Polen is hard op weg om het grootste leger van Europa op te bouwen. Het land heeft nu al meer tanks en houwitsers dan Duitsland. Maar leidt dat ook tot meer politieke invloed?
Toen eind november een afgezwaaide raket neerkwam op een Pools grensplaatsje en twee mensen de dood vonden, maakten sommige Europese regeringsleiders zich net zoveel zorgen over de mogelijke reactie van de Poolse regering als over de mogelijkheid dat Rusland achter de aanval zat. Vanwege het diepgewortelde Poolse wantrouwen jegens al wat Russisch is en de hartgrondige afkeer van Moskou die de huidige rechtse Poolse regering koestert, leefde van Brussel tot Berlijn de vrees voor onbesuisde stappen van Warschau.
Maar niets van dit alles: Warschau bewaarde de kalmte en bracht weliswaar zijn troepen in verhoogde staat van paraatheid, maar hield zijn kruit droog tot de exacte toedracht was opgehelderd. (De conclusie is dat het een afgezwaaide Oekraïense luchtverdedigingsraket betrof, afgevuurd tijdens een Russische aanval.) Die kalmte berustte op een simpele realiteit waarvan het grootste deel van Europa zich niet bewust is: dat Polen misschien wel het beste leger van Europa heeft. En dat leger wordt alleen maar sterker.
Een uitdijend leger
Door zijn paranoia inzake Rusland heeft Polen zich altijd onttrokken aan de tijdgeest van bijna alle Europese landen: de gedachte dat conventionele oorlogvoering tot het verleden behoort. Polen is altijd blijven bouwen aan wat stilaan de grootste landmacht van de EU begint te worden. ‘Het Poolse leger moet zo sterk zijn dat het louter op basis van zijn kracht niet hoeft te vechten,’ zei premier Mateusz Morawiecki dit jaar aan de vooravond van de Poolse onafhankelijkheidsdag. Een standpunt dat de belangrijkste bondgenoot van het land als muziek in de oren klinkt.
‘Polen is onze belangrijkste partner op het Europese vasteland geworden,’ zegt een hoge Amerikaanse militair in Europa, die wijst op de cruciale rol van Polen bij de steun aan Oekraïne en de versterking van de NAVO-defensie in de Baltische staten. Duitsland, traditioneel de belangrijkste Amerikaanse bondgenoot in de regio, blijft van cruciaal belang als logistiek knooppunt, maar door het eindeloze Duitse gesoebat over of het weer een leger moet opbouwen en het gebrek aan een cultuur van strategisch denken is Berlijn een minder effectieve partner, zegt dezelfde militair. De Duitsers blijven maar debatteren over de precieze gevolgen van wat zij de Zeitenwende noemen, het door de Russische inval in Oekraïne geforceerde strategische keerpunt, terwijl Polen ondertussen al flink in zijn leger aan het investeren is.
Warschau heeft gezegd de defensie-uitgaven te willen verhogen van 2,4 naar 5 procent van het bbp. Ondertussen betwijfelt Duitsland, dat vorig jaar circa 1,5 procent van zijn bbp aan defensie uitgaf, of het zich aan de NAVO-doelstelling van 2 procent moet blijven houden als de eerder dit jaar daarvoor gereserveerde pot van 100 miljard euro leeg raakt.
De Poolse minister van Defensie heeft beloofd dat zijn land ‘de krachtigste landmacht in Europa’ zou krijgen
De Poolse minister van Defensie Mariusz Błaszczak heeft in juli beloofd dat zijn land ‘de krachtigste landmacht in Europa’ zou krijgen. En het is goed op weg die belofte waar te maken. Polen heeft nu al meer tanks en houwitsers dan Duitsland en ligt op koers om straks ook een veel groter leger te hebben, met een beoogde 300.000 manschappen in 2035 – veel meer dan de huidige 170.000 van Duitsland. Op dit moment is het Poolse leger zo’n 150.000 man sterk, waarvan er 30.000 behoren tot een nieuwe, in 2017 opgezette territoriale verdedigingsmacht. Dat zijn reservisten die na een training van zestien dagen af en toe opfriscursussen krijgen. Het werd aanvankelijk een beetje afgedaan als een schertsleger, maar na het succes dat Oekraïne heeft geboekt met mobiele milities die zijn uitgerust met antitank- en luchtdoelraketten lijkt het idee nu zo gek nog niet. ‘Die twijfels zijn nu wel verdwenen,’ zei Błaszczak onlangs bij een beëdigingsceremonie voor nieuwe rekruten van dit krijgsonderdeel.
En waar Duitsland moeite heeft om nieuwe militairen te werven, trekt Polen de aandacht met zijn rekruteringscampagnes. ‘De Polen staan veel positiever tegenover hun strijdkrachten dan de Duitsers, omdat ze voor hun vrijheid hebben moeten vechten,’ zegt Gustav Gressel, een Oostenrijkse oud-officier die nu beleidsadviseur is bij de Europese Raad voor Buitenlandse Betrekkingen. ‘In militaire kringen twijfelt niemand aan de kwaliteit van het Poolse leger.’
Moeizame internationale verhoudingen
Of die militaire kracht zich ook zal vertalen in politieke invloed in Europa is een ander verhaal. Voorlopig komt daar nog niet veel van, vooral omdat de middenpartijen die in Europa de toon aangeven niet zoveel vertrouwen hebben in de Poolse regering, die gedomineerd wordt door de nationalistische PiS, de partij voor Recht en Rechtvaardigheid. Het aanhoudende conflict over wat Brussel ziet als Poolse minachting voor de democratische rechtsstaat heeft de reputatie van het land in de hele EU geen goed gedaan. ‘Polen heeft minder invloed dan het toekomt, als gevolg van zijn interne conflicten,’ zegt Gressel, waarmee hij doelt op de onenigheid die zelfs binnen de PiS bestaat over de koers die het land moet varen en in hoeverre het Brussel tegemoet moet komen.
Maar één punt waarop alle politieke kemphanen in Polen elkaar wel kunnen vinden, is de noodzaak om het leger te versterken. Wantrouwen jegens Rusland is de grootste drijfveer, maar Warschau vraagt zich ook af in hoeverre het kan bouwen op Washington. Anders dan in de andere EU-landen is de grootste angst hier echter niet dat Donald Trump weer president wordt, maar juist dat hij het niet wordt. Hoewel Amerika en Polen hun militaire samenwerking bij de hulp aan Oekraïne geïntensiveerd hebben, blijft Warschau wantrouwig tegenover Biden, die de Poolse regering in zijn verkiezingscampagne ‘totalitair’ heeft genoemd.
Polen heeft in Amerika dit voorjaar een order van 4,9 miljard euro geplaatst voor 250 Abrams-tanks
En al verwelkomt Washington de beloften over de verhoging van het Poolse defensiebudget, er heerst ook twijfel of Warschau ze echt zal nakomen, en teleurstelling dat het land enkele van zijn grootste aankopen in Zuid-Korea doet. Polen heeft in Amerika dit voorjaar een order van 4,9 miljard euro geplaatst voor 250 Abrams-tanks, ter vervanging van de 240 tanks uit de Sovjettijd die het aan Oekraïne heeft overgedaan. De Poolse luchtmacht, nu nog uitgerust met F-16’s, heeft in 2020 een order van 4,6 miljard dollar geplaatst voor 32 nieuwe JSF-toestellen. Maar de bulk van de recente defensie-uitgaven gaat naar Zuid-Korea, waar Polen een hele reeks tanks, vliegtuigen en ander wapentuig heeft besteld.
Het heeft daar nu tussen de tien en twaalf miljard dollar aan wapens besteld, zegt Mariusz Cielma, redacteur en analist bij een website over militaire technologie. Die orders omvatten honderdtachtig K2 Black Panther-tanks, tweehonderd K9 Thunder-houwitsers, 48 aanvalsvliegtuigen van het type FA-50 en 218 K239 Chunmoo-raketwerpers. En dat is alleen nog maar het tweedehandsmaterieel. Nieuw materieel wordt door Polen op nog grotere schaal ingeslagen. Bovenop alles wat meteen geleverd kan worden, moet Korea in de tweede helft van dit decennium ook nog eens in totaal duizend K2-tanks en zeshonderd K9-houwitsers leveren. ‘Er is geen ander westers land dat zijn leger zo sterk en zo snel wil uitbreiden. En als je die Poolse orders binnensleept, kun je daar nog decennia aan blijven verdienen, want dat materieel vergt onderhoud en reparaties,’ zegt Cielma.
‘We willen best wapens kopen in andere EU-landen, maar ze moeten ophouden met hun oorlog tegen Polen’
De Koreanen zijn aantrekkelijke leveranciers omdat hun materieel over het algemeen goedkoper is dan de Amerikaanse en Europese alternatieven en ze snel kunnen leveren. Deze aankopen zijn natuurlijk een klap in het gezicht van de Franse president Macron en zijn droom van ‘strategische autonomie’, een Europa dat zichzelf kan verdedigen met wapens die het zelf (en dan vooral in Frankrijk) produceert.
De Poolse leiders maken er geen geheim van dat de Europese kritiek op hun omstreden hervorming van de rechtspraak en andere kwesties ook een rol heeft gespeeld in het besluit om in Seoul te gaan shoppen. ‘We willen best wapens kopen in andere EU-landen, maar ze moeten ophouden met hun oorlog tegen Polen,’ zei Jarosław Kaczyński, de leider van de regeringspartij eerder deze maand. ‘We willen wel orders plaatsen en geld uitgeven, maar niet als we te horen krijgen dat Polen geen rechtsstaat is.’ Warschau heeft voor 1,7 miljoen euro aan Italiaanse Leonardo-helikopters besteld, maar volgens het contract moeten die in Polen worden geproduceerd.
Niemand twijfelt aan de ambitie van de Polen, maar sommigen vragen zich wel af hoe haalbaar die is en wat de politieke motieven erachter zijn. In 2035 wil het land ruim 110 miljard euro aan defensie hebben uitgegeven. ‘Oké, we hebben tanks en houwitsers nodig, maar hebben we er vanuit strategisch en operationeel oogpunt echt zoveel nodig? Het is niet duidelijk waarom het ministerie ineens al deze orders heeft aangekondigd,’ zegt generaal b.d. Stanisław Koziej, voormalig hoofd van het Nationale Veiligheidsbureau van de Poolse president. Gezien het belang van het thema veiligheid voor de Poolse kiezer denken velen dat de PiS deze defensie-uitgaven doet met het oog op de landelijke verkiezingen volgend jaar, omdat de partij het momenteel wat minder goed doet in de peilingen.
Als er een andere regering komt, krijgt die te maken met een aantal lastige vragen over de mate waarin Polen die enorme militaire uitbreiding financieel kan dragen, zegt Koziej. De Poolse economie was de afgelopen jaren robuust, maar de hoogte van deze defensie-uitgaven is zonder weerga en zal zwaar op de begroting gaan drukken. ‘De militaire uitgaven en de algehele economische ontwikkeling van het land moeten met elkaar in evenwicht zijn,’ zegt Koziej. ‘Wat de plannen ook zijn, ze moeten een strategische analyse maken van de Poolse veiligheid na de oorlog in Oekraïne.’
Ondertussen lijkt Duitsland de militaire uitbreiding van Polen toe te juichen, ondanks de moeizame onderlinge relatie en de beladen geschiedenis van de twee landen. Berlijn ziet Polen als een buffer tegen de Russische invloedssfeer. Hoe meer tanks en troepen in Polen, hoe veiliger Duitsland. ‘Ik krijg de indruk dat de Duitsers alweer een hangmat zien lonken,’ zegt Gressel, doelend op de reputatie van Berlijn om achterover te leunen terwijl de bondgenoten, met name de VS, op defensiegebied het zware werk opknappen.
