder de aandacht bracht. Zo konden ‘normies’, zoals de anons niet-ingewijden noemen, ook met Q kennismaken.
Waarom slaagde Q waar zo veel anderen hadden gefaald?
Voor sommigen smaakte dat naar meer. Normies – tenminste fanatiek Trumpgezinde, voor samenzweringstheorieën ontvankelijke normies – bleken net zo open te staan voor een vervolg op Pizzagate als de gebruikers van 4chan. Al snel ontstond een gemeenschap op meerdere platforms die veel weg had van /HTG/: een hechte groep volgelingen die, met een geheel eigen werkwijze en bewijsvoering, pedofielen ‘ontmaskerde’, ongehinderd door het uitblijven van resultaten in de echte wereld. Ondertussen produceerde Q aan de lopende band nieuwe teksten, gretig gefileerd door de anons, die zelfs geloof hechtten aan de meest uitzinnige, barokke beweringen. Het feit dat Q’s profetieën zelden uitkwamen was geen probleem, want ‘desinformatie’, zoals Q uitlegde, ‘is noodzakelijk’.
Misschien is dit geen geheel bevredigend antwoord op de vraag wat Q zo succesvol maakte. Het komt erop neer dat ‘Q een handige LARP’er was die zijn publiek slim naar de mond praatte, ideeën uit eerdere LARP-berichten opwarmde en meteen vanaf het begin werd geholpen door een schare fans die zijn teksten buiten 4chan verspreidde’.
Maar hoe het ook zij, de opkomst van Q had enorme, soms tragische, reële consequenties. De QAnon-beweging verwoestte het leven van vele families over de hele wereld – de subreddit QAnonCasualties inventariseert de door QAnon aangerichte schade. En alhoewel de meeste QAnon-volgelingen waarschijnlijk zelf nooit geweld zouden gebruiken, wordt het er politiek wel acceptabeler door. Nog in december beschreef Trump QAnon als een groep mensen die ‘gewoon staan voor goede politiek’.
Drie jaar geleden legde Q op een van de donkerste hoekjes van het internet de basis voor een breed gedragen systeem van overtuigingen. Puttend uit rechtse mediaschandalen, racistische samenzweringstheorieën en de LARP’s van weleer, creëerde hij iets dat groter was dan de som der delen. En daarmee hebben we het alleen nog over de aanbodkant van het fenomeen QAnon gehad, maar het werkelijke probleem ligt aan de kant van de vraag. Om daarop in te gaan moet je diepe breuklijnen in de Amerikaanse maatschappij blootleggen – en oog krijgen voor de gevaarlijke aantrekkingskracht van samenzweringstheorieën.
De vriendschap tussen de Mexicaanse president en zijn pas geïnstalleerde Amerikaanse collega kende een valse start. López Obrador erkende de verkiezingsoverwinning van Joe Biden pas een maand na de uitslag. Er lijken nog wel meer beren op de weg voor een goede verstandhouding tussen de buurlanden.
De Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador (AMLO) is niet de eerste buitenlandse regeringsleider met wie Joe Biden contact opneemt. Die eer gaat naar president Justin Trudeau van Canada, zoals verschillende media, waaronder het Mexicaanse Infobae, melden. Maar Mexico staat wel hoog op de agenda van de gisteren (20 januari) aangetreden president, wat misschien wel onvermijdelijk is als je in ogenschouw neemt dat de grens tussen de VS en Mexico de drukste ter wereld is – voor corona staken jaarlijks zo’n 350 miljoen mensen legaal de grens over.
Het bouwen van die muur was een van de hardnekkigste campagnebeloftes van de scheidende president Trump, om Mexicaanse ‘misdadigers’ en ‘verkrachters’ buiten te houden, zoals Fox News in een weergave van een campagnespeech uit 2015 bericht. Het lijkt dat met het aantreden van Biden aan deze anti-Mexicoretoriek een einde is gekomen.
Telenoticias vraagt Mexicaanse migranten in Texas naar hun mening over Joe Biden.
