‘Duitsland stuurt Leopard-tanks naar Oekraïne’, kopte Der Spiegel gisteravond. Het besluit is nog niet officieel bekendgemaakt, maar volgens het weekblad heeft bondskanselier Olaf Scholz de knoop doorgehakt en zal hij woensdagmiddag het parlement toespreken. Berlijn zal ook andere landen die Leopard-tanks willen sturen, toestaan dat te doen.
The Wall Street Journal bericht dat de VS overwegen een aanzienlijk aantal Abrams-tanks te leveren, in tegenstelling tot wat het Pentagon vorige week zei. Frankrijk zou ook bereid zijn Leclerc-tanks aan Kyiv te leveren. ‘Scholz heeft altijd volgehouden dat hij alleen tanks wil leveren in samenwerking met andere landen’, schrijft Der Spiegel. Het valt nog te bezien hoeveel.
‘De besprekingen moeten eindigen met besluiten,’ drong Volodymyr Zelensky er dinsdagavond nog op aan. ‘De bondgenoten beschikken over het vereiste aantal tanks’ dat het Oekraïense leger nodig heeft om de troepen van Moskou omver te werpen, zei hij in zijn dagelijkse toespraak, waarbij hij benadrukte dat ‘de behoeften groter zijn’ dan ‘vijf, tien of vijftien tanks’. Anatoli Antonov, ambassadeur van Rusland in de Verenigde Staten, hekelde de ‘duidelijke provocatie’.
Na een reeks schandalen worden Russische ambtenaren en volksvertegenwoordigers ‘aangemoedigd’ om hun vakantie niet in het buitenland door te brengen. Maar dit lijkt alleen te gelden voor bestuurders van de tweede garnituur.
‘Mi amigos, como estas? Mando felicidad, mando salud en año nuevo!’ De man in zwembroek, bloemetjeshemd en strohoed spreekt krakkemikkig Spaans, maar wel met de perfecte ongedwongen air van een vakantieganger. Meer op zijn gemak gaat hij verder in het Russisch: ‘Hallo broeders, gelukkig nieuwjaar! Ik wens jullie veel geld toe, veel geluk, en ik neem een kleine cocktail…’ Hij voegt de daad bij het woord en giet twee flesjes bier bij een onbekende vloeistof in een grote pul. De camera toont daarna het aanlokkelijke Mexicaanse strand waarop dit tafereel zich afspeelt.
De eerste week van januari, van oudejaarsavond tot het orthodoxe kerstfeest, is heilig in Rusland. Het hele land is in winterslaap, bedrijven en overheidsdiensten zijn dicht. Iedereen voelt zich even vrij om te doen wat hij wil: een week lang drinken, zich tegoed doen aan een [traditionele Russische] salade Olivier, oude Sovjetfilms kijken op televisie of wandelen over de ideale stranden van de Caraïben of Thailand…
Maksim Vasiljev, een parlementslid uit de regio Koersk (Rusland) op een strand in Mexico, in een video op Telegram, 7 januari 2023.
Maar de huidige periode in Rusland is helemaal zoals anders en onze Mexicaanse cocktailliefhebber is niet zomaar iemand. Het betreft Maksim Vasiljev, afgevaardigde in het parlement voor de regio Koersk. Zijn vrouw Svetlana, die hem filmt, is gemeenteraadslid in de dezelfde stad en ook lid van de regerende partij Verenigd Rusland.
Dergelijke luchtigheid is in deze periode van de ‘speciale operatie’ in Oekraïne niet echt welkom. Reizen in bepaalde delen van de wereld is een logistieke krachttoer geworden. De overgrote meerderheid van de Russen worstelt al een decennium met dalende koopkracht en sommige Russen slapen voornamelijk in bevroren loopgraven aan het Oekraïense front. De regio Koersk wordt bijna dagelijks beschoten.
‘Wraak van Wagner’
Deze video van Vasiljev, die op 7 januari verscheen op een lokaal Telegram-kanaal, veroorzaakte tandengeknars bij de bevolking, maar leidde vooral tot felle reacties van politiek leiders. De gouverneur van Koersk eiste sancties en zei dat hij ‘extreem pissig’ was. De secretaris-generaal van Verenigd Rusland, Andrej Toertsjak, eiste zonder meer dat Vasiljev zou aftreden.
Het publieke debat in Rusland kan bijzonder heftig verlopen. Toertsjak bedreigde parlementslid Vasiljev geheel in stijl ‘met de wraak van Wagner’, een verwijzing naar de buitengerechtelijke executies die door het huurlingenbedrijf worden gefilmd en verspreid. Even kenmerkend was de verdediging van Vasiljev. De gekozen functionaris verontschuldigde zich, maar schreef de verspreiding van de video toe aan ‘een vertegenwoordiger van West-Oekraïne’.
Voor de Russische regering is momenteel alles schadelijk wat het idee kan versterken dat de elite het beter heeft dan het volk
Voor de Russische regering is momenteel alles schadelijk wat het idee kan versterken dat de elite het beter heeft dan het volk. Vergelijkbare schandalen deden zich in verschillende regio’s voor. Twee leden van de lokale overheid hadden het nieuwe jaar in Thailand en Sri Lanka doorgebracht. Als reactie hierop dreigde de gouverneur van Oeljanovsk zelfs ambtenaren te verbieden op vakantie in het buitenland te gaan.
Op 17 januari meldde dagblad Kommersant dat ambtenaren en gekozen vertegenwoordigers in meerdere regio’s een informeel verbod (een ‘dringende aanbeveling’) hebben gekregen. Officieel mogen militairen, politie, medewerkers van verschillende veiligheidsdiensten en burgers met schulden voorlopig niet naar het buitenland reizen. Het verbod treft in totaal ongeveer 10 miljoen mensen.
Het lijkt erop dat de vakantiegangers die in deze controverse verwikkeld zijn de fout hebben gemaakt iets te luidruchtig hun geluk te verkondigen – met zelfs foto’s als bewijs. En dat terwijl ze slechts tweederangs leden van het Russische staatsapparaat zijn. Andrej Toertsjak staat dicht bij Vladimir Poetin en heeft dan ook nooit hoeven verantwoorden dat zijn familie een villa aan de Côte d’Azur bezit die nergens in officiële documenten staat vermeld.
Dubai, Bali of Californië
Het onderzoeksteam van Alexei Navalny signaleerde onder meer dat het privévliegtuig van de president van Tatarstan, Rustam Minnikhanov, tijdens de vakantieperiode een week op de Malediven stond. Minnikhanov had eerder een tussenstop in Dubai gemaakt voor een officiële afspraak met de Wereldraad voor Vrede en Tolerantie. Het vliegtuig van de Tsjetsjeense president Ramzan Kadyrov maakte op 31 december en 8 januari twee retourvluchten naar Dubai om niet-geïdentificeerde passagiers af te zetten en op te halen.
Het team van Navalny had vlak voordat de vakantie aanbrak al een diepgaand onderzoek gepubliceerd naar de fabelachtig luxe levensstijl van onderminister van Defensie Timoer Ivanov. Hij is onder meer belast met de wederopbouw van de Oekraïense stad Marioepol. En daarnaast groot liefhebber van vakanties in Saint-Tropez.
De Russische onderzoeksjournalistieke website The Insider, die nu in ballingschap opereert, besteedde begin januari aandacht aan de vakanties van de kinderen van de elite, uitgaande op wat gepubliceerd is op sociale netwerken. Foto’s die door haar metgezel werden geplaatst, onthulden dat de dochter van de minister van Defensie, Sergej Sjojgoe, het nieuwe jaar doorbracht in een luxehotel in Dubai. Ksenia Sjojgoe staat dan ook bekend als een zeer rijke zakenvrouw… vooral dankzij de toekenning van tal van overheidsopdrachten.
Tussen andere bekende namen valt in Marokko de aanwezigheid op van de zoon van Sergej Chemezov, baas van Rostech en verantwoordelijk voor het toezicht op de productie van wapenfabrieken. De dochter van Sergej Narisjkin, directeur van de buitenlandse inlichtingendienst, nam enkele dagen de tijd om uit te rusten op Bali en daarna in Turkije – het land dat lid is van de Atlantische Alliantie en dat door haar vader vol overgave wordt beschimpt. Ook de dochter van Alexander Zhukov, vicevoorzitter van de Doema, werd op Bali gespot.
De zoon van de zeer anti-Amerikaanse senator Vladimir Dzjabarov bracht zijn vakantie door in Californië. En de zoon van Valentina Matvijenko, voorzitter van de Federatieraad, koos voor de Malediven, waar hij verbleef in een hotel met kamerprijzen van 3000 euro. Deze Sergej Matvijenko bemachtigde in het verleden enorme stukken land in Sint-Petersburg, het bolwerk van zijn schoonmoeder, en haalde contracten ter waarde van miljarden roebels binnen voor de renovatie van de riolering in vele Russische steden.
Oekraïne wil tanks van Europese landen, Duitsland ligt dwars
Nu de oorlog in Oekraïne een beslissende fase in gaat, blijft het land wapenleveringen vragen aan westerse bondgenoten. Donderdag werden twaalf bondgenoten, waaronder Nederland, specifiek gevraagd om Leopard-tanks te sturen. Omdat deze tanks echter in Duitsland gemaakt worden, is toestemming van de Duitse bondskanselier Olaf Scholz nodig om de wapenleveringen door te laten gaan, schrijft The Guardian.