Het Duitse consulaat-generaal in het centrum van de Turkse metropool Istanboel is deze week van woensdag tot en met vrijdag gesloten wegens een verhoogd risico op aanslagen, zo meldde Der Spiegel gisteravond. In een mededeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken aan Duitse onderdanen in Turkije staat dat na incidenten zoals de verbranding van een koran in Stockholm het risico van terroristische aanslagen is toegenomen – vooral in de wijk Beyoğlu in de binnenstad en rond het centrale plein Taksim.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken raadde aan bijzonder waakzaam te zijn en mensenmassa’s en de genoemde gebieden te vermijden. ‘Als u daar verblijft, beperk uw verblijf buitenshuis dan tot het hoogst noodzakelijke’, aldus het bericht. Ook het reis- en veiligheidsadvies op de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken is dienovereenkomstig aangepast.
Ook Nederland en het Verenigd Koninkrijk hebben hun consulaat-generaal in Istanboel gesloten voor bezoekers. Zwitserland en Zweden sloten zowel hun ambassade in Ankara als hun consulaat-generaal in Istanboel. Er zouden concrete aanwijzingen bestaan voor een dreigende terreuraanslag. De VS waarschuwt zijn burgers al enkele weken voor een aanslag, en in Turkije zijn de veiligheidsmaatregelen aangescherpt.
Oekraïne krijgt M1 Abrams-, Leopard 2- en Challenger 2-tanks
Westerse bondgenoten van Oekraïne hebben een nieuwe stap gezet in de wapenleveringen aan het door oorlog verscheurde land. Zo kondigde de Amerikaanse regering bij monde van president Joe Biden aan dat er 31 M1 Abrams-tanks naar Oekraïne worden gestuurd, schrijft CNN. Omdat Oekraïense strijdkrachten getraind moeten worden in het gebruik van de tanks, zal het naar verwachting enkele maanden sturen voordat het materieel op het slagveld ingezet zal kunnen worden.
In navolging van de VS gaat ook Duitsland tanks naar Oekraïne sturen. Dat is een belangrijke stap, omdat het land eerder terughoudend was in het sturen van Leopard 2-tanks naar Oekraïne. Mede vanwege de geschiedenis wil Duitsland niet te actief militair betrokken zijn bij oorlogen, maar na herhaaldelijke verzoeken van onder meer de Oekraïnse president Zelensky en druk vanuit de VS is de Duitse bondkanselier Olaf Scholz toch gezwicht.
Dat Duitsland tanks gaat sturen, betekent dat andere Europese landen die Leopard 2-tanks hebben ze ook naar Oekraïne kunnen sturen. Daar was eerst toestemming van Duitsland voor nodig, omdat het wapentuig in dat land gemaakt wordt. Onder meer Polen, Noorwegen, Finland, Spanje en Portugal hebben wapenleveringen toegezegd. Ook het VK gaat tanks sturen, zij het van andere makelij.
‘Duitsland stuurt Leopard-tanks naar Oekraïne’, kopte Der Spiegel gisteravond. Het besluit is nog niet officieel bekendgemaakt, maar volgens het weekblad heeft bondskanselier Olaf Scholz de knoop doorgehakt en zal hij woensdagmiddag het parlement toespreken. Berlijn zal ook andere landen die Leopard-tanks willen sturen, toestaan dat te doen.
The Wall Street Journal bericht dat de VS overwegen een aanzienlijk aantal Abrams-tanks te leveren, in tegenstelling tot wat het Pentagon vorige week zei. Frankrijk zou ook bereid zijn Leclerc-tanks aan Kyiv te leveren. ‘Scholz heeft altijd volgehouden dat hij alleen tanks wil leveren in samenwerking met andere landen’, schrijft Der Spiegel. Het valt nog te bezien hoeveel.
‘De besprekingen moeten eindigen met besluiten,’ drong Volodymyr Zelensky er dinsdagavond nog op aan. ‘De bondgenoten beschikken over het vereiste aantal tanks’ dat het Oekraïense leger nodig heeft om de troepen van Moskou omver te werpen, zei hij in zijn dagelijkse toespraak, waarbij hij benadrukte dat ‘de behoeften groter zijn’ dan ‘vijf, tien of vijftien tanks’. Anatoli Antonov, ambassadeur van Rusland in de Verenigde Staten, hekelde de ‘duidelijke provocatie’.
Niets staat export in de weg, aldus de minister van BuZa
Landen mogen ook zonder de goedkeuring van Duitsland Leopard-tanks aan Oekraïne leveren, zo heeft de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock bekendgemaakt. ‘Tot nu toe heeft niemand het aan ons gevraagd en (…) mocht iemand het aan ons vragen, dan zullen we hem niet tegenhouden’, zo citeerde Die Zeithaar woorden vandaag. Daarmee antwoordde ze op de vraag wat er zou gebeuren wanneer Polen Leopard-tanks aan de Oekraïne zou leveren. Officieel behoort Duitsland toestemming te geven aan andere landen om de Duitse tanks te kunnen leveren.
‘Oekraïne en Europa zullen deze oorlog winnen, met of zonder Duitsland’
De Poolse premier Mateusz Morawiecki heeft aangekondigd desnoods ook zonder Duitslands toestemming de tanks aan Oekraïne te leveren. ‘Wij zullen niet werkeloos toezien hoe Oekraïne doodbloedt. Oekraïne en Europa zullen deze oorlog winnen, met of zonder Duitsland.’ Wanneer Duitsland niet spoedig zijn toestemming geeft, zal Polen samen met andere landen een ‘kleine coalitie’ vormen om daarmee een aantal Leopards aan Oekraïne te leveren.
De Bondskanselier Olaf Scholz heeft zich ook na de Duits-Franse top in Parijs van afgelopen weekend nog niet erover uitgelaten wanneer hij het besluit over de levering van Duitse tanks aan Oekraïne zal nemen en waarop hij deze beslissing zal baseren.
Er wordt verschillend gereageerd op het geaarzel van de bondskanselier. Sommigen vinden dat hij een geweldige kans heeft laten liggen om samen met Macron een statement te maken voor het leveren van tanks aan Oekraïne. Anderen, onder wie defensieminister Boris Pistorius, zijn van mening dat dit besluit nauwkeurig afgewogen dient te worden en hebben dan ook alle begrip voor de bondskanselier. Ook onder de Duitse bevolking zijn de meningen over deze kwestie verdeeld, aldus Pistorius.
Oekraïne wil tanks van Europese landen, Duitsland ligt dwars
Nu de oorlog in Oekraïne een beslissende fase in gaat, blijft het land wapenleveringen vragen aan westerse bondgenoten. Donderdag werden twaalf bondgenoten, waaronder Nederland, specifiek gevraagd om Leopard-tanks te sturen. Omdat deze tanks echter in Duitsland gemaakt worden, is toestemming van de Duitse bondskanselier Olaf Scholz nodig om de wapenleveringen door te laten gaan, schrijft The Guardian.
Hoewel landen als Finland en Polen zeggen open te staan voor het leveren van tanks, blijft het afwachten of Scholz toestemming geeft voor de leveranties. Het Verenigd Koninkrijk heeft al wel veertien tanks toegezegd. Volgens de Oekraïense legerleiding zijn er circa driehonderd tanks nodig om de oorlog tegen Rusland te kunnen winnen.
Een land wat wel doorlopend militaire steun blijft geven is de Verenigde Staten. Het land maakte dinsdag bekend voor 2,5 dollar aan militaire hulp naar Oekraïne te sturen. Het gaat om legervoertuigen en luchtverdedigingssystemen. Daarmee komt het totale aantal militaire hulp vanuit de VS op bijna 27 miljard dollar.
De Duitse Bondsdag heeft de misdaden van Islamitische Staat (IS) tegen de Jezidi’s in Noord-Irak en Syrië unaniem als genocide erkend, schrijft Die Zeit. De terreurbeweging vermoordde in 2014 duizenden mannen onder de Jezidische bevolking en maakte vele vrouwen en meisjes tot slaaf. De parlementsleden stemden unaniem voor een desbetreffende resolutie die gezamenlijk door de fracties van beide coalities, de Union (bestaande uit CDU en CSU, partijen van christelijke signatuur) en de zogeheten stoplichtcoalitie (bestaande uit SPD, FDP en Die Grünen), ingediend werd.
‘De Duitse Bondsdag maakt een buiging voor de slachtoffers van de door IS begane oorlogsmisdrijven en misdaden tegen de menselijkheid’, zo valt te lezen in de resolutie. Daarmee erkent het parlement dat het in het geval van de misdaden van IS gaat ‘om een volkerenmoord zoals omschreven in het Verdrag inzake de voorkoming en bestraffing van genocide van de Verenigde Naties’.
Zodoende is de Bondsdag het eerste parlement van een grote Europese staat dat de gruweldaden die in 2014 tegen Jezidische mannen en vrouwen bedreven zijn als volkerenmoord aanmerkt. Het wetsvoorstel is niet bindend aangenomen. De Bondsdag neemt hiermee echter wel een duidelijk historisch standpunt in en eist politieke maatregelen van de Bondsregering.
De vrouw werkte als secretaresse in een concentratiekamp
In de Duitse stad Itsehoe is een vrouw van 97 veroordeeld voor haar rol in de holocaust. Zij heeft een voorwaardelijke celstraf van twee jaar gekregen voor medeplichtigheid aan de moord op ruim tienduizend mensen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Volgens Deutsche Welle kan het proces de laatste zaak zijn waarin iemand terechtstaat voor misdaden gepleegd tijdens de oorlog.
Irmgard Furchner werkte tijdens de Tweede Wereldoorlog in concentratiekamp Stuffhof in Polen. Joden en krijgsgevangenen van de nazi’s moesten daar dwangarbeid doen. Daarnaast waren er ook gaskamers in het kamp nabij Gdansk. Zeker 65.000 mensen vonden er de dood.
Furchner faciliteerde de situatie in het kamp door het invullen van papierwerk en het bijhouden van administratie. Ze werd veroordeeld volgens het jeugdrecht, omdat ze tussen 1943 en 1945, toen ze in het kamp werkte, tussen de 18 en 19 jaar oud was. In haar slotverklaring zei haar advocaat dat ze betreurt dat ze een rol in het kamp, zelfs al was het een administratieve.
Bedrijven hebben zich verplicht om de wereld te redden. Dat kan alleen maar fout gaan. Het wordt tijd dat ondernemingen een ander doel gaan zoeken, schrijft de Duitse journalist Carsten Lotz.
Het is altijd raadzaam om achterdochtig te zijn wanneer van een keerpunt wordt gesproken. Vooral als het om een terugkeer gaat.
Van een dergelijk keerpunt is nu sprake rondom de ‘purpose’-beweging. Deze beweging heeft verscheidene jaren de economische en maatschappelijke discussie in het bedrijfsleven gedomineerd, waarbij het ging om het afstemmen van de onderneming op een doel (purpose) – idealiter op een goed doel, van welke aard ook. Nu lijkt het erop dat de zakenwereld er genoeg van heeft en zich weer richt op het goede oude (eerlijke?) geldverdienen.
Is de afstemming op een doel daarbij weer voorbij? Of was er in eerste instantie misschien niet eens sprake van een keerpunt?
Betrouwbaar en stabiel
Zakenman Larry Fink ondertekende drie jaar geleden een inmiddels beroemd geworden document, waarin tientallen bedrijfsleiders afstand namen van het idee uitsluitend voor de eigen aandeelhouders te werken. Enkele maanden later schreef hij een niet minder beroemde brief aan de managers van de deelnemers in zijn investeringsfonds Blackrock. Hierin verplicht hij ook de managers van die ondernemingen tot de purpose. Het is de moeite waard die tweede brief nauwkeurig te lezen. Daarin staat een ondanks de vette letter meestal over het hoofd geziene zin: ‘Uiteindelijk is purpose de motor voor winstgevendheid op de lange termijn.’
Als we deze zin van Fink serieus nemen, dan was het doel altijd al middel tot het doel. Om te begrijpen waarom de purposebeweging desondanks meerdere jaren lang de economische en maatschappelijke discussie kon beheersen, loont het de moeite om wat dieper in de filosofie erachter te graven.