Met de komst van Joe Biden begint een nieuw hoofdstuk in de relatie tussen Mexico en de VS. 2021 is – naast het tweehonderdjarige jubileum van de Mexicaanse onafhankelijkheid – ook het tweehonderdste jaar van de bilaterale verhoudingen tussen Mexico en de VS, een van de eerste staten die Mexico erkenden, brengt het Mexicaanse zakenblad Expansiónin herinnering. ‘Sindsdien hebben talloze episodes deze asymmetrische vriendschap gekenmerkt: de territoriale expansie van de Verenigde Staten [een groot deel van het Zuidwesten van de Verenigde staten, waaronder Californië, Arizona, New Mexico en Texas, hoorden in 1821 nog bij Mexico], oorlogsconflicten, inmenging in politieke aangelegenheden, investeringen die de aanzet gaven tot groei en migratiestromen via de drukste grens ter wereld.’
Hoewel Trump tijdens zijn presidentschap ‘Mexicaanse migranten verkrachters noemde, zijn buurman met een handelsoorlog dreigde, tienduizenden asielzoekers het land uit schopte, een grensmuur optrok en beloofde Mexico ervoor te laten betalen’, schrijft The New York Times, ‘is de Mexicaanse president een groot fan.’
AMLO heeft zich niet uitgesproken tegen de bestorming van het Capitool, zoals veel andere regeringsleiders
De relatie tussen AMLO en Joe Biden kende daarentegen een valse start. De Mexicaanse president erkende de verkiezingsoverwinning van Joe Biden pas op 14 december, als een van de laatste regeringsleiders ruim een maand na de uitslag, aldus Expansión. Ook vond de traditionele ontmoeting tussen de president-elect en de huidige Mexicaanse president niet plaats, meldt CNN Español.
AMLO streek de toekomstige regering-Biden-Harris in de haren door begin 2021 politiek asiel aan te bieden aan de oprichter van WikiLeaks, Julian Assange, die aangeklaagd werd voor het delen van staatsgeheimen tijdens de regering-Obama-Biden en momenteel vastzit in het Verenigd Koninkrijk. Verder heeft AMLO zich niet uitgesproken tegen de bestorming van het Capitool, zoals veel andere regeringsleiders, maar heeft hij wel het verwijderen van Trump van Twitter en Facebook veroordeeld, vat Expansión samen.
In een commentaar schrijft CNN Español: ‘er is reden om te vrezen dat deze relatie op het verkeerde spoor begint te raken en meer gespannen zal zijn dan in het verleden’.
Generaal Cienfuegos
Misschien wel het grootste struikelblok in de verhoudingen tussen de Mexicaanse en de Amerikaanse regering, is wat in Mexico bekendstaat als de zaak Cienfuegos. Generaal Cienfuegos, voormalig minister van Defensie, werd in oktober in Los Angeles opgepakt wegens vermoedelijke banden met de drugscriminaliteit en in november uitgeleverd aan Mexico om daar te worden berecht. Maar enkele dagen later werd hij door Mexicaanse autoriteiten volledig vrijgesproken en beschuldigde AMLO de DEA, de anti-drugseenheid, en andere Amerikaanse agentschappen ervan dat zij bewijsmateriaal hadden ‘verzonnen’, schrijft de Spaanstalige nieuwszender.
‘Vervolgens heeft hij het dossier over Cienfuegos dat door het ministerie van Justitie naar Mexico was gestuurd, openbaar gemaakt, hetgeen volgens het ministerie van Justitie in strijd is met een bilateraal verdrag over wederzijdse rechtshulp’, aldus CNN Español.
Om nog meer olie op het vuur te gooien heeft in december het Mexicaanse congres een wet aangenomen die buitenlandse (lees Amerikaanse) regeringsfunctionarissen beperkt in hun bevoegdheden op Mexicaans grondgebied. ‘Gelukkig worden dergelijke wetten in Mexico zelden gehandhaafd, zodat Washington weinig te vrezen heeft’, voegt de nieuwzender daaraan toe.