Hoewel landen als Finland en Polen zeggen open te staan voor het leveren van tanks, blijft het afwachten of Scholz toestemming geeft voor de leveranties. Het Verenigd Koninkrijk heeft al wel veertien tanks toegezegd. Volgens de Oekraïense legerleiding zijn er circa driehonderd tanks nodig om de oorlog tegen Rusland te kunnen winnen.
Een land wat wel doorlopend militaire steun blijft geven is de Verenigde Staten. Het land maakte dinsdag bekend voor 2,5 dollar aan militaire hulp naar Oekraïne te sturen. Het gaat om legervoertuigen en luchtverdedigingssystemen. Daarmee komt het totale aantal militaire hulp vanuit de VS op bijna 27 miljard dollar.
Ten minste dertig mensen omgekomen, tientallen vermist
Volgens de burgermeester van de Oekraïense stad Dnipro is de kans op het vinden van overlevenden in na het bombardement van zondag ‘minimaal’, zo meldt de BBC. Reddingswerkers zoeken nog steeds naar overlevenden in de ruïnes van een gebouw in de Oost-Oekraïense stad, dat een dag eerder door een raketaanval was verwoest.
Bij het bombardement, dat de ingang van het negen verdiepingen tellend appartementencomplex trof, kwamen ten minste dertig mensen om het leven en werden tientallen mensen vermist. In zijn toespraak zondagavond zei de Oekraïense president Volodymyr Zelensky dat hij vele berichten van medeleven uit de hele wereld had ontvangen.
Tijdens zijn boodschap schakelde hij over op het Russisch en veroordeelde hij het ‘laffe stilzwijgen’ van het Russische volk over de aanslag. ‘Dezelfde terroristen zullen op een dag voor u komen,’ waarschuwde hij. Ook voegde hij eraan toe dat onder de slachtoffers van de aanslag een vijftienjarig meisje was en dat twee kinderen wees zijn geworden.
Naast mannen vechten ook vrouwen mee in Oekraïne, met alle risico’s van dien. ‘Als een vrouwelijke sluipschutter wordt gevangengenomen, wordt ze verkracht, vernederd, gemarteld – en vervolgens geëxecuteerd.’
‘Sultan’, een 24-jarige met blonde lokken en met siliconen ingespoten lippen, hurkt om een scherpschuttergeweer, een Amerikaanse Barrett, uit de draagtas te halen. ‘De liefde van mijn leven,’ zegt ze, terwijl ze het geweer in vuurpositie zet. Een bebaarde instructeur achter haar blaft instructies: ‘Drie doelen, afstand 186 meter, schiet om te doden!’ Sultan gaat liggen, trekt haar paardenstaart achter haar hoofd. Ta. Ta. Ta. De kogels belanden niet meer dan een centimeter naast de roos. Ze lijkt niet verrast. ‘Je moet doden zonder dat het je iets kan schelen. En ik geef er niets om.’
Sultan – ze koos die naam omdat ze van Turkse soaps houdt – is een van de drie scherpschutters die door de speciale strijdkrachten van haar land zijn geselecteerd om een geavanceerde training voor sluipschutters te volgen in de bossen van West-Oekraïne. Net als haar collega’s ‘Phoenix’ (onverwoestbaar, zoals de vogel) en ‘Oksana’ (omdat een bezorger haar zo noemde, bleef de bijnaam hangen), onderscheidde Sultan zich als vrijwillige soldaat bij de eenheid voor territoriale verdediging. Maar de eisen aan het Oekraïense front, in dit door mannen gedomineerde, gespecialiseerde beroep, zullen veel zwaarder zijn. De eerste fase van het aanpassingsproces speelt zich in het bos af.
Deputy zegt dat hij aanvankelijk sceptisch stond tegenover het idee om vrouwelijke sluipschutters te trainen. Nu gelooft hij dat ze geschikter zijn voor het beroep dan mannen
De training is opgezet door een zwijgzame commandant met de schuilnaam ‘Deputy’ – het enige biografische detail dat hij prijsgeeft. Naast schietoefeningen omvatten de sessies van Deputy lessen in tactiek, ballistiek en beweging. Onder normale omstandigheden zou de training anderhalf jaar duren. In Oekraïne, waar de cyclus van leven en dood sneller verloopt, worden de vrouwen al binnen enkele weken ingezet. Hun eerste standplaats is de noordelijke grens met Belarus, waar Russische troepen mogelijk een tweede aanval op Kyiv voorbereiden, of er althans mee dreigen.
Deputy zegt dat hij aanvankelijk sceptisch stond tegenover het idee om vrouwelijke sluipschutters te trainen. Nu gelooft hij dat ze geschikter zijn voor het beroep dan mannen. Vrouwen zijn licht en wendbaar, zegt hij; ze kunnen zich terugtrekken zonder geluid te maken. Over het algemeen zijn ze ook ‘geduldiger’ en nemen ze minder snel onberekende risico’s. Maar hij raakte pas echt overtuigd toen hij zag hoe de vrouwen een zware militaire overlevingstest doorstonden die door ingewijden ‘Fizo’ wordt genoemd. Uit een groep van negentig kandidaten bleven er aan het eind van de test slechts vijf over. Twee van hen zijn mannen. ‘De andere drie zie je voor je.’
Anders dan mannen in de dienstplichtige leeftijd mogen Oekraïense vrouwen het land verlaten. Een initiatief om de dienstplicht uit te breiden tot vrouwen met een cruciaal beroep stond gepland voor oktober vorig jaar, maar werd uitgesteld na protesten van de bevolking. Dat betekent, voorlopig althans, dat de vrouwen die vechten dat vrijwillig doen. Dat heeft de Oekraïense strijdkrachten er niet van weerhouden een steeds vrouwelijker aanblik te krijgen.
Een groeiend aantal vrouwen, zeker vijfduizend, vervult een functie aan het front
Volgens Anna Malyar, onderminister van Defensie van Oekraïne, dienen nu ‘minstens dertigduizend’ vrouwelijke soldaten in het leger, ofwel een op de vijf van het officiële, pre-mobilisatie-aantal. (Tegenwoordig is het exacte aantal een goed bewaard geheim.) Meestal vervullen vrouwelijke soldaten een functie op de achtergrond, zoals medicus, persvoorlichter, kok, geheime communicatiemedewerker, of ze worden belast met sensitieve taken als het evacueren en verzorgen van lichamen, dood of levend. Maar een groeiend aantal vrouwen, zeker vijfduizend, vervult een functie aan het front. Vele tientallen van hen zijn sluipschutter.
De vrouwelijke cursisten zeggen dat ze in elke fase van de route hier naartoe op weerstand stuitten, meestal van mannen die vinden dat vrouwen fundamenteel ongeschikt zijn voor het vak als sluipschutter. ‘We hebben niet voor de makkelijke weg gekozen,’ zegt Phoenix, ‘maar we bewijzen ons wanneer het moet.’ Ze zegt zich geen illusies te maken over de gevaren. In de militaire psychologie nemen sluipschutters een bijzondere plek in, en als ze ooit gevangen worden genomen, fungeren ze als voorbeeld. Daarbij is het geen voordeel vrouw te zijn. ‘Als een vrouwelijke sluipschutter gevangen wordt genomen, wordt ze verkracht, vernederd, gemarteld en vervolgens geëxecuteerd,’ zegt Oksana. ‘Een sluipschutter moet altijd bereid zijn zichzelf op te blazen met een granaat.’
De welbegrepen risico’s leggen een zware druk op hun naasten. Niet iedereen is open tegenover de familie over wat ze doen. Oksana zegt dat toen de oorlog uitbrak haar moeder haar geld aanbood om naar Europa te vluchten – het lijkt erop dat ze niet eens weet dat haar dochter in het leger zit. Zowel Phoenix als Sultan hebben jonge kinderen en voormalige echtgenoten achtergelaten.
‘Een sluipschutter moet altijd bereid zijn zichzelf op te blazen met een granaat’
Sultan zegt dat haar achtjarige dochter er al rekening mee houdt dat ze zou kunnen sterven. ‘Ze vertelde me dat als dat gebeurt ze verdrietig zal zijn, maar altijd een plekje in haar hart zal hebben voor mij.’ Een zweem van emotie is zichtbaar in de ogen van de koelbloedige scherpschutter. Dan schudt ze haar hoofd en benadrukt dat er geen weg terug is. Haar kind is de reden dat ze moet vechten, zegt ze: ‘Ik doe er alles aan om ervoor te zorgen dat haar generatie niet te maken krijgt met Poetin en zijn idiote wereld.’
Digitale simulaties van Elon Musk, Tom Cruise, Leo DiCaprio en anderen zijn opgedoken in advertenties. De technologie voor het samenvoegen van beelden wordt steeds populairder en stelt de marketingindustrie voor nieuwe juridische en ethische vragen.
Celebrity deepfakes duiken op in reclames. Tot de recente inzendingen behoort de vorig jaar uitgebrachte commercial van het Russische telecommunicatiebedrijf MegaFon, waarin een schijnbeeld van Hollywoodlegende Bruce Willis helpt een bom onschadelijk te maken.
In oktober nog leek Elon Musk de hoofdrol te spelen in een marketingvideo van reAlpha Tech Corp., een start-up voor vastgoedinvesteringen. En een maand later toonde een promotievideo voor machinelearningbedrijf Paperspace sprekende schijngestalten van de acteurs Tom Cruise en Leonardo DiCaprio.
Geen van deze beroemdheden heeft ooit een moment besteed aan de opnames van deze campagnes. In het geval van Musk, Cruise en DiCaprio geldt zelfs dat ze nooit toestemming hebben gegeven aan het bedrijf in kwestie.