De ‘purpose’-gedachte viel namelijk op zeer vruchtbare filosofische bodem en werd met opzet (Engels: ‘on purpose’) vervreemd van het doel. Voor Aristoteles was de ‘purpose’ al een van de oorzaken van het bestaan van de dingen. In zijn grote werk Physica presenteert hij vier oorzaken van de dingen: de causa materialis, de causa formalis, de causa efficiens en de causa finalis. Elk ding bestaat dus omdat het uit een bepaalde materie bestaat (bijvoorbeeld metaal), een bepaalde vorm heeft (bijvoorbeeld een sleutel), iemand of iets het deze vorm heeft gegeven (de slotenmaker), en het een doel heeft (het openen van de deur). Dit doel geeft antwoord op de vraag: waar dient het voor? Welk nut heeft het?
De middeleeuwse scholastiek probeerde aan te tonen dat het doel een prominente rol speelt. Zonder de noodzaak de deur open en dicht te kunnen doen, zou er sleutel noch slot bestaan, en dus ook geen slotenmaker. Dat alles, ook de mens, zijn doel heeft, garandeerde de menselijke waardigheid en de orde van de goddelijke schepping. Het maakte de wereld betrouwbaar en stabiel.
Verdacht
Maar met het einde van de goddelijke wereldorde ging ook de purpose verloren. In het kader van de Verlichting werd deze zelfs actief gesloopt. In het filosofische debat van de zeventiende eeuw (Hobbes, Descartes, Spinoza) speelde de causa finalis geen rol meer. En Charles Darwins op toeval en selectie gebaseerde evolutietheorie brak volledig met het idee dat ook maar iets in deze wereld een bedoeling zou hebben. De natuurwetenschappen beschrijven causale samenhangen. Daarin is de vraag naar een doel of bedoeling verdacht.
Ook moderne stromingen in filosofie en sociologie zoals het (post)structuralisme en de systeemtheorie kunnen het zonder stellen. De beroemde uitspraak van econoom Milton Friedman, ‘The business of business is business’, trekt met zijn tautologie deze trend door naar de economische wereld. Socioloog Niklas Luhmann formuleerde het later abstracter: de economie is een systeem van betalingen dat zichzelf in stand houdt. Het enige doel is het instandhouden van de solvabiliteit.
Maar in het dagelijks leven worden we voortdurend geconfronteerd met alle mogelijke doelen. Het fornuis dient om te koken, de auto om te rijden en de telefoon was er ooit om te telefoneren. Wij ervaren dat de dingen om ons heen ergens toe dienen. En in onze prestatiemaatschappij baseren we ons gevoel van eigenwaarde op het feit dat we ons nuttig maken. Wat niet (meer) te gebruiken is, wordt weggegooid. Wie niet bruikbaar is, vindt geen baan. Doelen alom. Alleen werd er tot dusver niet van ‘purpose’ gesproken, maar van ‘vraag’.
Men had in de bedrijven gewoon nog eens goed na kunnen denken over het eigenlijke doel van de onderneming
De aansporing van Larry Fink zou je heel eenvoudig kunnen lezen als: een onderneming die nergens goed voor is, die geen antwoord is op een maatschappelijke vraag, verliest zijn bestaansrecht en daarmee de mogelijkheid geld te verdienen. Zonder een doel voor de onderneming, een doel dat men bij het aanmelden van een bedrijf in Duitsland zelfs moet aangeven, is er geen uitzicht op winst of waardestijging.
Men had in de bedrijven gewoon nog eens goed na kunnen denken over het eigenlijke doel van de onderneming. Een businessmodel dat berust op de productie van kankerverwekkende stoffen is duidelijk weinig toekomstbestendig, omdat zulke producten steeds meer verboden zullen worden. Een businessmodel gebaseerd op hernieuwbare energie of vaccins die pandemieën tegengaan, zal daarentegen door veel trends, in technologisch, politiek en maatschappelijk opzicht, gedragen worden.
Zingeving
Maar de purposebal werd binnen de bedrijven niet opgevangen in de afdelingen waar de strategie wordt bepaald, maar in de afdelingen Marketing en Branding. Zij zagen kans om een leemte in de moderne maatschappij op te vullen. Het bedrijfsleven moest ook op zoek naar zin en zingeving. Men schroefde de ‘purpose’ op tot een ‘noble purpose’; een nobel doel. Dat kwam niet helemaal uit de lucht vallen. Al in 2013 was er een boek verschenen met de titel Selling with Noble Purpose.
Zelfs wanneer er geen winsten te verdelen vallen, zijn er nog altijd meer dan genoeg purposes.
De auteur beweert dat de motivatie om iets goeds te doen voor anderen betere verkoopresultaten oplevert dan geldelijke bonussen. Ook in leiderschapsseminars heeft de purposegedachte allang zijn intrede gedaan. Met populaire psychologie en religieus syncretisme worden kleine opwekkingsevenementen georganiseerd voor de managerselite, die met goede voornemens naar huis gaat, tot de eerstvolgende vergadering over de cijfers ze weer met beide benen terugplaatst in de economische realiteit.
Dat de purposegedachte ook bij de critici van het kapitalisme in vruchtbare aarde viel, is weinig verrassend. Zelfs wanneer er geen winsten te verdelen vallen, zijn er nog altijd meer dan genoeg purposes. En men was genereus.
Zo genereus dat de ambivalentie van het concept aanvankelijk niet opviel. Maar je hoeft Luhmann niet gelezen te hebben om te begrijpen dat elke aanspraak op zin te maken krijgt met de constante uitdaging van de onzin – of beter: de niet-zin. Het systeem dat deze zin moet vaststellen en verdedigen wordt bovendien instabieler naarmate het zinsbegrip flexibeler toegepast kan worden.
Omgekeerd geformuleerd: hoe veelomvattender en absoluter het purposebegrip wordt geïnterpreteerd, hoe moeilijker het wordt om het systeem dat men daarop bouwt stabiel te houden. Zo had de kerk moeite om met de tegenstrijdigheden van het hoogste zinsbegrip om te gaan. Als God volmaakt is, en het hem aan niets ontbreekt, waarom schiep hij dan de wereld? Als God het goede wil, wat is dan het doel van het kwaad in de wereld? Als God barmhartig is, waarom bestaat er dan een hel? Op deze vragen antwoordt de kerk niet met theoretische stellingen, maar met haar geloofsbelijdenis, haar praxis en haar cultus. Ik hoef de vraag naar God niet theoretisch opgelost te hebben. Ik kan in het heden iets goeds doen en bidden om verlossing in de toekomst.
Geld krijgt opeens een geur. Zakendoen wordt een kieskeurige aangelegenheid
De moderne economie heeft zich volgens Luhmann vooral gestabiliseerd door haar toegankelijkheid voor iedereen en haar belofte van groei. Iedereen kan van iedereen alles kopen. En met geld kan alles betaald worden. Het kent geen maatschappelijke hiërarchie, geen verleden en geen toekomst. Deze radicale agnostiek stelde het systeem open voor iedereen en maakte het optimaal flexibel.
‘Pecunia non olet’, geld stinkt niet, zou de Romeinse keizer Vespasianus hebben gezegd om de rioolbelasting salonfähig te maken. Maar wanneer nu naast de geldelijke betalingen in de economie een tweede code wordt ingevoerd, dan vermindert dat de flexibiliteit van het systeem. Geld krijgt opeens een geur. Zakendoen wordt een kieskeurige aangelegenheid. Nieuwe beperkingen duiken op. De de mogelijkheden van uitwisseling nemen af, het systeem wordt instabieler en minder winstgevend.
Droom
Purpose kan alleen een motor van winstgevendheid op lange termijn zijn, zoals Larry Fink die verlangt, als deze zich optimaal kan aanpassen aan de verwachting van de consument. Purpose is dan alles waar vraag naar bestaat. Maar dan wordt hij verwisselbaar met de code van het geld. Alles waarvoor men bereid is te betalen is goed voor iemand, en heeft dus een doel, een purpose.
De noble purpose wekt andere verwachtingen. Daarbij gaat het erom de wereld te redden van de klimaatcatastrofe, of om de gelijkberechtiging van de geslachten, van seksuele voorkeuren en etnische minderheden, om het overwinnen van de honger, de kindersterfte en de grote beschavingsziektes, om de bestrijding van de armoede en de democratisering van dictatoriale samenlevingen.
Deze verwachtingen zijn op zichzelf al moeilijk onder één noemer te brengen. Ze brengen prioriteringsproblemen van de hoogste orde met zich mee. Dat geldt in nog grotere mate voor de ideologie die wil dat al die doelen ook nog verenigbaar zijn met winstmaximalisering.
Dat was de droom die bepaalde takken van de economie ons de afgelopen jaren hebben laten dromen. De beurskoersen die jarenlang schijnbaar zonder aanleiding stegen, hebben ons daarbij in slaap gewiegd.
Door de terugkeer van harde economische problemen zoals de stabiliteit van leverantieketens, van de energievoorziening of de inflatie van salarissen en grondstofprijzen, zijn de leiders van het bedrijfsleven uit hun droom ontwaakt. Waar de resultaten van het eerstvolgende kwartaal onzeker zijn, dient allereerst de focus op de zuivere winst de zelfstabilisering van het systeem.
Dat is precies wat de economie in de laatste tweehonderd jaar zo succesvol heeft gemaakt. Moraalfilosoof Adam Smith, kroongetuige van het kapitalisme, adviseerde de politiek al in de achttiende eeuw om zich niet te richten op de welwillendheid van de bakker om onze voedselvoorziening te garanderen, maar op zijn eigenbelang om met onze honger zaken te doen. Deze geniale schaakzet liet de redding van de wereld over aan de ‘onzichtbare hand’. Hij belastte de betrokkenen niet met complexe overwegingen over een nobel doel.
Voor de meeste ondernemingen is het voldoende om eenvoudig hun eigen businessplan goed uit te voeren en daarmee geld te verdienen. De zoektocht naar zin kunnen ze gerust aan anderen overlaten, die op dat gebied competenter zijn. En verder staat het iedereen vrij zijn geld te besteden aan de redding van de wereld. Geld stinkt namelijk niet.
De groep maakte deel uit van de extreemrechte Reichsbürger
De Duitse politie heeft woensdag bij een grootschalige antiterreuractie 25 mensen aangehouden die verdacht worden van het beramen van een coup tegen de Duitse staat, schrijft Die Welt. Bij de operatie waren drieduizend agenten betrokken, die verspreid over elf deelstaten tientallen woningen, kantoren en bedrijven binnenvielen.
De 25 gearresteerden maakten deel uit van de extreemrechte Reichsbürger, een beweging die de Duitse staat niet accepteert. Onder de aangehouden mensen was Heinrich XIII Reuss (een achterneef van prinses Beatrix) een oud-legercommandant en een oud-politica van de extreemrechtse AfD. De Reichsbürger wordt door de Duitse autoriteiten al langere tijd gezien als terroristische beweging, maar het is voor het eerst dat er zo een grootscheepse politieactie tegen hen wordt uitgevoerd.
De groep had verregaande plannen om het Duitse parlement te bestormen en vervolgens te ontheffen, om vervolgens een nieuwe regering en een nieuw leger op te richten. Heinrich XIII Reuss moest die regering voorzitten. Volgens de Duitse autoriteiten is met de aanhoudingen aangetoond dat de afkeer van de Duitse democratische rechtstaat en de extreemrechtse sympathieën in Duitsland dieper geworteld zitten dan voorheen werd gedacht.
Smeercampagnes, afranselingen, schoppen, psychologische terreur – verschillende ex-partners van profvoetballers spreken voor het eerst met CORRECTIV en de Süddeutsche Zeitung over structureel geweld. In sommige gevallen werd hun het zwijgen opgelegd door middel van geheimhoudingsovereenkomsten.