‘Achter al deze vermeende beledigingen gaat de angst schuil dat de Democraten zich meer zullen bemoeien met de bevordering van arbeidsrechten en schone energie, waardoor ze de ambitieuze agenda van López Obrador in eigen land in de weg staan, aldus twee ambtenaren in zijn regering die uit angst voor represailles op voorwaarde van anonimiteit spraken’, schrijft The New York Times.
‘Dit zal allemaal gerepareerd moeten worden. Het is mogelijk, maar niet gemakkelijk. Er moet worden gestreefd naar akkoorden die voor beide partijen bevredigend zijn, wat in Mexico steeds moeilijker zal worden, gezien de toenemende militarisering van de staat en de daarmee gepaard gaande grotere afhankelijkheid van López Obrador van het leger. Het budget en de verantwoordelijkheden van het leger zijn in zijn tweejarige ambtsperiode drastisch toegenomen’, schrijft CNN Español.
[Lees voor meer informatie over de toenemende militarisering van Mexico het dossier van het Mexicaanse tijdschrift Nexos, dat redacteur Joep Harmsen afgelopen weekend tipte.]
De Financial Timesschrijft dat de Mexicaanse president zich weleens actief zou kunnen gaan verzetten tegen zijn Amerikaanse collega. ‘Met Biden wil López Obrador weer zijn stekels laten zien (…) Het is alsof López Obrador uit voorzorg een stroman probeert te creëren om mee te vechten… hij gebruikt anti-Amerikanisme en nationalisme om politieke punten te scoren in Mexico, vooral in een verkiezingsjaar’, aldus de Mexicaanse politicoloog Denise Dresser tegenover FT. Mexico houdt dit jaar tussentijdse verkiezingen op 6 juni.
‘Positieve wending’
Expansión ziet daarentegen goede mogelijkheden voor samenwerking met de regering-Biden: ‘De verandering van regering brengt een positieve wending met zich mee. Het zal een meer voorspelbare, minder wispelturige regering zijn. Dit zal het mogelijk maken een meer duurzame en gestructureerde gezamenlijke strategie uit te werken. (…) Biden en zijn kabinet hebben meer ervaring en interesse in een integraal buitenlandbeleid.’
Op de dag van de inauguratie van Joe Biden heeft AMLO hem zijn gelukswensen gegeven. In zijn dagelijkse persconferentie verklaart hij dat hij verwacht tevreden te zullen zijn met de drie prioriteiten van de nieuwe president: de pandemie, het herstel van de economie en het bieden van perspectief aan ongedocumenteerde migranten en het reguleren van migratie, meldt het Mexicaanse dagblad La Jornada. De Mexicaanse president hoopt dat de Mexicaanse economie kan meeprofiteren van het Amerikaanse economische herstelplan.
Vooralsnog ontlopen de twee regeringsleiders elkaar. ‘Biden zal zich logischerwijs concentreren op zijn binnenlandse agenda. Qua buitenlandbeleid is Mexico in eerste instantie misschien geen prioriteit, tenzij er een nieuwe crisis uitbreekt, die groter is dan de zaak-Cienfuegos. En López Obrador zal alleen in de Verenigde Staten geïnteresseerd blijven voor zover het reusachtige buurland zijn binnenlandse agenda in de weg staat’, concludeert CNN Español.
De Amerikaanse pers zit vol vragen over het impeachmentproces tegen president Donald Trump. Op 20 januari neemt zijn opvolger Joe Biden het al over. Kan Trump dan nog wel terechtstaan voor het Senaat? En als hij afgezet wordt, kan hij dan nog meedoen aan de verkiezingen in 2024?
Op woensdag 13 januari hebben leden van het Huis van Afgevaardigden Donald Trump voor de tweede keer geïmpeacht, ditmaal voor zijn rol in het opruien van de menigte die het Capitool op 6 januari bestormde. Een meerderheid van de leden van het Huis, waaronder tien Republikeinen, hebben hem beschuldigd van ‘het aanwakkeren van een opstand’. De impeachmentprocedure is uitgevoerd met ‘buitengewone snelheid en ‘roept nooit eerder gestelde vragen op’, schrijft The New York Times.