Alle video’s van digitale simulaties werden gemaakt met zogenaamde deepfaketechnologie, die met de computer gegenereerde beelden gebruikt om bekende personen uit Hollywood en de zakenwereld dingen te laten zeggen en doen die ze in werkelijkheid nooit hebben gezegd of gedaan.
Grijs gebied
Sommige advertenties zijn duidelijk parodieën, en de combinatie van het digitale met het analoge zou een alerte kijker in het beste geval niet voor de gek moeten kunnen houden. Desondanks kan het toenemende gebruik van deepfakesoftware uiteindelijk een diepgaande impact op de branche hebben en daarmee nieuwe juridische en ethische vragen oproepen, aldus deskundigen.
Geautoriseerde deepfakes zouden marketeers in staat stellen om grote sterren in advertenties te gebruiken zonder dat ze daadwerkelijk op de set of voor de camera’s hoeven te verschijnen, waardoor de kosten dalen en nieuwe creatieve mogelijkheden ontstaan.
Maar ongeautoriseerd creëren ze juridisch gezien een grijs gebied. Sterren kunnen het volgens deskundigen lastig krijgen met het indammen van een wildgroei aan ongeoorloofde digitale reproducties en de manipulatie van hun merk en reputatie. ‘We hebben het al moeilijk genoeg met nepinformatie. En nu zijn er deepfakes, die er steeds overtuigender uitzien,’ aldus Ari Lightman, hoogleraar digitale media en marketing aan het Heinz College of Information Systems and Public Policy van Carnegie Mellon University.
Deskundigen zeggen dat ze geen wetten kennen die specifiek betrekking hebben op het gebruik van deepfakes in reclamespots
Amerikaanse wetgevers zijn inmiddels begonnen met het aanpakken van het deepfakefenomeen. Virginia verbood in 2019 het gebruik van deepfakes in zogenaamde wraakporno, Texas verbood ze in politieke campagnes en Californië verbood ze in beide. Vorig jaar gaf de Amerikaanse National Defense Authorization Act het ministerie van Binnenlandse Veiligheid de opdracht om jaarlijks een rapport op te stellen over bedreigingen door de technologie.
Maar deskundigen zeggen dat ze geen wetten kennen die specifiek betrekking hebben op het gebruik van deepfakes in reclamespots.
Beroemdheden hebben met enig succes adverteerders aangeklaagd voor het ongeoorloofd gebruik van hun afbeeldingen op grond van het zogenaamde recht op publiciteit, zegt Aaron Moss, hoofd procesvoering bij advocatenkantoor Greenberg Glusker. Hij noemde de schikking van Woody Allen voor 5 miljoen dollar met American Apparel in 2009 over zijn niet-geautoriseerde verschijning op een billboard van het gedurfde kledingmerk.
Zowel Paperspace als reAlpha lieten advocaten de video’s beoordelen. Ook namen ze maatregelen die ervoor moesten zorgen dat kijkers begrepen dat de afgebeelde beroemdheden niet daadwerkelijk de producten van de bedrijven aanprezen of hadden deelgenomen aan het maken van de video’s, aldus de bedrijven.
De Paperspace-video verscheen oorspronkelijk op de eigen website en was bedoeld om gebruikers te informeren over deepfaketechnologie, zegt chief operating officer Daniel Kobran.
De video met Musk van reAlpha bevatte ‘stevige disclaimers’, waarin stond dat het om satire ging, zegt Christie Currie, chief marketing officer van het bedrijf. Hetzelfde geldt voor een soortgelijke video die reAlpha vorig jaar uitbracht, waarin een namaakversie van de Tesla-baas in een bubbelbad zit en het concept van Regulation A+-investeringen, zogenaamde equity crowdfunding, uitlegt.
Overspoeld
De eerste video met Musk ging kort nadat reAlpha in 2021 naar de beurs was gegaan live. De video werd uiteindelijk 1,2 miljoen keer bekeken op YouTube, en wekte actieve interesse in reAlpha bij ‘22K mensen in 83 landen’, aldus Currie in een e-mail. Ze voegt eraan toe dat het bedrijf de video niet direct gebruikte voor fondsenwerving.
‘Met elke vorm van parodie bestaat er natuurlijk altijd een beetje een risico,’ zei Currie in een interview, ‘maar over het algemeen, zolang het educatief of satirisch bedoeld is en er disclaimers bij staan, zou er geen probleem moeten zijn zolang je niet probeert iets te verkopen.’
De kans dat iemand van het kaliber Musk een start-up aanklaagt voor een deepfakevideo is klein, en dergelijke bedrijven zouden kunnen besluiten dat het risico de aanzienlijke publiciteit die het voor hen genereert waard is, zegt Moss. ‘Veel van deze bedrijven zoeken doelbewust zo dicht mogelijk de grens op om de beroemdheden waar ze zich op richten nagenoeg te trollen.’
Het gemak waarmee deepfakes kunnen worden gemaakt betekent dat sommige beroemdheden binnenkort kunnen worden overspoeld door advertenties met hun ongewenste, maar zeer overtuigende evenbeelden, aldus Moss. Verwijzend naar de Chinese foltermethode, zou het dan ‘dood door duizend sneden’ worden als beroemdheden proberen achter elk klein bedrijf of individuele maker aan te gaan die de software gebruikt, voegt hij eraan toe.
Tegelijkertijd is de taal waarin contracten werden opgesteld, jaren voordat de technologie bestond, soms vaag genoeg om marketeers de mogelijkheid te geven bestaand beeldmateriaal te gebruiken voor nieuwe deepfakevideo’s. Acteurs, atleten en andere beroemdheden zullen op een gegeven moment dus in alle commerciële contracten die ze ondertekenen clausules laten opnemen die dergelijk gebruik van hun beeltenis verbiedt, aldus Lightman van Carnegie Mellon.
Tesla reageerde niet op verzoeken om commentaar op de video’s.
De Bruce Willis-commercial leidde onlangs tot berichten dat de acteur een contract had getekend waardoor Deepcake, een digitaal productiebedrijf dat gevestigd is in Tbilisi te Georgië, rechten op zijn beeltenis had verkregen. Deepcake zegt dat die berichten onjuist zijn.
Deepcake werd in 2020 ingehuurd door MegaFon en werkte samen met andere reclamebureaus en productiebedrijven om een deepfakecampagne te ontwikkelen op basis van een contract tussen Willis en MegaFon dat inmiddels is verlopen, aldus een woordvoerder van Deepcake. Deepcake was volgens deze woordvoerder geen partij bij dat contract. De vraag om meer details werd doorverwezen naar MegaFon.
Volgens Biggs vroeg een klant onlangs om een video met voormalig president Donald Trump in de rol van Mr. Potter
Vertegenwoordigers van MegaFon reageerden niet ondanks verschillende verzoeken om commentaar. De persagent van Willis reageerde niet op vragen of hij inderdaad een contract had met MegaFon. De familie Willis kondigde in maart aan dat hij gediagnosticeerd is met de hersenaandoening afasie en gaat stoppen met acteren.
Bedrijven vragen meestal om deepfakevideo’s van beroemdheden voor intern gebruik voor training, communicatie, feestjes of andere doeleinden – maar niet voor advertenties, zegt Daynen Biggs, eigenaar van Slack Shack Films, die de video’s met Elon Musk produceerde. Volgens Biggs vroeg een klant onlangs om een video met voormalig president Donald Trump in de rol van Mr. Potter, de rijke schurk in de klassieke film It’s a Wonderful Life.
‘Deepfaketechnologie kan zeer schadelijk zijn,’ volgens Biggs. ‘Daarom letten we er altijd op dat wat we creëren niet schadelijk of misleidend is, maar een onderhoudende en leuke boodschap overbrengt.’
Experts en makers zeggen dat deepfaketechnologie steeds populairder zal worden in de reclame, omdat deze merken en bureaus kan helpen om sneller meer inhoud te produceren, zonder de hoge kosten die bij producties komen kijken.
‘In zes maanden tijd hebben we tien totaal verschillende creaties en concepten gemaakt met verschillende regisseurs die allemaal met een digitale Bruce Willis werkten,’ zegt de Deepcake-woordvoerder. ‘Het is moeilijk om je dergelijke producties voor te stellen met een echte acteur.’
Wegens het verspreiden van ‘valse informatie’ over het leger riskeert kunstenaar Aleksandra Skotsjilenko tien jaar gevangenisstraf. Het nieuwe gezicht van de Russische dissidenten zit in voorlopige hechtenis. Onlangs verlengd tot april 2023.
Aleksandra Skotsjilenko is het nieuwe gezicht van de Russische dissidenten. Deze kunstenaar uit Sint-Petersburg had in een supermarkt prijsstickers vervangen door etiketjes met informatie over de oorlog in Oekraïne. Wegens het verspreiden van ‘valse informatie’ over het leger riskeert ze tien jaar gevangenisstraf. Aleksandra (Sasja) Skotsjilenko zit sinds april in voorlopige hechtenis en kampt met duizeligheid, buikpijn en hartproblemen, meldde haar advocaat Jana Nepovinnova op 17 november op Telegram. Hoewel een Russische rechter haar voorlopige hechtenis in september heeft verlengd tot april 2023, moeten de twee vrouwen toch af en toe lachen als ze de aanklacht tegen Sasja doorbladeren, ‘zo belachelijk zijn de beschuldigingen die erin staan’, aldus de advocaat.