Het einde begint voor Katarzyna Lenhardt met een contract dat haar het zwijgen moet opleggen. Nadat ze het heeft getekend, komt er om haar heen een machinerie in beweging. Ze zal vermoed hebben dat het problemen zal opleveren. Maar welke mechanismen precies rondom haar beginnen te functioneren, kan ze op dat moment niet weten. Het is al laat deze maandagavond 25 januari 2021, en Lenhardt heeft nog vijftien dagen te leven.
Op basis van wat Lenhardt zelf kort daarna tegen haar moeder zou hebben gezegd, zou haar ex-vriend, voetbalidool Jérôme Boateng, haar hebben bezocht en haar hebben aangespoord een zogenaamde geheimhoudingsovereenkomst te ondertekenen.
Door dat contract daadwerkelijk te tekenen, heeft zij zich die avond kennelijk verplicht tot ‘absolute stilte’ over alles wat er tijdens de relatie tussen haar en Boateng is gebeurd. Zij moet alle tekstberichten, e-mails, bestanden en foto’s ‘onmiddellijk’ en ‘onherroepelijk’ van al haar mediadragers verwijderen.
CORRECTIV en de Süddeutsche Zeitung (SZ) hebben Boateng via zijn advocaat een gedetailleerde lijst met vragen gestuurd en hem geconfronteerd met alle beschuldigingen. De advocaat stuurt een korte verklaring over de zaak, zonder op afzonderlijke punten in te gaan: op ‘mogelijke mediaspeculaties’ reageren ze momenteel niet. De advocaat gaat ook niet in op de vraag hoe de geheimhoudingsovereenkomst tot stand is gekomen. Het blijft onduidelijk of Boateng die avond werkelijk naar Lenhardt is gegaan om ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst te eisen.
Dit soort legale contracten dient om spelersvrouwen monddood te maken. Zelfs als ze slachtoffer zijn van geweld of psychologische terreur durven ze niet te praten, uit angst voor zware contractuele sancties. Met dit onderzoek brengen CORRECTIV en SZ een systeem in het profvoetbal aan het licht waarin geweld wordt verzwegen op manieren die volgens deskundigen ten minste deels illegaal zijn.
Kasia Lenhardt: Een slachtoffer van machtsmisbruik
Katarzyna Lenhardt, roepnaam Kasia, werd in 2012 beroemd als deelneemster aan Germany’s Next Topmodel. Ze krijgt een zoon, gaat studeren, werkt als model en influencer. In 2018 ontmoet ze wereldkampioen voetbal Jérôme Boateng. Die relatie leidt voor haar tot een spiraal van haat, chantage, geweld en intriges. Uiteindelijk wordt ze dood aangetroffen in de flat die ze deelden, kennelijk door zelfmoord.
De omvang van haar leed blijkt in de dagen ervoor uit een gesprek dat ze destijds met een kennis had. ‘Ze wilden me kapotmaken en deden wat onderzoek en vonden iets,’ vertelde ze, ‘maar toen kreeg hij zijn geheimhoudingsovereenkomst en wist hij dat ik niets meer kon zeggen.’
Jérôme Boateng staat binnenkort weer voor de rechter. In de zaak Kasia Lenhardt onderzoekt het Openbaar Ministerie van München nog steeds of hij schuldig is aan mishandeling; hij heeft die beschuldiging tot dusverre via zijn advocaten ontkend en erop gewezen dat Lenhardt zelf nooit belastende verklaringen heeft afgelegd tegenover onderzoeksinstanties.
Boateng werd iets meer dan een jaar geleden schuldig bevonden in een andere zaak. De rechtbank in München veroordeelde hem tot het betalen van 1,8 miljoen euro voor het mishandelen van zijn ex-vriendin Sherin S. Hij werd ervan beschuldigd haar te hebben geslagen, geduwd en in het hoofd te hebben gebeten. In het vonnis gaat de rechtbank uit van zeker één vuistslag in het gezicht. Boateng ontkent de beschuldigingen en vecht het vonnis aan. Over enkele dagen begint het proces in hoger beroep bij de rechtbank van München.
Sherin S. sprak niet met CORRECTIV en SZ, en ook haar advocaat wilde geen commentaar geven. Boatengs strafpleiter verklaarde desgevraagd dat ‘belangrijke omstandigheden die Boateng vrijpleiten niet of onvoldoende zijn beoordeeld’ in de procedure in eerste aanleg; ‘We hebben goede hoop dat essentiële vragen nieuwe bevindingen zullen opleveren.’ Verder wilde hij ‘geen verdere uitspraken doen over details’ voorafgaand aan de zitting.
De processen hebben zijn carrière blijkbaar niet geschaad. Kort voor de rechtszaak stapte hij op bij Bayern München en tekende een contract bij Olympique Lyon.
‘Het deed me beseffen wat er met me kan gebeuren als ik te lastig ben’
De dood van Kasia Lenhardt heeft velen gealarmeerd en een enorme machtsongelijkheid blootgelegd. Zoals blijkt uit het onderzoek van CORRECTIV en SZ, is deze zaak symptomatisch voor een systeem waarin vrouwen het zwijgen wordt opgelegd ondanks het feit dat ze slachtoffer zijn van geweld. De zaak veroorzaakte ook opschudding bij de echtgenotes van andere spelers, omdat zij dit als waarschuwing zien: ‘Het deed me beseffen wat er met me kan gebeuren als ik te lastig ben,’ zegt de ex-levenspartner van een speler.
CORRECTIV en SZ hebben maandenlang onderzoek gedaan naar in totaal negen ex-vrouwen en vriendinnen van profvoetballers die spreken van fysiek, psychologisch en economisch geweld. De beschuldigingen betreffen zes voormalige spelers van het nationale elftal en één speler in de Bundesliga; twee anderen zitten of zaten in de selectie van een team in een van de hoogste divisies van Europa. Veel van de vrouwen zeggen dat de mannen worden omgeven door een beschermend pantser van macht, geld en totale controle dat vrouwen ervan weerhoudt terug te vechten of bepaalde daden openbaar te maken.
De betrokken mannen ontkennen de beschuldigingen. Sms-berichten, gerechtelijke documenten, foto’s, video’s en andere documenten bevestigen echter de beweringen van de vrouwen. Voor zover mogelijk hebben CORRECTIV en SZ ook met getuigen gesproken. Maar alle vrouwen spreken alleen op voorwaarde van anonimiteit. De namen van de voetballers blijven daarom ook ongenoemd, zodat de identiteit van de vrouwen niet achterhaald kan worden. De angst zit diep. ‘Mijn ex kan mijn leven verwoesten,’ zegt iemand. Twee van de vrouwen ontvingen doodsbedreigingen.
Misstand op klaarlichte dag
Bijna geen van de vrouwen die CORRECTIV en SZ hebben gesproken heeft zich tot nu toe publiekelijk uitgesproken. Het getuigt van grote moed dat zij nu hun verhaal vertellen, zij het anoniem. Ze werden niet alleen misbruikt, gemanipuleerd of belasterd door hun partners, maar ook onder druk gezet door hun entourage, adviseurs, managers, media en advocaten. Ze werden sociaal te kijk gezet en in de steek gelaten.
Kasia Lenhardt heeft het niet overleefd. Daarom kunnen we haar naam noemen. Alle verklaringen van haar familie komen uit een document dat in handen is van CORRECTIV en SZ. Haar familieleden geven geen commentaar meer in het openbaar. Het verhaal van Kasia Lenhardt en de hardnekkige strijd van haar familie voor erkenning van haar rechten is tekenend voor de omvang van de misstanden die onder ieders ogen plaatsvinden tussen de schijnwerpers, krantenkoppen en het voetbal.
Verplichtingen tot geheimhouding spelen een centrale rol. In verschillende gevallen hebben de vrouwen dergelijke geheimhoudingsovereenkomsten ondertekend. Ze ontnemen hun het recht om hun eigen verhaal te vertellen.
Teresa Schwarz – haar naam is gefingeerd – heeft besloten niet langer te zwijgen. Desondanks doen zich altijd momenten voor waarop ze daar toch voor kiest. Dat gebeurde weer eens op een dag in juni, in een gesprek met de juridische voogd van haar kinderen die is aangesteld met het oog op het komende proces. Er staat voor haar veel op het spel, maar ook voor haar kinderen – een zaak voor de familierechter is aanstaande. Schwarz wil dat haar ex-vriend haar kinderen alleen onder begeleiding van Bureau Jeugdzorg mag zien. Maar als het op de details aankomt, begint ze te haperen.
‘Hij probeert mijn leven tot een hel te maken en hij zal niet stoppen’
Zoals: sloeg haar ex-partner haar met zijn vuist of alleen met de vlakke hand?
Aan de ene kant is deze zaak, waar Bureau Jeugdzorg en de familierechter zich over buigen, een standaard zaak. Het gaat over omgangsregels, niet nagekomen afspraken, beschuldigingen van geweld en alles wat het belang van de kinderen aangaat. Maar aan de andere kant lijkt de zaak eigen wetten te hebben: haar partner is profvoetballer en speelde voor een grote Bundesliga-club.
Dus: hand of vuist? Voor Schwarz hangt veel af van de rechtszaak, maar ze kan niet inschatten welke problemen haar antwoord haar kan opleveren.
Zo beschrijft ze zelf de scène enkele dagen na het gesprek met haar raadsman. Aan het eind, zegt ze, blokkeerde haar hoofd. ‘Ik kon geen antwoord meer geven.’
Haar ex-vriend werd door CORRECTIV en SZ om commentaar gevraagd. Zijn advocaat stelt in algemene termen dat de verklaringen op essentiële onderdelen onjuist zijn en elke grondslag missen. Specifieke vragen laat ze onbeantwoord.
Teresa Schwarz heeft ook een geheimhoudingsovereenkomst ondertekend; het document is in handen van CORRECTIV en SZ. De clausule omvat acht regels; het is één alinea in hun scheidingsovereenkomst. ‘Persoonlijke gegevens’ die ‘bekend zijn of kunnen worden’ vanwege hun ‘voormalig geregistreerd partnerschap’ dienen door beiden ‘vertrouwelijk te worden behandeld’ en beiden dienen ze zich ‘te onthouden van elke openbaarmaking’.
Rust
Ze opent een paar dagen na de familierechtzitting de deur van haar witgeschilderde huis, dat binnen licht en fris oogt. Teresa Schwarz, midden dertig, woont met haar kinderen aan de rand van een grote stad. Ze scheidde enkele jaren geleden van de voetballer. Ze is nog steeds bang. ‘Ik leef nog steeds met het geweld van hem,’ zegt ze. ‘Hij probeert mijn leven tot een hel te maken en hij zal niet stoppen.’
Ze zegt dat ze geen wraak wil. Haar doel is om eindelijk rust te vinden, maar ze beseft dat er voor haar geen rust zal zijn zonder een gevecht. Ze wordt niet alleen geconfronteerd met haar ex-vriend, maar bovendien met een heel netwerk van adviseurs en advocaten, machtige mensen, vooral mannen, met veel geld en uitstekende contacten met de roddelmedia.
Tot op de dag van vandaag durft Schwarz niet te praten over wat er in hun relatie is voorgevallen. De geheimhoudingsovereenkomst is van kracht. CORRECTIV en SZ beschikken echter over foto’s, documenten, berichten en getuigenverklaringen waaruit blijkt dat de voetballer haar in de loop der jaren herhaaldelijk heeft geslagen en mishandeld. Of dat allemaal klopt is niet met zekerheid te zeggen: de advocaat van de speler ontkent alle beschuldigingen.