Een opvatting die wordt gedeeld door Fox News, dat opmerkt dat een mogelijk proces tegen Donald Trump in de Senaat, terwijl hij al het Witte Huis zou hebben verlaten, een sprong in het onbekende betekent.
Mitch McConnell, de Republikeinse meerderheidsleider in het Senaat, verklaart dat de Senaat pas op 19 januari de aangenomen impeachmentverklaring zal ontvangen van het Huis, een dag voor de inauguratie van Joe Biden. ‘Een rechtszaak zou weken kunnen duren, als die al plaatsvindt’, aldus het conservatieve tv-station.
Trumps proces in de Senaat ‘zou ongrondwettelijk zijn’, aldus voormalig federale rechter J. Michael Luttig, die dicht bij de Republikeinen staat, in een opinieartikel in The Washington Post. Volgens hem zal het Amerikaanse Congres na afloop van Trumps termijn op 20 januari niet langer de macht hebben om in overeenstemming met de grondwet ‘het impeachmentproces voort te zetten’.
Maar volgens Fox News geloven andere deskundigen dat een dergelijk proces wel kan worden gehouden, en ‘lijken de leiders van beide partijen in de Senaat klaar om het door te zetten’.
Memo
McConnell heeft een memo naar zijn Republikeinse collega’s gestuurd om uit te leggen hoe de Senaat te werk zou kunnen gaan na het ontvangen de impeachmentverklaring van het Huis, en zijn Democratische tegenhanger senator Chuck Schumer heeft gezworen dat er een proces wordt gehouden.
Als Trump daadwerkelijk wordt afgezet – waarvoor de stem van twee derde van de senatoren nodig is – ‘zou dat hem niet automatisch uitsluiten van een toekomstige positie als volksvertegenwoordiger’, aldus The New York Times. Maar de Grondwet staat wel toe dat er later wordt gestemd over het uitsluiten van de president voor een openbare functie, waarvoor dan slechts een meerderheid van de senatoren nodig is.
‘Vergis je niet, er komt een proces in de Amerikaanse Senaat. Er zal gestemd worden over het al dan niet veroordelen van de president’, verklaarde Schumer op woensdag, bericht Fox. ‘En als de president veroordeeld wordt, zal er gestemd worden om hem uit te sluiten van herverkiezing.’
‘Donald Trump is afgeschreven als een serieuze presidentiële kandidaat – tenzij de Democraten hem proberen te rehabiliteren met een wraakzuchtig proces’
Volgens The New York Times zou een dergelijke maatregel een aantrekkelijk vooruitzicht zijn, ‘niet alleen voor de Democraten, maar ook voor veel Republikeinen, die (…) ervan overtuigd zijn dat dit de enige manier is om hun partij uit de greep van Trump te bevrijden’.
Kortom, er is zoveel onzekerheid dat The Wall Street Journal van mening is dat het beter is om het hierbij te laten en de aanklacht ‘te laten sterven in het Huis’. Voor het conservatieve dagblad is ‘Donald Trump afgeschreven als een serieuze presidentiële kandidaat – tenzij de Democraten hem proberen te rehabiliteren met een wraakzuchtig proces’.
De krant voegt daar waarschuwend aan toe: ‘Wees niet verrast als Trump een rechtszaak gebruikt om weer uit de dood te herrijzen.’
Hondurese migrantenkaravaan wil naar VS
De Guatemalteekse regering heeft verklaard in zeven grensdepartementen de noodtoestand af te kondigen in afwachting van de komst van een ‘migrantenkaravaan’, meldt het Guatemalteekse dagblad La Hora. Deze migranten hebben weinig kans om hun bestemming te bereiken, volgens de regionale pers.