RUSLAND
ALEKSANDRA SKOTSJILENKO
Deze Russische musicus en kunstschilder heeft zich in het openbaar tegen de oorlog in Oekraïne gekeerd. Op 31 maart heeft ze in een supermarkt in Sint-Petersburg prijsstickers op producten vervangen door papieren etiketjes met informatie over de Russische invasie in Oekraïne.
Elf dagen later werd Aleksandra Skotsjilenko aangehouden door de politie en, op grond van een artikel dat pas enkele dagen eerder in het Russische wetboek van strafrecht was opgenomen om critici de mond te snoeren, beschuldigd van het ‘opzettelijk verspreiden van onjuiste informatie over de inzet van de Russische strijdkrachten’. Nu wacht ze onder erbarmelijke omstandigheden haar proces af en riskeert ze tot tien jaar gevangenisstraf.
WAT EIST AMNESTY?
Intrekking van alle aanklachten en onmiddellijke invrijheidstelling.
De 32-jarige Sasja werd op 11 april gearresteerd nadat er – volgens de officiële lezing – een klacht was ingediend door een gepensioneerde vrouw die in dezelfde supermarkt in Sint-Petersburg boodschappen deed als zij. Deze vrouw had papieren etiketjes aangetroffen met informatie over de Russische invasie in Oekraïne die door Sasja op artikelen waren geplakt. Er was informatie op te lezen die bijeen was gesprokkeld door onafhankelijke media in Rusland, zoals het bombarderen van het theater in Marioepol door het Russische leger terwijl zich daar kinderen bevonden, of het aantal Russische soldaten dat sinds het begin van de oorlog gesneuveld was. Deze informatie week inderdaad volstrekt af van het officiële verhaal, en de bejaarde dame was dan ook ‘uiterst verbolgen’. In haar aangifte legde ze uit dat ze sterk meeleefde met het lot van de Russische soldaten in Oekraïne zoals dat door de staatstelevisie werd getoond en dat ze het onverdraaglijk vond om zulke leugens te moeten lezen, aldus Radio Svoboda, de Russische tak van Radio Free Europe/Radio Liberty die door het Amerikaanse Congres wordt gefinancierd.
Sasja blijft achter haar actie staan en houdt vol dat de informatie die zij heeft doorgegeven niet op leugens berust
De rechercheurs hoefden alleen artikel 207.3 van het Russische wetboek van strafrecht maar van stal te halen dat begin maart, kort na de invasie in Oekraïne, via een wetswijziging in allerijl was ingevoerd. Ingevolge dit artikel staat op het ‘opzettelijk verspreiden van desinformatie over het Russische leger’ maximaal tien jaar gevangenisstraf. Het is inmiddels bijna tweeduizend keer toegepast tegen Russen die het optreden van hun leger in Rusland hebben bekritiseerd: bekende oppositieleden, studenten, docenten of pacifisten die door de politie in de gaten worden gehouden.
FRANKRIJK
ZINEB REDOUANE
Op 1 december 2018, terwijl ze haar raam wilde sluiten, werd Zineb Redouane in het gezicht geraakt door een traangasgranaat die was afgevuurd door de politie om betogers uiteen te jagen. Ze overleed de volgende dag in het ziekenhuis. Bijna vier jaar later is het onderzoek naar haar dood nog steeds niet afgerond. Niemand is vanwege deze doodslag in staat van beschuldiging gesteld of geschorst.
WAT EIST AMNESTY?
Dat de Franse autoriteiten deze zaak ophelderen en dat er tegen degenen die er verantwoordelijk voor zijn een gerechtelijke procedure wordt aangespannen
In het geval van Sasja was de tenlastelegging dat de informatie die op de door haar opgeplakte etiketten stond ‘onjuist’ was. De rechtbank gelastte een merkwaardig ‘linguïstisch onderzoek’ naar deze etiketten, uitgevoerd door twee vrouwelijke onderzoekers die bekendstaan als Kremlin-sympathisanten, aldus de in Litouwen gevestigde onlinekrant Meduza. Hun conclusie, waarin regelmatig de loftrompet werd gestoken over de ‘zeer humane houding van het Russische leger jegens de inwoners van Oekraïne’, luidde dat deze informatie onjuist was omdat ze niet overeenkwam met die welke door het Russische ministerie van Defensie werd verspreid. ‘Dit onderzoek is van nul en generlei waarde omdat de onderzoekers geen enkele kennis van de materie hebben,’ sneert advocaat Jana Nepovinnova. Sasja blijft achter haar actie staan en houdt vol dat de informatie die zij heeft doorgegeven niet op leugens berust.
Zwakke gezondheid
Het idee om de prijsstickers in Russische supermarkten te vervangen door etiketten over de oorlog was half maart gelanceerd door een organisatie die zich ‘Feministisch verzet tegen de oorlog’ noemt, aldus de Russische nieuwsdienst van de BBC. Op Telegram was zelfs al een opmaak gepost die klaar was om gedrukt te worden, vergezeld door enkele veiligheidsadviezen voor de activisten: mijd bewakingscamera’s en betaal alleen maar contant. ‘Maar al snel bleek dat deze maatregelen de anonimiteit van de activisten niet konden garanderen,’ vervolgde de BBC, die vermoedt dat in navolging van Sasja nog een tiental andere etikettenplakkers door de politie is geïdentificeerd en aan-gehouden.
Op basis van getuigenissen van familie en goede bekenden kwam de BBC met een uitvoerig portret van deze veelzijdige jonge vrouw, die over een complexe en fragiele persoonlijkheid beschikt. Als kunstschilder, musicus en gelegenheidsjournalist (voor het onafhankelijke digitale blad Boemaga) was Sasja een bekende in het artistieke wereldje van Sint-Petersburg. Ze gaf toneel- en filmles aan Oekraïense kinderen, publiceerde een voor kinderen bedoeld boekje over ‘depressie’, speelde in toneelgroepen en deed al op haar tiende mee aan een komisch televisieprogramma. In een interview met Meduza vertelt haar partner Sonja dat Sasja al sinds haar kinderjaren met diverse gezondheidsproblemen kampt, waaronder een bipolaire stoornis en een glutenintolerantie, wat haar verblijf in de gevangenis extra zwaar maakt.
Paul Biya slaat elke vorm van oppositie keihard neer
De president, die al veertig jaar de absolute macht heeft, onderdrukt iedere vorm van oppositie, verlamt het land en schendt mensenrechten aan een stuk door.
In februari 2017 eisten 27 Kameroense en internationale organisaties dat er een eind zou komen aan de willekeurige en illegale gevangennemingen in Kameroen, aldus Centrifuge Hebdo. Ook meldde het Kameroense weekblad dat er door deze organisaties een open brief was gestuurd aan Paul Biya, de president van de Republiek Kameroen.
Naast Dorgelesse Nguessan, die gevangenzit nadat ze had deelgenomen aan een betoging, werden er nog talloze andere namen genoemd in dit openbare beroep dat op het staatshoofd werd gedaan. De open brief klonk als een lange opsomming van oppositieleden of gewone betogers die in het Kameroen van Paul Biya zijn gearresteerd en mishandeld. Zoals Penn Terence Khan: gearresteerd, gemarteld, beschuldigd van terrorisme en door een militaire rechtbank tot twaalf jaar gevangenisstraf veroordeeld omdat hij T-shirts met politieke slogans had vervaardigd. En ook de onafhankelijke journalist Tsi Conrad, die door de militaire rechtbank tot vijftien jaar gevangenisstraf werd veroordeeld.
KAMEROEN
DORGELESSE NGUESSAN
Dorgelesse Nguessan was kapster van beroep toen haar leven op zijn kop werd gezet. Op 22 september 2020 nam ze voor de eerste keer deel aan een vreedzame betoging in Douala, waarbij meer dan vijfhonderd mensen werden gearresteerd, onder wie Dorgelesse. Zij werd beschuldigd van rebellie, samenscholing en deelname aan een openbare betoging en veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf.
WAT EIST AMNESTY?
Onmiddellijke en onvoorwaardelijke invrijheidstelling.
Een aantal van de mensen die werden genoemd had deelgenomen aan de mars op 22 september 2020, georganiseerd door partijen die oppositie voeren tegen het regime van Paul Biya en diens aftreden eisen. Volgens Human Rights Watch zetten de veiligheidstroepen vervolgens traangas en waterkanonnen in om overal in het land vreedzame betogingen uiteen te jagen. Bovendien zouden er meer dan vijfhonderd mensen zijn gearresteerd, voornamelijk leden en aanhangers van oppositiepartijen. De autoriteiten hebben bij zowel deze arrestaties als tijdens hun gevangenschap talloze mensen afgeranseld. Ook werden sommige betogers beschuldigd van bedreiging van de staatsveiligheid en tot lange gevangenis-straffen veroordeeld, aldus de website Cameroun1, die ook zelf met een lijst veroordeelden kwam. Op 8 december 2021 meldde de site dat minstens 154 activisten van de MRC [Beweging voor de weder-geboorte van Kameroen] en vijf andere van Stand Up for Cameroon, twee oppositiepartijen, creperen in de gevangenis.
Paul Biya leidt Kameroen al sinds 1982 met ijzeren vuist. Bij de politieke crisis voegt zich inmiddels ook een ‘Engelstaligencrisis’, waarin de regering en separatistische groeperingen in Engelstalige regio’s in het westen van het land tegenover elkaar staan. Ook staat de veiligheid van Kameroen voortdurend onder druk door herhaaldelijke aanslagen van jihadistische groeperingen. Gevolg van deze spanningen is dat de veiligheidstroepen in het land de mensenrechten regelmatig schenden.