1000 euro boete
Er zijn ook aanwijzingen dat mensen in de professionele omgeving van haar ex-partner waarschijnlijk al jaren geleden op de hoogte waren van het geweld. Een uitwisseling van sms-berichten tussen haar en een voormalige adviseur van de speler, die inmiddels is overleden, bewijst dat deze laatste op de hoogte was: zij stuurde hem foto’s waarop grote bloeduitstortingen en blauwe plekken op haar armen te zien zijn. ‘Ik ga nu naar het ziekenhuis’, schreef ze. De adviseur lijkt niet gealarmeerd, maar antwoordt ontwijkend: ‘Het gaat niet goed tussen jullie beiden’, schrijft hij. ‘En ik wil niet oordelen over wie de “goedzak en de slechterik” is.’
Bloeduitstortingen kunnen verschillende oorzaken hebben. De advocaat en de speler geven geen commentaar op de vraag naar de herkomst ervan.
De sms-wisseling met de adviseur is enkele jaren oud. Er is ook recenter bewijsmateriaal: een naaste van Teresa Schwarz diende een klacht in tegen de speler. Dit was nadat Schwarz anderhalf jaar geleden een klacht had ingediend toen hij haar voor het laatst fysiek had aangevallen. Hij had geprobeerd haar mobiele telefoon af te pakken, haar op de grond gegooid en neergedrukt. Ze zegt dat ze daarna dacht dat ze haar ribben had gebroken.
In een schriftelijke verklaring aan de politie beschrijft ze de vermeende mishandeling als volgt: ‘Het ging toen nog verder, want hij drukte me tegen de grond met zijn elleboog op mijn borst en probeerde mijn mobiele telefoon af te pakken.’ Ze had geen andere optie dan hem in zijn arm te bijten, zegt ze. ‘Hij liet me toen ook los omdat de kinderen zagen hoe ik daar op de grond lag terwijl hij op me zat; de kinderen begonnen te gillen.’
Foto’s van de blauwe plekken zijn in bezit van CORRECTIV en SZ. De advocaat van de speler laat ons weten dat het gaat om een strafrechtelijke klacht op basis van anekdotisch bewijs en ontkent de aantijgingen grotendeels.
De politie onderhield zich vervolgens met de voetballer, wat hij zelf bevestigde aan Schwarz, samen met het bericht ‘Is dit een grap of zo?’ Vervolgens gebeurde er weinig. Na de schriftelijke verklaring van Schwarz nam niemand meer contact met haar op. Ruim zeven maanden daarna stuurde het Openbaar Ministerie een brief met de mededeling dat de zaak werd geseponeerd. De verdachte moest 1000 euro betalen.
Het is doorgaans al moeilijk voor slachtoffers van huiselijk geweld om zich in de rechtbank te verdedigen tegen de vermeende daders. Vaak gaat het, net als in dit geval, om het woord van de ene tegen de andere. Deskundigen bevestigen dat ook vandaag de dag vrouwen nog vaak de schuld krijgen. Betrokkenen worden vaak niet serieus genomen of ze worden gestigmatiseerd. Als de ex-partner een profvoetballer is, maakt de status van de man en hun media- en financiële macht de situatie nog veel moeilijker.
Sinds de scheiding heeft Teresa Schwarz vooral last van bedreigingen door haar ex-partner. Hij dreigde haar te vermoorden, of drugs bij haar te planten om haar in de gevangenis te krijgen. Vaak is er geen bewijs van. Maar CORRECTIV en SZ zijn in bezit van een spraakbericht waarin hij zegt: ‘Wacht maar af wat er gaat gebeuren. Wacht maar. Ik maak je kapot.’ De speler en zijn advocaat ontkennen deze beschuldigingen en geven geen specifiek commentaar.
‘Het is er continu, alsof je op het punt staat te verdrinken’
Schwarz ziet er bleek en moe uit. ‘Het maakt me nogal paranoïde,’ zegt ze. ‘Het is er continu, alsof je op het punt staat te verdrinken.’
Toen ze het contract inclusief geheimhoudingsclausule tekende, ging ze ervan uit dat op die manier hun toekomst als gescheiden ouders netjes geregeld kon worden. Het kwam niet bij haar op dat ze zichzelf daarmee praktisch voor altijd de mond snoerde.
Omstreden
Voor beroemdheden zijn dergelijke clausules een gebruikelijke manier om hun privéleven te beschermen. In de VS zijn deze NDA’s, Non Disclosure Agreements, ofwel: geheimhoudingsovereenkomsten, inmiddels zeer omstreden, omdat ze inderdaad kunnen worden gebruikt om slachtoffers van geweld en misbruik nagenoeg monddood te maken. Het bestuur van het bedrijf van filmproducent Harvey Weinstein noemde de clausules ooit een ‘geheim wapen’ om beschuldigingen in de kiem te kunnen smoren.
Advocaat Wolfgang Kaleck van het European Center for Constitutional and Human Rights in Berlijn waarschuwt voor de mogelijke gevolgen van dergelijke contracten. In de onderhavige gevallen moet worden onderzocht ‘of een economisch overmachtige contractpartner zijn positie niet op laakbare wijze heeft uitgebuit’. Als dat zo is, zijn de geheimhoudingsovereenkomsten immoreel en dus illegaal. ‘Maar deze perfide contracten dienen natuurlijk juist om vrouwen te intimideren, zodat ze geen beroep doen op de rechter en hun grondrechten niet uitoefenen.’
De gevallen van Teresa Schwarz en Kasia Lenhardt staan voor vele andere. De mannen dekken zich in, de vrouwen zijn weerloos. In de weken na de dood van Lenhardt is er veel geschreven over de relatie die kennelijk werd gekenmerkt door vilein en ontrouw. Lenhardt raakte verwikkeld in bittere ruzies met andere vrouwen in Boatengs leven. Maar de grote aandacht voor deze rivaliteiten kan het zicht vertroebelen op het ongelijke machtsevenwicht.
Lenhardt heeft de geheimhoudingsovereenkomst ondertekend in de nacht van 25 januari 2021, en het is niet meer onomstotelijk vast te stellen hoe dat precies tot stand kwam. Jérôme Boateng geeft er geen commentaar op. In eerdere berichten erover werd Boatengs ex-advocaat aangehaald, die zei dat het de uitdrukkelijke wens van Kasia Lenhardt was om een geheimhoudingsovereenkomst te tekenen.
Adrianna Lenhardt, de moeder van Kasia, beschrijft de gebeurtenissen van die nacht heel anders in het document dat in handen is van CORRECTIV en SZ. Ze sprak onmiddellijk na de ondertekening met haar dochter en schreef alle gebeurtenissen, gezien vanuit haar dochters standpunt, gedetailleerd op. ‘Ze zei dat ze de geheimhoudingsovereenkomst uit angst had ondertekend’, staat in het document. ‘Ik heb haar nadrukkelijk gevraagd of de eerdere verwondingen ook door Boateng kwamen en ze bevestigde dat ze meerdere keren was geslagen.’
Lenhardts advocaat Markus Hennig bevestigt de authenticiteit van de verklaring. Heeft Boateng het dubieuze contract aan Lenhardt opgedrongen? Dat is de indruk die de verklaring van de moeder wekt. Of het waar is, is onduidelijk: Boateng beantwoordt de vragen van CORRECTIV en SZ niet en tot nu toe heeft hij beschuldigingen van geweldpleging altijd ontkend.
Volgens het relaas van de moeder hadden Jérôme Boateng en Kasia Lehnhardt die avond een heftige ruzie; dat vertelde haar dochter haar. Eerst weigerde ze het contract te ondertekenen. Even later staat haar handtekening wel onder het contract en maakt Adrianna Lenhardt een foto van de gescheurde oorlel van haar dochter. CORRECTIV en SZ hebben die foto in bezit. Volgens de schriftelijke verklaring van de moeder zou Boateng haar die verwonding hebben toegebracht toen hij haar dochter in het gezicht sloeg en zijn ring in haar oorbel verstrikt raakte. Boateng en zijn advocaat geven hier geen commentaar op.
De vrouwen denken in een droomleven terecht te zijn gekomen – totdat er problemen ontstaan, geweld uitbreekt, ruzies escaleren…
‘Optimistisch’
Beschuldigingen van geweld tegen vrouwen, gepleegd door profvoetballers, verschijnen herhaaldelijk in de pers. Tegen VfB Stuttgart-speler Atakan Karazor loopt op Ibiza een onderzoek naar beschuldiging van aanranding. Zijn club heeft laten weten dat Karazor elk strafbaar feit ontkent. Voor VfB geldt daarmee het vermoeden van onschuld. In Chester, Engeland, staat Benjamin Mendy, de Franse wereldbekerwinnaar van 2018 en verdediger van Manchester City, sinds augustus terecht op beschuldiging van verkrachting en aanranding. Ook hij ontkent.
En Boateng moet nu opnieuw terechtstaan voor de regionale rechtbank van München op beschuldiging van opzettelijke geweldpleging. Hij heeft dat altijd ontkend en ook nu laat zijn advocaat weten ‘optimistisch’ te zijn over de hoofdzitting. Onderzoek van CORRECTIV en SZ wijst uit dat de beschuldiging van mishandeling slechts een van de vele geweest kan zijn, zoals Sherin S. ook zelf in de rechtszaal verklaarde. Zij sprak zelf niet met CORRECTIV en SZ, maar dit is wel wat verschillende vrienden en kennissen van S. hebben verklaard. Boateng en zijn advocaat geven geen commentaar en verwerpen ‘speculaties’.
Verschillende mensen uit de omgeving van S. spreken over een relatie die gekenmerkt werd door conflicten, controle en machtsvertoon. S. zou haar omgeving meerdere malen hebben verteld over de gewelddadige uitbarstingen van Boateng, en ze werd ook vaak gezien met blauwe plekken op haar armen en bovenlichaam. Er zijn foto’s van de verwondingen.
Ibiza, Chester, München, het zijn allemaal afzonderlijke gevallen, maar er doen zich wel patronen en opvallende parallellen voor. ‘Soms sta ik voor de spiegel en dan denk ik: Oh God. Omdat ik weet dat ik niet de enige ben,’ zegt de ex-verloofde van een voetballer.
Geen verweer
Wat veel van de betrokken vrouwen gemeen hebben is dat ze hun partners op jonge leeftijd leren kennen. Ze denken in een droomleven terecht te zijn gekomen – totdat er problemen ontstaan, geweld uitbreekt, ruzies escaleren, affaires in de doofpot worden gestopt, bedreigingen worden geuit, financiële druk wordt opgebouwd en mediacampagnes beginnen.
Dit wil niet zeggen dat relaties in het beroepsvoetbal over het algemeen gekenmerkt worden door machtsmisbruik – er zijn ook veel gelijkwaardige en gezonde verhoudingen. Maar het wordt lastig als er iets gebeurt dat het imago van de voetballer kan schaden. Uit onderzoek blijkt dat in dergelijke gevallen mechanismen in werking treden waartegen de betrokken vrouwen vrijwel geen verweer hebben.
In het geval van Kasia Lenhardt is het opvallend dat de geheimhoudingsovereenkomst alleen voor haar geldt. Ze zegt niet alleen toe om met niemand te praten over haar relatie met de voetballer, maar ze moet ook alle documenten, dossiers en bewijzen vernietigen waarmee ze haar verhaal zou kunnen staven. Informatie ‘die niet alleen mondeling bestaat, maar die op enigerlei andere wijze als data kan worden gekwalificeerd’, dient ze te vernietigen ‘indien JB haar daarom verzoekt’ en ‘het bewijs ervan’ dient zij ‘aan JB’ te overhandigen.
Boateng en zijn advocaat geven ook hier geen commentaar op.
De praktijk van de geheimhoudingsplicht komt uit het bedrijfsleven en wordt daar gebruikt om bedrijfsgeheimen te beschermen. Daar zijn dergelijke clausules zinvol, zegt de Berlijnse media-advocaat Christian-Oliver Moser, maar in de regel kunnen ze niet worden overgedragen naar het privéleven. Vooral niet als ze eenzijdig zijn.