Het is de eerste karavaan van 2021. Naar schatting 300 migranten verlieten Honduras op de avond van woensdag 13 januari in de hoop maar liefst drie grenzen over te steken: via Guatemala en Mexico met als einddoel de Verenigde Staten. Vergelijkbare marsen die de afgelopen tijd hebben plaatsgevonden van Hondurezen die de VS willen bereiken zijn allemaal gestrand in Guatemala.
Het Spaanstalige Amerikaanse tv-station Noticias Telemundo maakte een item over de Hondurese ‘migrantenkaravaan’ aan de Guatemalteekse grens.
Vanuit San Pedro Sula, een grote stad in het noorden van Honduras, ‘gingen ze gisteravond te voet op weg naar [de grensstad] Corinto en Guatemalteeks grondgebied, het eerste doel van deze grote overtocht naar de Verenigde Staten en de zogenaamde “Amerikaanse droom” achterna’, schrijft het populaire Mexicaanse dagblad Milenio.
Ook het Hondurese dagblad La Prensa schrijft over het vertrek van deze nieuwe ‘karavaan’: ‘Sommige van deze migranten, vooral jongeren, zeggen dat ze het land verlaten omdat ze na de tropische stormen Eta en Iota alles zijn kwijtgeraakt en geen werk kunnen vinden.’ Volgens La Prensa hopen de migranten dat ze na de inauguratie van Joe Biden makkelijker asiel in de VS kunnen krijgen.
2020 (bijna) heetste jaar ooit gemeten
Het jaar 2020, waarin van Californië tot Siberië een angstaanjagende hoeveelheid bosbranden hebben plaatsgevonden en een recordaantal tropische cyclonen op de Atlantische Oceaan is geteld, komt dicht in de buurt en staat mogelijk zelfs op gelijke voet met het heetste jaar ooit gemeten, volgens meerdere wetenschappelijke onderzoeken die donderdag naar buiten kwamen, bericht The Washington Post.
Alleen het jaar 2016, waarin een ‘super’-El Niño de zeewatertemperatuur erg deed stijgen, lijkt nog iets warmer te zijn volgens onderzoeksresultaten van NASA, het Amerikaanse en het Britse meteorologisch instituut, en klimaatwetenschappelijk onderzoeksinstituut Berkeley Earth.
Maar de directeur van NASA, Gavin Schmidt, noemt het verschil in een interview met The New York Times ‘onbeduidend’. ‘In feite is het een statistisch gelijkspel’, aldus Schmidt. De NYT meldt verder dat de afgelopen zeven jaar de warmste jaren waren sinds klimaatgegevens worden bijgehouden.
Hondenzegen
In India gaat een video rond op de sociale media waarin een hond bij de ingang van een tempel in de Indiase plaats Maharashtra gelovigen de hand schudt en ‘zegent’, schrijft het dagblad The Indian Express. Volgens een Instagramgebruiker zit het dier elke dag op dezelfde plek om bezoekers van de tempel te groeten.
Inmiddels gaat het filmpje viral. Veel Indiase socialemediagebruikers posten de video van de zegenende hond met de begeleidende boodschap dat we dieren beter moeten behandelen.
De Republikeinse Senaatsleider Mitch McConnell erkent eindelijk de overwinning van Joe Biden, nadat de uitslag dinsdag is bevestigd door het kiescollege. McConnell haalt hiermee de woede van Trump en zijn aanhangers op z’n hals. Wat zit er achter deze opmerkelijke koerswijziging?
‘Het kiescollege heeft gesproken, dus vandaag wil ik president-elect Joe Biden feliciteren.’ Mitch McConnell heeft 42 dagen nodig gehad om deze woorden uit te kunnen spreken, schrijft Slate. De invloedrijke Republikein uit Kentucky erkende dinsdag eindelijk dat zijn voormalige collega in de Senaat de verkiezingen had gewonnen. Ook al strijkt hij hiermee in tegen de haren van president Donald Trump, die blijft volhouden dat er is sprake is van fraude.