Broer geëxecuteerde Nafid Afkari vreest voor zijn leven
Na zijn arrestatie in 2018 op verdenking van moord werd deze tegenstander van het regime in de gevangenis met de dood bedreigd. Zijn geval illustreert de talloze ontsporingen van de Iraanse justitie, die wordt gecontroleerd door de machthebbers.
Vahid Afkari was een eenvoudige stukadoor in Chiraz, een grote stad in het zuidwesten van Iran, toen hij op 17 september 2018 werd gearresteerd samen met zijn broer Navid, eveneens stukadoor maar ook een in Iran en het buitenland befaamde worstelaar. De autoriteiten beschuldigden de twee broers ervan in augustus 2018, tijdens een betoging vanwege de economische achteruitgang en de grote droogte, een man te hebben gedood die nu eens werd voorgesteld als een lid van de Iraanse inlichtingendienst en dan weer als een werknemer van het waterbedrijf van Chiraz.
IRAN
VAHID AFKARI
Vahid Afkari en zijn twee broers hadden deelgenomen aan vreedzame betogingen in hun stad Chiraz, die waren gericht tegen de ongelijkheid en de politieke onderdrukking. Wegens die deelname werden ze thuis gearresteerd. Terwijl ze in afzondering werden gehouden en werden gemarteld, werden ze gedwongen overtredingen te ‘bekennen’ waaraan ze zich eerder herhaaldelijk onschuldig hadden verklaard. Een van de broers werd geëxecuteerd en de andere werd uiteindelijk vrijgelaten. Vahid zit sinds september 2020 in een isoleercel.
WAT EIST AMNESTY?
Een eind aan deze afschuwelijke mishandeling en intrekking van alle aanklachten.
Navid Afkari werd ter dood veroordeeld en in september 2020 geëxecuteerd, ondanks internationale campagnes waarin het onrechtvaardige proces en de door marteling afgedwongen bekentenissen aan de kaak werden gesteld. Ook veroordeelde de rechter de broers van de worstelaar, Vahid en Habib Afkari, tot respectievelijk vierenvijftig en zevenentwintig jaar gevangenisstraf.
Met de dood bedreigd
Sindsdien crepeert Vahid in een isoleercel in de Adel Abad-gevangenis in Chiraz – zijn broer Habib is in maart 2022 vrijgelaten. In de context van de huidige, ongekende opstand tegen het regime van de moellahs zijn familie, goede bekenden en medestanders van Vahid beducht voor wraakacties en vrezen ze voor zijn leven, terwijl hij volgens diverse Iraanse media ook al aan mensonwaardige behandelingen wordt blootgesteld. Afgelopen augustus bevestigde zijn broer Saeed al op social media dat hij met de dood werd bedreigd en dat ‘de directeur van de Adel Abad-gevangenis weer een bewakingscamera in de isoleercel van Vahid wilde laten plaatsen voor zijn eigen veiligheid’, aldus Iran International, een in Londen gevestigde televisie-zender die tegen het Iraanse regime is gekant. Deze beslissing zou zijn ingegeven door het gerucht dat ‘bepaalde personen’ van de afwezigheid van een camera zouden willen profiteren om Vahid in de gevangenis te vermoorden, aldus zijn broer.
IranWire, een andere oppositiesite, komt gedetailleerd terug op de arrestatie van de broers Afkari en citeert diverse getuigen die het officiële feitenrelaas ontkrachten en op talrijke juridische onregelmatigheden wijzen.
Marteling
Om te beginnen de plaats waar Vahid Afkari zich bevond toen de agent van de inlichtingendienst door de broers Afkari in Chiraz zou zijn gedood. Volgens een door de site geciteerd familielid was Vahid helemaal niet op de plek waar de moord plaatsvond. Toen hij werd gearresteerd ‘wilde justitie geen tussenkomst van onze advocaten in deze zaak zolang het onderzoek niet was afgerond’, zegt het familielid. ‘In de praktijk kwam het erop neer dat onze advocaten Vahid niet konden bijstaan voordat er (via marteling) een bekentenis was afgedwongen.’
In augustus 2021 maakte Saïd Dehghan, de advocaat van de familie, bekend dat het verzoek om een nieuw proces door het hooggerechtshof was afgewezen, aldus BBC Persian. De advocaat maakte melding van ‘vierentwintig leugens en drie onwaarheden’ in het vonnis en noemde de vierenvijftig jaar gevangenisstraf waartoe was besloten ‘in strijd met het wetboek van strafrecht’. In een getuigenverklaring die in september 2020 in zijn gevangenis is opgenomen ging Vahid gedetailleerd in op de martelingen die hij tijdens zijn verhoren had moeten ondergaan. ‘Terwijl ik was vastgeketend hebben ze me over mijn hele lichaam geslagen en me elektrische schokken toegediend. Ze drukten me languit tegen de grond en sloegen met een knuppel tegen mijn voetzolen, waarna ze me dwongen om te lopen.’
Begin april verklaarde Saeed Afkari op Twitter dat de gevangenisautoriteiten Vahid hadden geslagen en zijn hand hadden gebroken. ‘Wij zijn heel erg ongerust over onze broer maar onze weg blijft die van Navid en we zijn niet bang voor de dood,’ lichtte hij toe.
Twee gevangenisstraffen, dat is de prijs die Chow Hang-tung, een 37-jarige advocaat, moet betalen voor het verdedigen van democratische waarden. Ze was in Hongkong vicevoorzitter van het Verbond voor Steun aan Patriottistische Democratische Bewegingen in China.
Omdat ze weigert te erkennen dat ze ergens schuldig aan is, zit Chow Hang-tung nog altijd achter de tralies. Haar twee veroordelingen houden verband met de herdenking van de massamoord op het Tiananmenplein in Beijing in juni 1989. Op 4 januari 2022 werd Chow tot vijftien maanden gevangenisstraf veroordeeld nadat ze drie weken eerder al een straf van een jaar opgelegd had gekregen.
Tijdens een zitting van de rechtbank van West Kowloon op 2 september 2022 antwoordde Chow op de vraag van een rechterlijk ambtenaar of ze ‘de misdaad van het oproepen tot ondermijning van de staatsmacht’ erkende: ‘Het streven naar democratie is geen misdaad,’ aldus het nieuwsportaal Hong Kong 01. ‘In het Victoriapark hebben de inwoners van Hongkong zich van hun beste kant laten zien,’ verklaarde ze ontroerd tijdens dezelfde zitting. In haar jaren op de basisschool vergezelde ze haar moeder al naar het Victoriapark om de herdenking van Tiananmen bij te wonen. Nadat ze in 2010 haar doctorsgraad in de natuurkunde had behaald in Oxford, keerde Chow terug naar haar geboorteplaats om rechten te studeren. Tegelijkertijd werd ze vrijwilliger bij het in 1989 opgerichte Verbond voor Steun aan Patriottistische Democratische Bewegingen in China. Het Verbond – waarvan ze zes jaar later vicevoorzitter werd – ijvert voor ‘de invrijheidstelling van prodemocratische activisten’ en streeft naar een einde aan de eenpartijdictatuur.
HONGKONG
CHOW HANG-TUNG
Chow is een advocaat gespecialiseerd in mensenrechten. Op 4 juni 2021 heeft ze op social media mensen aangemoedigd de repressie op het Tiananmenplein te herdenken door middel van het aansteken van kaarsjes. Ze werd nog diezelfde dag gearresteerd wegens het ‘bevorderen van of ruchtbaarheid geven aan een niet-toegestane bijeenkomst’. Ze zit momenteel een gevangenisstraf van tweeëntwintig maanden uit wegens‘ongeoorloofde samenscholing’.
WAT EIST AMNESTY?
Intrekking van alle aanklachten en onmiddellijke invrijheidstelling.
Elk jaar werd er op de avond van 4 juni een herdenking gehouden, zelfs na de overdracht van Hongkong aan de Volksrepubliek China in 1997, aldus de Singaporese krant Lianhe Zaobao, die eraan toevoegt dat zelfs in 2020, het jaar waarin de nationale veiligheidswet voor Hongkong werd aangenomen en de politie de bijeenkomst niet langer toestond, talrijke inwoners van Hongkong desondanks met kaarsen in de hand naar het park zijn blijven komen.
Handlanger van het buitenland
In augustus 2021 beschuldigde de politie van Hongkong het Verbond ervan ‘een handlanger van het buitenland’ te zijn en werden de gegevens van de leden opgeëist. Volgens de Amerikaanse zender Voice of America was dat de eerste keer dat de politie op grond van een artikel uit de nationale veiligheidswet inzake buitenlandse handlangers van een niet-gouvernementele organisatie eiste dat ze haar gegevens prijsgaf. Een maand later maakte het Verbond zijn opheffing bekend.
PARAGUAY
YREN ROTELA ET MARIANA SEPULVEDA
Deze twee Paraguayaanse transgendervrouwen mogen hun voornaam niet veranderen en kunnen geen identiteitsbewijzen krijgen die stroken met hun genderidentiteit. Zij zetten zich in voor verandering. De overheid en conservatieve groeperingen in Paraguay staan vijandig tegenover de lhbtiq-gemeenschap en proberen haar onzichtbaar te maken. Betogingen, die vaak verboden zijn, vormen soms het mikpunt van aanslagen.
WAT EIST AMNESTY?
Dat het gender van transpersonen juridisch wordt erkend door de Paraguayaanse overheid zodat zij hun grondrechten kunnen
uitoefenen.