Hij acht geheimhoudingsovereenkomsten die slechts één partij verplichten te zwijgen, in de regel ontoelaatbaar. Over het algemeen, zegt hij, zijn die contracten op zijn minst twijfelachtig en kunnen ze immoreel zijn. ‘In Duitsland is er echter geen duidelijke wettelijke regeling voor, dus het verschilt altijd per individueel geval,’ zegt hij. Maar ook als de geheimhoudingsovereenkomsten juridisch niet effectief zijn, zijn ze ‘zeer effectief op psychologisch niveau, omdat in geval van twijfel een rechtbank eerst zal moeten beslissen of de ondertekende documenten al dan niet geldig zijn’.
In het geval van Kasia Lenhardt kan worden gezegd dat heel Duitsland getuige was van de publieke destructie van een jonge vrouw en dat dat begon met haar ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst.
Enkele dagen na de ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst doet Boateng een interview met Bild-Zeitung – de overeenkomst bindt hem immers niet en hij handelt proactief. Op 2 februari 2021 verschijnt het interview onder de titel ‘Boateng rekent af met zijn ex. Er zijn alcohol, druk en chantage in het spel’.
De praktijk van de geheimhoudingsplicht komt uit het bedrijfsleven. Daar zijn dergelijke clausules zinvol
Bewijsbare onwaarheden
Der Spiegelberichtte afgelopen zomer al over Boatengs dubieuze uitspraken en de shitstorm die Lenhardt daarna teisterde. Ook CORRECTIV en SZ hebben bewijsmateriaal geëvalueerd dat aanzienlijke twijfel zaait over zijn beweringen. Het interview is sindsdien bekritiseerd en Bild-Zeitung kreeg er in juni 2021 een berisping voor van de Raad voor de Journalistiek. In reactie op het onderzoek distantieert Bild-hoofdredacteur Johannes Boie zich nu van de publicatie. ‘Wij zouden dit interview vandaag niet meer publiceren,’ zegt hij tegen CORRECTIV en SZ.
Het interview is een frontale aanval op Lenhardt. Boateng beweert dat Lenhardt enorme alcoholproblemen had en dat zij hem chanteerde; zij zou hebben gedreigd zijn carrière te vernietigen. ‘Kasia zei dat ze dat zou doen door mij ervan te beschuldigen dat ik haar sloeg. Ze wist heel goed dat de moeder van mijn kinderen mij daar eveneens van beschuldigde en dat we daarover in een rechtszaak verwikkeld waren.’
Na het interview begint een brute mediacampagne tegen Lenhardt. Op internet wordt ze overladen met haatberichten. Ze is bang de voogdij over haar zoon te verliezen. ‘Het was een vorm van openbare executie,’ zegt media-advocaat Markus Hennig, die door Kasia Lenhardt werd ingeschakeld en die haar ook postuum nog vertegenwoordigt. ‘De dingen die over haar zijn gezegd in het interview door Boateng zijn bewijsbare onwaarheden. Het interview is onwettig.’
Nicole Bédé, strafrechtadvocaat te Berlijn die de familie Lenhardt kent, twijfelt ook aan de rechtsgeldigheid van dergelijke geheimhoudingsovereenkomsten. Ze zijn misschien effectief, maar dan op psychologisch niveau. ‘Het is een systeem,’ zegt ze. Want wie zo’n clausule ondertekent, gaat er meestal van uit dat hij zich eraan moet houden. ‘Ik denk dat mensen vaak de extreme druk onderschatten die zo’n contract op mensen uitoefent.’
Betrokkenen zouden er zeker juridisch advies over kunnen inwinnen. Maar contractherzieningen zijn tijdrovend en het honorarium wordt altijd bepaald door de waarde van het geschil. ‘En dat kan onder bepaalde omstandigheden heel hoog oplopen, zeker met die geheimhoudingsovereenkomsten met voetballers,’ zegt ze. ‘Als je vijfentwintig bent en niet rijk, dan moet je dus afwegen: neem ik dit risico?’
In een ander geval dat door CORRECTIV en SZ is onderzocht, kreeg de vrouw van een voormalige speler ook een geheimhoudingsovereenkomst op het moment dat hun relatie eindigde. Het verhaal van Julia Meier – ook haar naam is gefingeerd – gaat niet over fysiek geweld, maar over manipulatie van de publieke opinie en controle. Het toont op welke manieren adviseurs en managers op de achtergrond proberen om het imago van spelers te beschermen en de vrouwen discreet tot zwijgen te brengen – met behulp van contracten, advocaten en opzettelijk verspreide geruchten.
Julia Meier was zelf een succesvol model. Toen werd het plots ‘stil rond haar’, zoals de bladen schreven. Ze was nog een tiener toen ze haar vriend ontmoette. Hij was destijds profvoetballer en speler van het nationale team.
Droompaar
Haar geval verschaft een blik achter de façade van een relatie die jarenlang harmonieus en bijna ideaal leek: achteraf beschrijft ze haar relatie zelf als ‘kinderlijk en naïef’. Er waren nooit ruzies. ‘We gingen na drie maanden samenwonen, waren snel verloofd.’ Ondertussen kreeg ze de indruk dat er op de achtergrond krachten aan het werk waren die zij niet kon inschatten. Het voetbalmilieu moedigt over het algemeen vaste relaties, huwelijken en kinderen aan, ‘want die brengen rust’ in het privéleven van de spelers. ‘Profvoetballers zijn een zeer waardevol goed voor clubs, managers en consultants’, ofwel: ze zijn een investering die niet in gevaar mag worden gebracht.
De ommekeer kwam vrij plotseling, op het moment dat zijn carrière op zijn hoogtepunt was. Ze kon hem amper bereiken, want hij was alleen nog maar aan het feesten en vloog de wereld rond in privéjets. ‘Dat was helemaal niet kenmerkend voor hem,’ zegt ze. Zijn adviseurs en managers, die ook haar management en vermeende vrienden waren, susten haar: het was maar een fase, zij vormden een droompaar, over een jaar was alles weer vergeten.
Achteraf beschrijft ze haar relatie zelf als ‘kinderlijk en naïef’
Vijf weken later vernam ze via de media dat hun relatie voorbij was: de voetballer was blijkbaar gespot met een andere vrouw. Ze herinnert zich dat hij op dezelfde dag een sms schreef aan haar beste vriendin: ‘Wat kan ik doen om haar de mond te laten houden?’
Hij reageerde niet meer op haar berichten en telefoontjes. De adviseurs namen de communicatie over en adviseerden haar een geheimhoudingsverklaring te ondertekenen. Ze ging akkoord. Ze had het gevoel dat ze geen keus had. Persoonlijk deed het contract haar veel pijn: ‘Ik bleef maar denken: Als je me zou kennen, zou je weten dat ik de laatste zou zijn om een oorlog te beginnen.’
Het contract was gedetailleerd en bevatte specifieke bepalingen. Bij overtreding riskeerde ze een boete van 50.000 euro en schadeclaims. In opdracht van haar advocaat sluit de overeenkomst haar naaste vriendenkring uit alsmede informatie in de rechtbank. Tegen ‘vertegenwoordigers van de media’ mocht maar één ding gezegd worden: ‘Dat ze een stel waren, nu gescheiden zijn en een mooie tijd hebben gehad.’
Nu zegt ze dat ze de indruk heeft dat het erom ging ‘haar zo lang mogelijk stil te houden’ zodat ze het imago van haar ex-partner, die officieel nog een relatie met haar had, niet in gevaar zou brengen. Ondertussen vierden de media al de nieuwe liefde van de ster.
Tegelijkertijd begonnen geruchten de ronde te doen. Julia Meier en een andere profvoetballer, een teamgenoot van haar ex-partner, zouden het jaar voor de breuk een affaire hebben gehad. Ze krijgt daar nu nog steeds vragen over, zegt Meier. En dat terwijl de geruchten overduidelijk uit de lucht waren gegrepen; er was nooit iets voorgevallen tussen het tweetal.
In een door CORRECTIV en SZ verkregen document zegt de betreffende teamgenoot dat hij de indruk heeft dat het verhaal werd gelanceerd om de aandacht af te leiden van de affaire van de ster. ‘Maar goed, ik heb inmiddels geleerd dat hij over lijken gaat. Terwijl de hele wereld denkt dat hij schone handen heeft,’ aldus het document. ‘Waar ik ook kom, waar ik ook voetbal, iedereen zegt: “En, hoe was die Meier?”’ Het is een vraag die duidelijk seksueel bedoeld is. Iedereen denkt dat de geruchten waar zijn. ‘Alle voetballers denken het.’
Julia Meier zegt dat ze er toen niet veel over nadacht. Het was hoe dan ook onmogelijk voor haar om ertegen te vechten, dus negeerde ze het.
De geruchten haalden haar echter in toen hij een paar maanden later openlijk uitkwam voor zijn affaire, hoewel hij nog steeds bij haar was. Het publiek stond volledig aan zijn kant. ‘Het was alsof iedereen blij voor hem was. Nadat hij zogenaamd door mij was bedrogen, had hij nu eindelijk de grote liefde gevonden,’ zegt Meier. ‘Niemand zag dat hij me daadwerkelijk had bedrogen en me op deze manier had gedumpt. Plotseling was ik niet de bedrogene, maar de bedrieger.’
Ze had het gevoel de controle over haar leven, haar identiteit en haar imago kwijt te zijn. Ze schaamde zich en vond maar één uitweg: zich terugtrekken uit de openbaarheid. Ze zegt dat het voelde alsof alles van haar was afgenomen. Het kostte haar twee jaar om haar draai weer te vinden. ‘Ik begrijp het nu allemaal beter,’ zegt ze. ‘Het ging nooit om mij of hem persoonlijk, hij was gewoon de melkkoe.’
Teresa Schwarz was slachtoffer van geweld en heeft tot op de dag van vandaag het gevoel dat ze moet vechten om te overleven. De vermeende bedreigingen van haar ex-vriend en de juridische geschillen met hem beïnvloeden haar dagelijkse leven. Ook werd haar duidelijk gemaakt wie van hen beiden ertoe doet en wie niet. Een adviseur van haar ex-vriend zei ooit tegen haar: ‘Jij bent gewoon niet degene die meer dan 20 miljoen euro waard is.’
Lange tijd hield ze de façade op, het glossy imago, alsof het gemaakt was voor de Home Stories in Gala of Bunten: hij, de succesvolle Bundesliga-speler en zij, de mooie vrouw aan zijn zijde, een glamourkoppel, populair maar nuchter.
‘Plotseling was ik niet de bedrogene, maar de bedrieger’
De foto’s waarover CORRECTIV en SZ beschikken passen niet in dit beeld. Ze tonen haar bovenlichaam, bedekt met blauwe plekken en grote kneuzingen.
Zij en haar ex-partner leerden elkaar heel jong kennen, hij was getalenteerd maar nog niet succesvol. Bronnen in haar omgeving bevestigen dat ze heeft geprobeerd aan hun relatie te werken. Maar toch lijkt het erop dat de problemen vooral haar verweten worden.
Schwarz zelf kan niet praten over haar relatie. Haar ex-partner geeft geen commentaar, maar zijn advocaat wijst beschuldigingen van geweld en bedreigingen van de hand.
Maar met voormalige vrienden en kennissen van Schwarz kunnen we natuurlijk wel spreken. Desgevraagd schrijft een oud-collega: ‘Ik kan bevestigen dat Teresa destijds met kneuzingen en blauwe plekken op het werk verscheen.’
Absoluut geloofwaardig
‘Jij bent gewoon niet degene die meer dan 20 miljoen euro waard is’
Toen het paar tijdelijk uit elkaar ging, woonde Julia een tijdje bij haar collega. Op een avond waren ze wat spullen gaan halen uit de flat die ze met de voetballer deelde. ‘Toen we wilden vertrekken, rende hij achter onze auto aan en sloeg de ruit in.’ Op dat moment, zegt de collega, begreep ze het.