Na zijn statement riep de man die The New York Times‘de machtigste Republikein in het Congres’ noemt, zijn medesenatoren op de uitslag van de presidentsverkiezingen volgende maand te ratificeren. ‘Een duidelijke poging,’ aldus het dagblad, om ‘een einde te maken aan de inspanningen van zijn partij om de verkiezingen in twijfel te trekken’.
Sluiproute naar het presidentschap
Zoals de Amerikaanse grondwet voorschrijft, moeten het Huis van Afgevaardigden en de Senaat de stemmen van het kiescollege op 6 januari goedkeuren. Dit is ‘een routinematige traditie die normaal gesproken geen controverse veroorzaakt’, schrijft The Huffington Post. Maar als ten minste één lid van zowel het Huis als de Senaat de uitslag betwist, volgt er in beide kamers een debat en een stemming. De enige sluiproute naar het presidentschap voor Donald Trump is als beide kamers de uitslag verwerpen.
‘Waarom wil McConnell dit scenario vermijden?’ vraagt The Washington Post-columnist Greg Sargent zich af. Omdat het duidelijk is – na de vele rechtszaken van Trumps entourage de afgelopen zes weken – dat de meerderheid van McConnells collega’s het resultaat zal ratificeren, met het risico de woede van de president op hun hals te halen, legt Sargent uit. ‘Het scenario dat McConnell verkiest, waarin geen enkele Republikeinse senator bezwaar maakt tegen de kiesmannen van Biden, is niet ideaal, zoveel is zeker, aangezien Trump en zijn loyale aanhangers ongetwijfeld woedend zullen zijn omdat ze zich niet aan hun list hebben gehouden. Maar het is beter dan actief tegen [de president] te moeten stemmen’, schrijft de WP-columnist
‘McConnell smeekt zijn mede-Republikeinen om het monster dat hij zelf heeft gecreëerd niet te voeden’
Sargent verwijt McConnell te hebben meegespeeld met Trumps verhaal van verkiezingsfraude om Republikeinse kiezers aan het lijntje te houden. Die kiezers heeft hij nog nodig om de verkiezingen voor twee Senaatszetels in Georgia te winnen, die bepalen namelijk of een Republikeinse meerderheid behouden blijft. ‘En nu de overwinning van Biden zo officieel is dat zij niet langer kan worden ontkend, is hier McConnell die zijn mede-Republikeinen smeekt om het monster dat hij zelf heeft gecreëerd niet te voeden’, aldus Sargent.
Newsmax, een mediakanaal dat overwegend pro-Trump is, schrijft dat de senator op Twitter wordt aangevallen door fanatieke Trump-aanhangers die overtuigd zijn van massale stembusfraude. Eén tweet riep hem zelfs uit tot ‘vijand’ van MAGA (‘Make America Great Again’, de slogan van de president).
‘Mitch McConnell heeft het leven van zijn Republikeinse collega’s veel ingewikkelder gemaakt’, aldus CNN. Volgens CNN kon iedereen zich achter McConnell verschuilen zolang hij de president steunde in zijn pogingen om de verkiezingsuitslag aan te vechten. Zijn statement dwingt hen om zich uit te spreken. ‘Of je maakt deel uit van de Mitch McConnell-kant van de Republikeinse Partij, of je maakt deel uit van Donald Trumps kant van de Republikeinse Partij. (…) Er moet nu worden gekozen.’
Vox wijst erop dat de hoogstgeplaatste Republikein in de Senaat ‘erin geslaagd is Biden te feliciteren na de autoritaire president van Rusland’, Vladimir Poetin. Jair Bolsonaro, de rechtse president van Brazilië, die ook wel Trump van de Tropen wordt genoemd, heeft de president-elect gisteren (15 december) zijn gelukwensen gegeven.
McConnell heeft op meer vlakken een koersverandering ingezet. Ook lijkt hij eindelijk bereid te onderhandelen met de Democraten over een nieuw economisch hulpplan dat moet voorkomen dat 12 miljoen Amerikanen hun werkloosheidsuitkering na Kerst kunnen verliezen, meldt CNBC.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