Op 29 mei 2022 postte Chow Hang-tung op Facebook: ‘Een kaarsje branden is geen misdaad.’ In haar post zei ze het te betreuren dat gezien de juridische context haar verbond geen herdenking meer kon organiseren. ‘De regering kan bijeenkomsten op een bepaalde plek verbieden, maar ze kan niet verbieden dat overal in Hongkong kaarsjes worden aangestoken.’ Chow’s advocaat zei tegen het blad Ming Pao, dat de kaars het gewicht van het geweten draagt en dat de inwoners van Hongkong de waarheid blijven spreken.’ Ze benadrukte dat ‘het aan hen te danken is die, goedschiks of kwaadschiks, een ruimte in dit land hebben weten te behouden waar de waarheid kan worden gesproken’.
Chow werd ervan beschuldigd ‘anderen aan te zetten tot deelname aan een verboden bijeenkomst’, meldde Ming Pao een maand later. De website van de krant schrapte Chows artikel, waarna het door de Chinees-Amerikaanse site China Digital Times werd overgenomen.
Op 26 mei 2021 publiceerde Apple Daily, een andere toonaangevende krant in Hongkong, een portret van Chow: ‘Laat de angst zich niet verspreiden’, schreef het blad, eraan toevoegend dat ‘de angst als een aangekondigde plaag in alle hoeken van Hongkong om zich heen grijpt’.
Het portret eindigde met de vraag of er in het huidige Hongkong nog plaats is voor burgers zoals Chow. Uit angst voor represailles is Apple Daily een maand later dichtgegaan na eerst al zijn archieven te hebben geruimd. Het portret van Chow is bewaard door de site Wenku, een platform dat de geschiedenis van Hongkong ‘veilig wil stellen’.
Omdat hij zijn bezorgdheid over de plannen om een kolencentrale te bouwen in Banshkhali met jongeren had gedeeld, heeft milieuactivist Shahnewaz Chowdhury tachtig dagen gevangengezeten en riskeert nog eens tien jaar opsluiting.
‘Milieuactivist Shahnewaz Chowdhury is momenteel voorwaardelijk vrij,’ meldt Al-Jazeera op zijn website. Maar hij riskeert tien jaar gevangenisstraf vanwege een post op Facebook. Shahnewaz Chowdhury, die zich in Bangladesh actief inzet voor het milieu, was in mei 2021 gearresteerd omdat hij zijn bezorgdheid had uitgesproken over de plannen om een kolencentrale te bouwen in Banshkhali, een stad in het zuidwesten van Bangladesh.
BANGLADESH
SHAHNEWAZ CHOWDHURY
Deze ingenieur heeft op social media zijn zorgen geuit over de bouw van een nieuwe kolencentrale in zijn dorp. Verder heeft hij de jongeren in zijn land aangemoedigd om luid en duidelijk in het geweer te komen. In mei 2021 is Shahnewaz vanwege zijn post op Facebook door de politie gearresteerd. Hij werd tachtig dagen vastgehouden onder onmenselijke omstandigheden, zonder veroor- deeld te zijn. Hij werd in augustus 2021 voorwaardelijk vrijgelaten maar riskeert tien jaar gevangenisstraf.
WAT EIST AMNESTY?
Intrekking van alle aanklachten tegen hem.
In een ‘moedige boodschap’ had hij jongeren opgeroepen om ‘in opstand te komen tegen onrechtvaardigheid’ en hen deelgenoot gemaakt van zijn zorgen over een centrale die ‘het milieu verpest’. Dat kwam hem, ingevolge de wet op de digitale veiligheid, op een beschuldiging van het verspreiden van ‘onjuiste en beledigende’ informatie te staan en van het creëren van ‘chaos’.
De 37-jarige man heeft tachtig dagen in de gevangenis gezeten en riskeert nog eens tien jaar opsluiting. De maximumstraf onder deze wet, die door critici als ‘draconisch’ wordt bestempeld, is veertien jaar gevangenis. Het plan om een kolencentrale in Banshkhali te bouwen is uitermate controversieel: meer dan twaalf mensen zijn geveld door politiekogels toen ze in april 2021 tegen de komst van de centrale protesteerden. ‘Het inzetten van de wet op de digitale veiligheid [tegen Shahnewaz Chowdhury] is niet te rechtvaardigen en een flagrant voorbeeld van wetsmisbruik,’ zegt C.R. Abrar, een Bengalese academicus, in de krant Daily Star.
Zwijgen opleggen
Mensenrechtenorganisaties beschul-digen de regering ervan de wet te misbruiken om milieuactivisten en andere critici het zwijgen op te leggen. ‘De arrestatie van Shahnewaz Chowdhury zal een ontmoedigende uitwerking hebben op mensen die de corruptie en de onrechtmatigheden aan de kaak stellen die gepaard gaan met het plan voor de kolencentrale,’ zegt Abrar, die oproept om de beschuldigingen aan het adres van de milieuactivist in te trekken.
Symbolen die worden gevangengezet
Op 25 juni viel het vonnis, na een haastig proces achter gesloten deuren: de 34-jarige Luis Manuel Otero Alcántara werd veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf.
Hij zat al sinds 11 juli 2021 in voorlopige hechtenis omdat hij wilde deelnemen aan de grote betogingen die Cuba die dag op zijn kop zetten. Als lid en medeoprichter van de Movimiento San Isidro, waarin Cubaanse kunstenaars en ontwerpers zich in 2018 hebben verenigd om in het geweer te komen tegen de censuur en de dictatuur op het eiland, was hij al diverse keren in de gevangenis beland. Otero Alcántara, die door het Amerikaanse blad Time tot een van de honderd invloedrijkste figuren van 2021 is uitgeroepen, werd veroordeeld vanwege ‘het beledigen van symbolen van het vaderland, het beledigen van de autoriteiten en het verstoren van de openbare orde’, schreef de Nuevo Herald in Miami de dag na het vonnis.
De krant citeerde Julie Trébault, directeur van de Artist at Risk Connection van PEN America, een ngo die opkomt voor de vrijheid van meningsuiting, die zei dat ‘het gaat om een aanslag op de artistieke vrijheid op Cuba, op Cubaanse kunstenaars en activisten die strijden voor het recht om zich uit te spreken. Maar hoe de Cubaanse regering ook haar best doet om de vrijheid van meningsuiting met wortel en tak uit te roeien, ze zal daar niet in slagen.’
Luis Manuel Otero Alcántara verscheen in een clip die in januari 2021 op YouTube werd gepost door een groep bekende funk- en rapartiesten op het eiland en werd daarmee een symbool van het Cubaanse protest. Zijn hit ‘Patria y Vida’, het tegenovergestelde van de favoriete slogan ‘Het vaderland of de dood’ van het castristische regime, bevat teksten als: ‘Geen leugens meer. Het volk eist vrijheid, geen doctrines meer. Wij roepen niet meer “Het vaderland of de dood” maar “Het vaderland en het leven”.’ Een van de schrijvers van het nummer, rapper Maykel ‘Osorbo’ Castillo, die nog op het eiland woont – de andere auteurs leven in ballingschap in Miami – werd tot negen jaar gevangenisstraf veroordeeld wegens ‘belediging van de autoriteiten, verstoring van de openbare orde en smaad jegens instituties en helden en martelaars van de Cubaanse revolutie.’
Luis Manuel Otero Alcántara ging afgelopen oktober een week in hongerstaking omdat hij niet mocht telefoneren noch bezoek mocht ontvangen.
Dit artikel werd samengesteld in samenwerking met Courrier International en Amnesty International.
Behalve het recht om vergeten te worden, waarover wij in een eerdere editie al eens een artikel publiceerden (april 2022), bestaat er ook zoiets als het recht om anders te zijn. Birgit Schmid legt het haarfijn uit in de Neue Zürcher Zeitung: gelijke rechten betekent niet dat we allemaal gelijk moeten zijn. Want, zoals ze onder andere duidelijk maakt aan de hand van een zelfverklaarde inclusieve dj die álle muziek goed vindt, wordt het dan ‘ongelofelijk saai’. Ze spreekt van een doorgeslagen individualiteit die nivelleert in plaats van erkent, en waarvan de eisen soms wat overgevoelig en misschien zelfs, voeg ik eraan toe, verwend aan kunnen doen.
Ook in ons dossier in samenwerking met Amnesty International wordt gestreden voor gelijke rechten, maar dan meer fundamentele, zoals vrijheid van meningsuiting, het recht om te demonstreren. De discussie in Paraguay gaat niet over of een transvrouw met baard en een lage stem het vrouwenzwembad in mag, maar of het gender van transpersonen überhaupt moet worden erkend. Shahnewaz Chowdhury uitte zijn zorgen over de bouw van een nieuwe kolencentrale in zijn dorp op Facebook en werd vanwege deze post gearresteerd; hij is in afwachting van zijn vonnis. Mensenrechtenadvocaat Chow Hang-tung moedigde op social media aan om de repressie op het Tiananmenplein te herdenken door middel van het aansteken van kaarsjes. Ze zit nu een straf van 22 maanden uit. En Aleksandra Skotsjilenko plakte in Sint-Petersburg stickers op producten in de supermarkt met informatie over de oorlog in Rusland. Na elf dagen werd ze gearresteerd, nu wacht ze onder erbarmelijke omstandigheden haar vonnis af en riskeert ze tien jaar gevangenisstraf.