De voormalige baas van Schwarz zegt ook dat hij de blauwe plekken heeft gezien. Een vriendin die tijdelijk bij het stel woonde herinnert zich frequente en zeer luidruchtige ruzies. Een keer, zegt ze, zag ze ’s morgens een grote bloeduitstorting bij haar. ‘Ik vroeg haar: “Wow, waar heb je die enorme blauwe plek vandaan?” Ze gaf toen geen antwoord.’
Ook haar huidige therapeut vindt de aantijgingen ‘absoluut geloofwaardig’.
Bij de voetballer werd navraag gedaan over deze indrukken van mensen uit haar omgeving. Zijn advocaat gaat er niet op in.
Het MeToo-debat heeft structuren van machtsmisbruik en seksueel geweld op veel terreinen blootgelegd. Tot nu toe heeft de beweging nog niet de spelersvrouwen bereikt: hun financiële afhankelijkheid en de mediamacht van hun mannen lijken de vrouwen in een ondergeschikte rol te dwingen.
Op de achtergrond lijken zakenlieden en managers vaak aan de touwtjes te trekken: ‘Het is vaak zo dat de adviseurs voor de advocaten zorgen,’ zegt een therapeut die voor voetbalclubs werkt. ‘Ze kiezen die advocaten uit, die ook winnen.’ Hij zegt dat hij verschillende keren heeft gezien hoe getroffen vrouwen op een ‘boosaardige’ manier opzij werden gezet.
De voormalige levenspartner van een Bundesliga-speler zegt dat zij gevallen van geweld meerdere malen heeft aangekaart bij de adviseurs van haar toenmalige vriend. Maar deze mannen verdraaiden de feiten en steunden haar partner. Uiteindelijk, zegt ze, kreeg ze te horen dat ze zich moest laten onderzoeken, dat ze misschien een geestelijke stoornis had. ‘Aanvankelijk deden ze geruststellend,’ zegt ze. ‘Maar hoe penibeler de situatie werd, hoe agressiever ze werden.’
In de roddelpers verschijnen spelersvrouwen meestal slechts in twee sjablonen, in het beste geval als mooie accessoires van de spelers en in het slechtste geval als pretfiguren, hunkerend naar aandacht, sexy, oppervlakkig. In veel gevallen staan de reportages bol van vrouwonvriendelijkheid; zo zond sportzender DSF een programma uit onder de titel: ‘Gschpusis, Ischen, Spielerfrauen’ [Liefjes, chicks, spelersvrouwen].
Bedenkelijk
Veel regionale kranten in voetbalbolwerken en roddelbladen zijn afhankelijk van exclusieve informatie uit de voetbalwereld en interviews met prominente spelers. Zoals het geval van Kasia Lehnhardt laat zien, lopen deze nauwe contacten tussen journalisten, spelers, adviseurs en clubs soms slecht af voor de vrouwen.
Met name Bild staat wat dat betreft in een bedenkelijk daglicht: volgens advocaat Markus Hennig wist Lenhardt pas na publicatie van het Boateng-interview. ‘Kasia is helemaal niet naar het interview gevraagd’, en bij zijn weten is er ook geen enkel bewijs van wederhoor. Dat zou een ernstige schending van de mediawet zijn.
Een woordvoerder van de Bild-groep spreekt dit tegen: Bild zou Lenhardt ‘herhaaldelijk aangeboden’ hebben commentaar te geven en ze zou vooraf zijn geconfronteerd met de uitspraken van Boateng. De woordvoerder gaat niet in op verdere vragen; hij vraagt begrip voor het feit dat Bild geen commentaar wil geven op ‘interne details van onze research en redactionele beslissingen’.
In de dagen na het interview volgden steeds meer laatdunkende berichten. Bild-Zeitung publiceerde privé-voicemails van Lenhardt, een ‘voormalige beste vriendin’ dook op en ‘*klapte uit de kast’, de cosmetische operaties van Kasia werden uitvoerig uit de doeken gedaan. Kasia heeft daarna geen uitspraken meer in het openbaar gedaan. CORRECTIV en SZ zijn in bezit van een opname van haar tijdens een privégesprek uit die tijd, waarin ze tegen een kennis zegt: ‘Waarom zijn we niet gewoon uit elkaar gegaan? Dat zou goed zijn geweest. Hij had kunnen zeggen: Ik was niet meer gelukkig, ik hield niet meer van je.’
Op de achtergrond lijken zakenlieden en managers vaak aan de touwtjes te trekken
Volgens de woordvoerder van Bild is het interview intern inmiddels ‘opnieuw geëvalueerd’. Toen het verscheen, was Julian Reichelt nog hoofdredacteur. Zijn opvolger, Boie, ziet de zaak blijkbaar anders. Toen hij maanden geleden hoorde van de wens van de familie tot verwijdering, zegde Bild toe het interview van de site te halen. Maar de tekst bleef tot september online ondanks een berisping van de Raad voor de Journalistiek – ‘onbedoeld’, schrijft de woordvoerder, en hij voert daarvoor ‘technische redenen’ aan.
Alle andere artikelen over Lenhardt staan nog steeds op de website van Bild. De familie blijft in de rechtbank vechten voor de persoonlijke rechten van hun overleden dochter. Het proces wordt in november voortgezet bij de rechtbank van Berlijn.
Directe bedreigingen en geweld zijn slechts één vorm van intimidatie. Er zijn ook gevallen bekend van hacken, publicatie van privégegevens en surveillance.
Verschillende bronnen uit de omgeving van Lenhardt bevestigen dat ze erg bang was. Kort voor haar dood sprak ze aan de telefoon met een kennis, een wederzijdse vriend van haar en Boateng. Hij lijkt haar ervan te willen weerhouden naar buiten te treden – CORRECTIV en SZ kennen de inhoud van dit gesprek. Het is een schrijnende dialoog waaruit blijkt hoe bedreigd zij zich moet hebben gevoeld.
Lenhardt zegt: ‘Nu speelt er iets van een heel ander kaliber, dat me veel meer zorgen baart. Iemand probeert een paar kilo coke op me te planten.’ Haar reputatie is geruïneerd, zegt ze, ‘en Jérôme blijft zeggen dat er meer komt, maar ik weet niet wat hij bedoelt’.
Haar gesprekspartner doet alsof hij het begrijpt. Maar hij laat er geen twijfel over bestaan dat ze beter kan toegeven, omdat ze hoe dan ook alleen maar kan verliezen. Boateng zou daarentegen snel van de zaak af zijn: ‘Hij hoeft alleen maar binnen veertien dagen een doelpunt te maken of binnen twee of drie weken ergens anders een contract tekenen, en dan zijn de media alweer in een andere stemming. Voetballers kunnen het grootste schandaal veroorzaken, het zal toch weer worden vergeten.’
Voor haar, Kasia Lenhardt, gelden blijkbaar heel andere wetten. ‘Dit bedoel ik niet denigrerend, maar over de vrouw zeggen mensen: Ze is gewoon een spelersvrouw.’
Parallellen
Niet alleen deze details zijn zorgwekkend, maar ook het feit dat er parallellen zijn. Twee andere vrouwen die CORRECTIV en SZ spraken verklaren dat hun ex-partner dreigt drugs bij hen te verstoppen of valse schandaalverhalen over hen te lanceren.
Verschillende vrouwen vrezen ook dat hun privéleven in de gaten wordt gehouden, waarbij er sprake is van elektronische bewaking, met inbegrip van trackers, bugs, gehackte tablets of spyware op hun telefoons.
Voor Lenhardt was dit blijkbaar realiteit, ook al is er geen bewijs wie de daders waren. Boateng en zijn advocaat geven geen commentaar op vragen hierover.
‘Voetballers kunnen het grootste schandaal veroorzaken, het zal worden vergeten’
Al voor de scheiding zou Lenhardt het gevoel hebben gehad dat haar privégegevens werden afgetapt en tegen haar werden gebruikt. Privéspraakberichten van haar belandden op het internet. Een screenshot van haar Snapchat-account toont een zeer intieme naaktfoto van haar, blijkbaar bedoeld voor privédoeleinden, voorzien van begeleidende berichten van een onbekende in gebrekkig Duits: ‘Je moet respect hebben voor een gevaarlijke vijand.’ Ze ontvangt ook andere berichten, waarin anonieme schrijvers haar soms proberen te chanteren met vermeende drugsvondsten.
Blijkbaar werden er ook van Sherin S. gesprekken opgenomen zonder haar medeweten; die opnames kwamen later op het internet terecht. De zaken hebben overeenkomsten. Maar er is geen bewijs dat Boateng er iets mee te maken had. De daders zijn onbekend.
Sherin S. ontmoette Boateng in 2007 en kreeg twee kinderen met hem; jarenlang hadden zij een knipperlichtrelatie. CORRECTIV en SZ beschikken over opnames van gesprekken tussen haar en Boateng waarin ze denigrerende opmerkingen maakt over Kasia Lenhardt. Blijkbaar zijn alleen zij tweeën aanwezig. Naar later bleek is dat gesprek opgenomen. Het is onduidelijk door wie. Eén ding is zeker: de audiobestanden kwamen enkele uren nadat Boateng werd veroordeeld voor mishandeling van S. in 2021 online. Haar uitspraken werden verspreid in Telegram-groepen, waar aanhangers van Lenhardt netwerken. Voor hen moet het hebben geleken alsof Sherin S. Boateng steunde. Het parket van München is een onderzoek gestart op beschuldiging van privacyschending. Dat onderzoek loopt nog.
Sherin S. had haar omgeving eerder verteld over haar angst dat ze in de gaten werd gehouden. In 2018 zou S. een bug hebben gevonden in de lamp boven het bed in haar flat in Berlijn, waar Boateng ook toegang toe had, meldden vrienden later; hiervan is een foto beschikbaar. S. deed begin 2018 aangifte bij de politie. Het parket van Berlijn startte een onderzoek tegen onbekenden en staakte dat enkele maanden later. Een woordvoerder zegt: ‘Het was niet mogelijk de verdenking van het misdrijf tegen haar partner hard te maken, noch kon op een andere manier een verdachte worden aangewezen.’
Het is niet duidelijk hoe de microfoon in de lamp terecht is gekomen. CORRECTIV en SZ beschikken echter over berichten waarin Boateng ten minste de indruk wekt Sherin S. af te luisteren. Hij beweert dat hij haar en een andere man in bed heeft gehoord. Zij ontkent dit, waarop Boateng antwoordt: ‘Maar ik weet alles. Elk detail.’ Ze schrijft: ‘Laat me toch met rust, met al je verhalen.’ Boateng: ‘Ha ha ha. lekker makkelijk*. Als je alles weet.’ Knipoog smiley. ‘En alles hebt gehoord.’
Onaantastbaar
Sommige voetballers lijken zich bewust van hun machtspositie en maken daar doelbewust gebruik van. ‘Er is zoveel overmoed,’ zegt een advocaat die de vrouw van een voormalige speler vertegenwoordigt in een mishandelingszaak. ‘Ze voelen zich onaantastbaar. Ze zijn niet eens onder de indruk van een onderzoek door de officier van justitie.’
De financiële afhankelijkheid van de vrouwen is vaak groot en maakt het voor hen moeilijk zich juridisch tegen de mannen te verdedigen. Zolang het goed gaat, delen ze in de rijkdom. Als de relatie mislukt, vallen ze soms in een bodemloze put.
Het geval van Anna Berglund vertoont veel overeenkomsten met wat de andere vrouwen melden: haatmails, bedreigingen en aanwijzingen dat haar auto wordt gevolgd en haar computers gehackt. Ook haar naam is in werkelijkheid anders. Berglund, begin veertig, woont met haar kinderen in een trailerpark in Californië. Op sommige dagen, zegt ze, heeft ze maar 20 dollar om haar gezin te onderhouden. ‘Ik heb het allemaal verdragen, de terreur, de laster,’ zegt ze, ‘en ik heb me nooit uitgesproken, nergens.’