Reken niet op geïdealiseerde ‘goede Russen’, nu niet en later ook niet
Over de repressie in Rusland schrijft Anne Applebaum krachtig en informatief, zoals we van haar gewend zijn. Van de drie kampen die zich rondom de oorlog in Oekraïne hebben gevormd, uiteengezet door de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev, bevindt zij zich duidelijk in het derde: degenen die vinden dat het Russische imperium moet sterven. Reken niet op geïdealiseerde ‘goede Russen’ – er komt geen redder die het land gaat repareren, nu niet en later ook niet, aldus Applebaum. Nederlaag is de enige weg naar moderniteit, militair falen is noodzakelijk voor het ontstaan van een welvarender, open samenleving.
Over het einde van deze oorlog zullen we in 2023 hopelijk wijzer worden. Ook hopen we dat de eisen van Amnesty International, vermeld bij de zeven portretten, zo snel mogelijk worden ingewilligd. U wensen we een mooi en breed geïnformeerd nieuwjaar toe.
Een school, gebruikt als kazerne, werd zondag geraakt
Bij een raketaanval op een gebouw in de Oekraïense stad Makijivka, in door Rusland bezet gebied, zijn volgens het Russische staatspersbureau Interfax 63 militairen om het leven gekomen. Oekraïense autoriteiten spreken van zeker 400 doden en honderden gewonden. Het zou gaan om een van de grootste troepenverliezen aan Russische kant sinds het begin van de oorlog in Oekraïne.
De aanval werd uitgevoerd door de Oekraïense strijdkrachten op nieuwjaarsdag. Zij zouden het schoolgebouw waarin de Russische militairen – naar verluid voornamelijk gemobiliseerde soldaten – op dat moment waren hebben geraakt met HIMARS-raketten uit door de VS geleverde wapensystemen.
Naast dat de school werd gebruikt als kazerne, werd er mogelijk munitie opgeslagen. Foto’s op sociale media tonen een volledig verwoest gebouw: mogelijk liggen er nog militairen onder het puin. Dat zelfs het Russische leger erkent dat de aanval, met het hoge dodental, heeft plaatsgevonden is zeldzaam. Russische bloggers erkennen ook er veel doden zijn gevallen en noemen het Kremlin medeschuldig.
In Boetsja werden in april honderden doden gevonden
Onderzoeksjournalisten van The New York Times hebben ontdekt wie er deels verantwoordelijk is voor de massaslachting in het Oekraïense dorpje Boetsja. In Boetsja werden in april van dit jaar de lichamen van honderden burgers ontdekt die waren doodgeschoten. Volgens het onderzoek van The New York Times is een regiment parachutisten uit Rusland verantwoordelijk voor zeker dertig doden.
Alle executies vonden volgens de krant plaats in dezelfde straat, met als doel de weg richting Kiev vrij te houden. Mannen, vrouwen en kinderen werden volgens het onderzoek op willekeurige wijze doodgeschoten. Het zou gaan om een systematische manier van executeren, schrijft de krant. Tegenwoordig refereren burgers in het dorp aan de straat waar de moorden plaatsvonden als ‘weg des doods’.
The New York Times kon de details en de identiteit van de parachutisten-eenheid achterhalen omdat zij met afgepakte telefoons naar het thuisfront belden. Die gegevens werden geanalyseerd, net als de militaire kleding die zij droegen en de voertuigen waarin zij reden, op basis van videobeelden en getuigenverslagen.
Sinds de oorlog in Oekraïne zijn de cyberacties van Rusland intens, maar niet altijd effectief. Hoe komt dat?
Het slagveld naar de hand zetten. Koning Darius van Perzië deed het in 331 v. Chr. met kraaienpoten, die hij uitstrooide daar waar hij dacht dat zijn vijand Alexander de Grote zou oprukken. De geallieerden deden het in 1944, met namaakvliegtuigen en -landingsboten die het Duitse oppercommando moesten doen geloven dat de invasie van Frankrijk in Pas de Calais zou plaatsvinden in plaats van in Normandië. Ook Rusland probeerde het op 24 februari, minder dan een uur voordat Russische tanks Oekraïne binnenrolden – op weg naar Kyiv, dachten ze – toen computerhackers het satellietcommunicatiesysteem van het Amerikaanse bedrijf Viasat uitschakelden, waarop de tegenstanders van Rusland vertrouwden.
Victor Zhora, hoofd van het Oekraïense bureau voor defensieve cyberveiligheid, zei in maart dat het resultaat ‘een enorm verlies aan communicatie in het prille begin van de oorlog’ was. Een westerse voormalige veiligheidsfunctionaris meende dat er ‘een jaar of twee van echt heel serieuze voorbereiding en inspanningen’ voor nodig waren geweest.
Winst en verlies. De geallieerden wonnen – de D-day-landingen bleken een succes. Darius verloor de strijd en zijn troon. De opmars van Rusland naar Kyiv werd afgewend en de invasiemacht in het gebied werd verslagen. Ondanks alle inspanningen slaagde Rusland er niet in om middels cyberwarfare, ofwel: digitale oorlogsvoering, voldoende oorlogsmist te creëren. En dat is interessant. Cyberoorlog is weliswaar een zwaarbevochten en belangrijk onderdeel van dit conflict, waarin volop met deze nieuwe strijdvorm wordt geëxperimenteerd, maar tot nu toe vormde het niet de killer app die sommigen hadden verwacht.
Proeftuin
De aanval van Rusland op Viasat was niet de enige softwarematige verzwakking van Oekraïne in aanloop naar de invasie. In januari, en opnieuw op 23 februari, werden op honderden Oekraïense systemen zogenaamde ‘wiper’-programma’s gesignaleerd, bedoeld om gegevens te wissen. In april, toen de troepen op weg naar Kyiv op de vlucht sloegen, gebruikten hackers van Sandworm (vermoedelijk een dekmantel voor de GROe, de Russische militaire inlichtingendienst) malware met de naam Industroyer2 om het elektriciteitsnet van het land aan te vallen.
Dergelijke aanvallen op civiele infrastructuur zijn moeilijk stil te houden. Maar Oekraïense strijdkrachten gaven niet prijs of hun eigen netwerken werden binnengedrongen of verstoord (wat wel het geval was). Toch is het zichtbare effect ook daarvan verrassend beperkt gebleven. ‘Ik denk dat we veel grotere gevolgen hadden verwacht dan we hebben gezien,’ zei Mieke Eoyang, een hoge cyberofficier van het Pentagon, op 16 november. ‘De Russische cyberstrijdkrachten maken hun verwachtingen evenmin waar als de traditionele militaire strijdkrachten.’
In de eerste dagen van de oorlog bleef Oekraïne grotendeels online. De lichten bleven aan, zelfs toen rond de hoofdstad gevechten woedden. De banken waren open. In tegenstelling tot 2015 en 2016, toen cyberaanvallen voor stroomuitval zorgden, bleef de elektriciteit werken. Zo bleef ook de informatiestroom op gang. De nachtelijke presidentiële televisietoespraken van Volodymyr Zelensky aan het Oekraïense volk leden niet onder Russische aanvallen. Als het doel van Rusland was om het vertrouwen van de Oekraïners in hun regering te ondermijnen en het land onbestuurbaar te maken, dan is dat niet gelukt.
Oekraïne is al jaren een proeftuin voor Russische cyberoperaties
De belangrijkste reden daarvoor is de verdediging van Oekraïne. Lindy Cameron, hoofd van het Britse National Cyber Security Centre (NCSC), meent dat de charge van Rusland ‘waarschijnlijk de meest aanhoudende en intensieve cybercampagne ooit’ was. Maar zoals Sir Jeremy Fleming, haar baas bij GCHQ, de Britse inlichtingendienst waarvan het NCSC deel uitmaakt, in augustus in een essay voor The Economist opmerkte, was de reactie van Oekraïne ‘misschien wel de meest effectieve defensieve cyberactiviteit in de geschiedenis’. Oekraïne is al jaren een proeftuin voor Russische cyberoperaties. De voorganger van Industroyer2 bijvoorbeeld was de oorzaak van de blackouts in 2016. En zo kreeg de regering inzicht in de Russische operaties, en was er tijd om de infrastructuur te versterken.
Toen de invasie begon, had het Oekraïense cybercommando dan ook een rampenplan klaarliggen. Sommige functionarissen vertrokken vanuit Kyiv naar veiliger delen van het land. Anderen verhuisden naar commandoposten in de buurt van de frontlinies. Cruciale diensten werden overgebracht naar datacentra elders in Europa, buiten het bereik van Russische raketten. De Oekraïense strijdkrachten wisten al dat satellieten verstoord konden worden, en hadden alternatieve communicatiemiddelen klaarstaan. De aanval op Viasat had uiteindelijk ‘geen tactische gevolgen voor de Oekraïense militaire communicatie en operaties’, benadrukte Zhora in september, daarmee zijn eerdere verklaring nuancerend.
Daar zijn vrienden voor
Ook westerse hulp was cruciaal. In de aanloop naar de oorlog versterkte de NAVO haar samenwerking met Oekraïne onder meer door toegang te verlenen tot haar bibliotheek met cyberbedreigingen, een archief met bekende malware. Groot-Brittannië bood 6 miljoen pond, bijna 7 miljoen euro, aan steun, waaronder firewalls om aanvallen te pareren en forensische capaciteit om inbraken te analyseren. De samenwerking was voor beide partijen voordelig. ‘Waarschijnlijk hebben de VS en het VK meer geleerd over Russische cybertactieken van de Oekraïners dan zij van hen,’ aldus Marcus Willett, voormalig hoofd cyberzaken van GCHQ.