Berglund heeft nooit een geheimhoudingsovereenkomst getekend – er waren andere manieren om haar onder druk te zetten. Haar ex-man stond onder contract bij verschillende Bundesliga-clubs, later speelde hij in het buitenland. Het geweld, zegt ze, was vooral gericht tegen de kinderen, hij sloeg hen, zelfs met schoenen. Hij viel haar ook meerdere malen aan en kneep haar keel dicht, zegt ze. ‘We leefden eigenlijk in constante angst.’
Toen ze hem verliet, *gooide hij haar het huis uit en verhinderde haar de toegang tot haar bankrekeningen en creditcards. Tot op heden zou hij geen alimentatie hebben betaald. Op dit moment, zegt ze, helpt haar familie haar financieel, anders zou ze volledig berooid zijn.
CORRECTIV en SZ hebben toegang tot rechtbankdocumenten die een aantal van haar beschuldigingen lijken te bevestigen. Ze tonen dat haar ex de feiten ontkent en dat hij haar beschuldigt. Maar volgens een transcriptie bevestigen de kinderen dat het geweld van hun vader kwam. Berglund zegt dat de voetballer zijn invloed bij de media gebruikte als pressiemiddel. ‘Hij maakte duidelijk dat hij meer macht had dan wij’, schrijft ze in een e-mail aan haar advocaat. ‘Hij schreef me e-mails waarin hij zei dat hij al met alle media had gesproken en dat ze hem geloofden, niet mij.’
De vrouwen die CORRECTIV en SZ spraken beseften pas na verloop van tijd hoe groot hun afhankelijkheid was. ‘Waarom accepteren we dit allemaal? Nou kijk, uiteindelijk heeft het geen enkele zin om terug te vechten,’ zegt de ex-verloofde van een voetballer die tijdens hun relatie voor een grote Europese club speelde. Ze kent verschillende spelersvrouwen die slecht behandeld worden. ‘De mannen geven je alles. En als je weggaat, sta je alleen. Geen mobiele telefoon, geen huis, geen auto. Dat gevoel houd je tegen om uit de relatie te stappen.’
Ze worstelt ook nog steeds met haar verleden. Haar ex-vriend, zegt ze, sloot haar op in de badkamer, vaak urenlang en zonder reden. ‘Hij zei dan: “Er is een toilet en er is water.”’ Haar mobiele telefoon nam hij in beslag. Ze heeft het een paar jaar volgehouden. Toen ze uiteindelijk scheidde, had ze bijna niets meer, haar bezittingen pasten in zes verhuisdozen.
De vrouwen van de spelers zijn uiterst openbaar en blijven toch vreemd genoeg onzichtbaar. Zolang de relatie goed gaat, staan ze naast hun man in de schijnwerpers. Maar wat er gebeurt als de voetbalsprookjes slecht aflopen, is meestal niet openbaar.
Voor een deel lijkt dit doelbewust te gebeuren. De geheimhoudingsovereenkomsten lijken ook gericht te worden gebruikt: in alle gevallen werden de contracten aan de vrouwen voorgelegd op het moment dat er problemen ontstonden of relaties mislukten.
In de VS is er nu verzet tegen de geheimhoudingsclausules. Een voormalige assistente van Weinsteins filmproducent, Zelda Perkins, is een campagne begonnen onder de naam ‘You can’t buy my silence’. Ze streeft naar een verbod. ‘Deze contracten zorgen ervoor dat mensen niet langer eigenaar zijn van hun eigen trauma,’ zei Perkins tegen de Britse omroep ITV.
Teresa Schwarz vraagt zich vaak af of ze ooit in vrijheid zal kunnen leven. In een brief van haar advocaten aan de kinderbescherming staat dat haar dochter een therapeut kreeg aangeraden ‘omdat zij leed aan nachtmerries na de gewelddadige uitbarstingen van de vader van het kind’. In de brief staat verder dat de vader van het kind ‘met zijn gedrag allerlei vormen van huiselijk geweld pleegde’.
De advocaat van de speler ontkent de beschuldigingen zonder in details te treden.
Het verzoek van Schwarz om begeleid contact faalde, de familierechter zag – ondanks alle aanwijzingen – niet voldoende risico voor het welzijn van het kind. Schwarz vertelt dat de rechtbank haar niet heeft ondervraagd over het geweld, maar over de sportcarrière van haar ex-vriend. Ze kreeg het advies zich bij de situatie neer te leggen.
Storende factor
Schwarz leerde haar kinderen om de politie te bellen. Ze zegt dat het zo niet had moeten gaan. Dan stokt haar stem en begint ze te huilen. Er wordt vaak gezegd dat mishandelde vrouwen niet terugvechten en geen hulp zoeken. Schwarz kreeg praktisch vanaf het begin begeleiding, ging met haar ex naar bemiddelaars, adviseurs en therapeuten, betrok zijn adviseur erbij; in één geval zou er zelfs een getuige bij zijn geweest toen hij tegen haar tekeer ging – zonder haar te hulp te schieten.
Haar ex-vriend sloot haar op in de badkamer, vaak urenlang, en zonder reden. ‘Hij zei dan: “Er is een toilet en er is water”’
Niets hielp, niets werkte; integendeel, zijn omgeving probeerde de voorvallen opzettelijk tegen haar te gebruiken. En na verloop van tijd, zegt ze, werd het erger. ‘Hij is het niet alleen – het is het systeem,’ zegt ze. ‘Dit zijn mensen die ongelooflijk veel geld aan hem verdienen. En als er een storende factor is, dan wordt die storende factor het probleem.’
Ondertussen heeft ze ook het vertrouwen in het rechtssysteem verloren. Teresa Schwarz zegt dat ze zich nooit echt veilig voelt. De situatie is sinds haar juridische strijd geëscaleerd. Als geheugensteuntje schrijft ze haar gesprekken uit. Volgens die notities bedreigt hij haar grootschalig omdat ze advocaten, Bureau Jeugdzorg en deurwaarders heeft ingeschakeld. Het is onduidelijk of dit klopt. De voetballer en zijn advocaat geven geen commentaar op deze vraag.
Ze heeft zijn vermeende uitspraken nauwgezet opgeschreven in dit soort bewoordingen: ‘Geef antwoord, vuile hoer, wat heb ik je aangedaan?’ En: ‘Je bent niets. Je doet niets. Behalve mijn geld uitgeven. Ondankbaar stuk vreten.’
Hij besluit het gesprek met een reeks verontrustende zinnen. ‘Je zult wel merken wat het je oplevert,’ zou hij gezegd hebben. ‘Wacht maar af. Ik zou me zorgen maken. Je zult het zien. Ik zal je één ding vertellen: je gaat er spijt van krijgen.’
Staatsbezoek Scholz wordt bekritiseerd door bondgenoten
De Duitse bondskanselier Olaf Scholz is deze vrijdag op staatsbezoek in China. Hij is de eerste westerse leider die de Chinese president Xi Jinping ontmoet nadat Xi twee weken geleden werd herkozen als partijleider. Vanuit het Westen is er echter veel kritiek op de houding van Scholz tegenover China, schrijft Deutsche Welle.
De oorlog in Oekraïne en de daaruit voortvloeiende energiecrisis zouden volgens het Westen hebben aangetoond dat westerse landen in de toekomst niet te afhankelijk moeten zijn van handelspartners die mensenrechten schenden. Desondanks heeft Scholz ondanks een deal doorgedrukt in de haven van Hamburg waarbij een groot aandeel van de Hamburgse terminal in handen komt van een Chinees staatsbedrijf.
Hoewel westerse bondgenoten erop wijzen dat Duitsland vitale infrastructuur in de uitverkoop zet, verdedigt Scholz zijn koers. Hij zegt dat hij mensenrechtenschendingen in China, zoals de behandeling van minderheden als de Oeigoeren, zal bespreken. In het kielzog van Scholz reizen vertegenwoordigers uit de Duitse auto-industrie mee, die hopen op nieuwe lucratieve samenwerkingen.
Nog niet een op de drie datacenters draait op duurzame energie
Klimaatbescherming en digitalisering zijn twee centrale doelstellingen van de federale regering in Duitsland. Maar de huidige coalitie worstelt met de combinatie van die twee. Zo worden de datacentra van de federale overheid op een veel minder milieuvriendelijke manier beheerd dan de faciliteiten van internetgiganten als Google, Microsoft of Amazon. Dat blijkt uit antwoorden van de regering op vragen in de Bondsdag door leden van Die Linke, aldus Freie Presse.
Nog niet een op de drie datacenters van de federale overheid draait op elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen. Ter vergelijking: wereldwijd gebruikt zo’n 66 procent van de datacentra van Google hernieuwbare energie. In Duitsland behaalde het bedrijf sinds begin 2022 zelfs een aandeel van 80 procent.
In haar antwoord op de vragen belooft de Duitse regering dat het gebruik van duurzame energie binnen afzienbare tijd sterk zal verbeteren. Zo zal de elektriciteit voor federale instanties eind 2024 volledig moeten worden gedekt door hernieuwbare energie, ook in de datacentra.
Ondanks oorlog daalt gasverbruik Duitse huishoudens
Volgens de Bundesnetzagentur hebben Duitse huishoudens en de lichte industrie vorige week minder gas verbruikt dan het gemiddelde voor dezelfde periode tussen 2018-2021. Ook de week daarvoor was het gasgebruik lager dan normaal, bericht Deutsche Welle. De voorzitter van de federale netwerkregulator voor elektriciteit, gas, telecommunicatie, post en spoorwegen van Duitsland, Klaus Müller, meldde dat huishoudens in kalenderweek 41 gemiddeld 608 gigawattuur (GWh) per dag verbruikten, tegenover 881 GWh/dag in voorgaande jaren – een daling van 31 procent.
Müller merkte op dat Duitsland momenteel in een goede positie verkeert om de winter zonder ernstige problemen door te komen, ondanks de inval van Rusland in Oekraïne en de gevolgen daarvan voor de gasvoorziening in Europa. Het Duitse agentschap noemt als een van de redenen van het lagere gasgebruik het warme weer van de afgelopen weken, aldus DW. Ook zouden burgers bewuster omgaan met energie.
Volgens het Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung (PIK) is het mogelijk voor Duitse huishoudens om hun gasverbruik met 30 procent te verminderen. PIK zegt dat Duitsers hun verbruik kunnen verminderen door ‘de thermostaten een of twee graden lager te zetten en alleen de verwarming aan te zetten als dat nodig is’.
Die letzte Woche war wieder vergleichsweise warm und der #Gasverbrauch lag unter dem durchschnittlichen Verbrauch der letzten vier Jahre. Das ist ermutigend, so müssen wir weiter machen. https://t.co/TeQnK7pliE
De voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, kondigde in de nacht van donderdag 20 op vrijdag 21 oktober aan dat de regeringsleiders van de Europese Unie waren overeengekomen ‘te werken aan maatregelen’ om de stijging van de energieprijzen af te remmen. De gezamenlijke verklaring kwam na twee dagen van zware onderhandelingen in Brussel, aldus Deutsche Welle.
De besprekingen, schrijft de Duitse omroep, duurden tot donderdagavond ‘omdat de verdeeldheid tussen sommige landen niet kon worden overbrugd’ en er geen consensus werd bereikt over een maximumprijs voor gas. Ten minste vijftien van de zevenentwintig landen op de top drongen aan op een gezamenlijk prijsplafond voor gas om de kosten van levensonderhoud te beteugelen.
Duitsland en zijn traditionele partner Frankrijk stonden in het debat over de maximumprijs voor gas tegenover elkaar. Berlijn pleitte ervoor een dergelijke maatregel niet in te voeren uit vrees dat gasleveranciers hun gas naar Aziatische markten zouden sturen en dat de prikkel om energie te besparen zou worden verminderd.
Voorlopig heeft de Europese Commissie voorgesteld dat landen hun gasinkopen gaan bundelen. Ook heeft zij een compromis aangeboden waardoor in uitzonderlijke omstandigheden een prijscorrectiemechanisme in werking kan treden.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