De Oekraïense veerkracht werd paradoxaal genoeg versterkt door de primitieve aard van veel van de Oekraïense industriële controlesystemen – een erfenis uit de Sovjettijd die nog niet is gemoderniseerd. Toen Industroyer in 2016 bijvoorbeeld elektrische onderstations in Kyiv trof, konden technici de systemen met handmatige omleidingen binnen een paar uur resetten [een onderstation is een elektrische installatie in het hoogspanningsnet]. Toen Industroyer2 in april een deel van het netwerk offline haalde, kon het binnen vier uur weer worden ingeschakeld.
Particuliere bedrijven voor cyberbeveiliging speelden eveneens een prominente rol. Volgens Zhora waren met name Microsoft en het Slowaakse bedrijf ESET belangrijk, omdat zij op Oekraïense netwerken gegevens verzamelden. ESET leverde bijvoorbeeld inlichtingen die de Oekraïense cyberteams hielpen om Industroyer2 te pareren. Volgens Microsoft heeft kunstmatige intelligentie, die sneller codes kan scannen dan een mens, het gemakkelijker gemaakt om aanvallen op te sporen. Op 3 november kondigde Microsoftvoorzitter Brad Smith aan dat zijn bedrijf tot eind 2023 technische ondersteuning aan Oekraïne zou verlenen. Microsoft steunde Oekraïne sinds februari voor meer dan 400 miljoen dollar.
Het lijdt geen twijfel dat Oekraïne een lastig doelwit is. Maar er zijn mensen die zich afvragen of de cyberkwaliteiten van Rusland misschien zijn overschat. Russische spionnen hebben tientallen jaren ervaring met cyberspionage, maar de militaire cybermacht van het land is ‘erg jong’ in vergelijking met die van westerse rivalen, aldus Gavin Wilde, voormalig directeur Ruslandbeleid van de Amerikaanse Nationale Veiligheidsraad. Amerika begon al tijdens de oorlogen in Haïti en Kosovo in de jaren negentig met het integreren van cyberplannen in militaire operaties, Rusland verdiept zich pas zo’n zes jaar in de mogelijkheid, volgens Wilde.
Amerikaanse, Europese en Oekraïense functionarissen zeggen allemaal dat er veel voorbeelden zijn van Russische cyberaanvallen die synchroon lopen met fysieke aanvallen, wat duidt op een zekere mate van coördinatie tussen die twee takken. Daarbij zijn ook onhandige fouten gemaakt. Sir Jeremy Fleming zegt bijvoorbeeld dat Russische militaire aanvallen in sommige gevallen de netwerken platlegden die hun eigen cybermacht probeerde te infecteren – en ironisch genoeg daarmee de Oekraïners dwongen om hun heil te zoeken bij veiliger communicatiemiddelen.
Anderen schilderen Rusland af als een slordige cybermacht – goed in het kapotmaken van dingen, maar luidruchtig en onnauwkeurig. In april merkte NAVO-topambtenaar David Cattler op dat Rusland meer vernietigende malware tegen Oekraïne had gebruikt ‘dan ’s werelds overige cybermachten normaal gesproken gezamenlijk in een jaar gebruiken’. Maar een cybercampagne beoordelen op basis van de hoeveelheid malware is als het beoordelen van de infanterie op basis van het aantal afgevuurde kogels. Daniel Moore, auteur van Offensive Cyber Operations, een recent boek over dit onderwerp, zegt dat elke bekende aanval van Rusland op kritieke infrastructuur – in Oekraïne en daarbuiten – voortijdig werd ontdekt, fouten bevatte of verder reikte dan het beoogde doel. Dat laatste was bijvoorbeeld het geval met NotPetya, zichzelf verspreidende ransomware uit 2017, die niet alleen Oekraïne raakte maar wereldwijd 10 miljard dollar aan schade veroorzaakte.
Sommigen schilderen Rusland af als een slordige cybermacht – goed in het kapotmaken van dingen, maar luidruchtig en onnauwkeurig
‘Er is sprake van belangrijke operationele tekortkomingen in bijna elke aanval die Rusland ooit in cyberspace heeft uitgevoerd,’ aldus Moore. Ter vergelijking wijst hij op Stuxnet, een Israëlisch-Amerikaanse cyberaanval op een Iraanse nucleaire installatie, die twaalf jaar geleden voor het eerst werd ontdekt. ‘Die aanval was veel complexer dan veel van wat we vandaag van Rusland zien.’
Het fysieke en het virtuele
Sommige westerse spionnen zeggen dus dat de oorlog een kloof laat zien tussen de Amerikaanse en Russische vaardigheid in high-end cyberoperaties tegen militaire hardware. Maar anderen waarschuwen dat het nog te vroeg is om conclusies te trekken. De cybercampagne van Rusland werd mogelijk minder beperkt door onvermogen dan door de overmoed die ook de conventionele strijdkrachten kenmerkte.
Volgens hen faalde Rusland niet zozeer in het plannen en uitvoeren van destructieve cyberaanvallen op elektriciteit en energie omdat het daartoe niet in staat was, maar omdat het ervan uitging dat het binnenkort Oekraïne zou bezetten en diezelfde infrastructuur zou erven. Waarom zou je vernietigen wat je straks nodig hebt? Toen de oorlog zich begon voort te slepen, bleek aanpassing nodig. Maar cyberwapens zijn niet vergelijkbaar met fysieke wapens die je gewoon op een ander doel kunt richten en van munitie kunt voorzien. Ze moeten juist specifiek op bepaalde doelen worden toegesneden.
Geavanceerde aanvallen, zoals die op Viasat, vergen een enorme voorbereiding, waaronder een nauwgezette verkenning van de doelnetwerken. In een vorig jaar gepubliceerd artikel toonde Lennart Maschmeyer van de ETH Zürich aan dat de aanval van de GROe op het Oekraïense elektriciteitsnet in 2015 ruim anderhalf jaar planning vergde, en dat de planning van die van 2016 zelfs tweeënhalf jaar in beslag nam. Het lanceren van dergelijke aanvallen onthult aan de vijand bovendien welke instrumenten (dat wil zeggen: code) en infrastructuur (servers) worden gebruikt.
Na de eerste week van de oorlog werden de Russische cyberaanvallen dan ook tactischer en opportunistischer naarmate de Viasat-achtige varianten waren opgebruikt. In april, toen Rusland de aandacht van Kyiv naar de Donbas verlegde, daalde het aantal cyberaanvallen sterk. In november beschreven onderzoekers van Mandiant, een cyberbeveiligingsbedrijf dat eigendom is van Alphabet, hoe de GROe vervolgens ‘randapparatuur’ zoals routers, firewalls en e-mailservers aan begon te vallen.
‘Wat je hier ziet is een productiefront,’ zegt John Wolfram van Mandiant. ‘Je hebt een bepaalde hoeveelheid expertise en kapitaal, en je moet beslissen of je die besteedt aan een of twee voortreffelijke speciale operaties – of aan vijftig stuks die veel goedkoper zijn.’ De keuze voor die laatste optie betekent niet dat de eerste buiten je vermogen ligt. ‘Rusland is vrijwel zeker in staat tot cyberaanvallen van grotere omvang en met grotere gevolgen dan de gebeurtenissen in Oekraïne doen vermoeden,’ merkt Cattler op.
De meest destructieve cyberoperaties zijn eigenlijk het nuttigst in vredestijd, wanneer er geen sprake is van wapens
Als dat klopt, zouden die mogelijkheden alsnog kunnen worden ingezet. De sabotage van de pijpleidingen Nord Stream 1 en 2 in september en de raketaanvallen op het Oekraïense elektriciteitsnet maken duidelijk dat het Kremlin bereid is steeds meer risico’s te nemen. Ook op cybergebied zijn daar tekenen van. Een Britse functionaris zegt dat Rusland, met het NotPetya-incident in gedachten, zijn aanvallen aanvankelijk wilde beperken tot Oekraïne, om geen ruzie te krijgen met de NAVO. Maar dat kan veranderen. Eind september lanceerde Sandworm de eerste opzettelijke aanval op doelen in een NAVO-land met ‘Prestige’: ontregelende malware gericht op transport en logistiek in Polen, dat een knooppunt is voor wapenleveranties aan Oekraïne.
Er zijn ook mensen die geloven dat de kracht van cyberoorlogsvoering wordt overschat. Cyberoperaties zijn weliswaar ‘intens en belangrijk’ geweest, zegt Ciaran Martin, voorganger van Cameron bij het NCSC, maar de oorlog heeft ‘de ernstige beperkingen van cyber als oorlogscapaciteit’ aangetoond. Stuxnet, dat Iraanse systemen infecteerde die air gapped waren, dat wil zeggen: fysiek afgesloten van het internet, beschadigde machines van de vijand maar bleef maandenlang onopgemerkt. Het succes leidde tot een vertekend beeld van de cyberaanval als wonderwapen als vervanging van bommen en raketten. In werkelijkheid, aldus Martin, was Stuxnet de ‘maanlanding’ van offensieve cyberaanvallen; een perfecte eenmalige actie waarvoor middelen met superkracht nodig waren, en zeker geen standaardwapen voor cyberoorlogen.
Evenmin is de cyberruimte ‘een magisch en onzichtbaar slagveld waar je dingen kunt doen waar je normaal gesproken niet mee wegkomt’, aldus Martin. Het is niet alleen moeilijk om ernstige schade toe te brengen aan goed verdedigde computernetwerken, maar dergelijke aanvallen kunnen bovendien ‘gemakkelijk worden herleid’. Cyberaanvallen zijn niet zonder gevolgen. ‘Ondanks alle hype,’ merkt Martin op, ‘heeft Poetin het Westen sinds de invasie geen enkele serieuze last bezorgd in cyberspace.’
Corona
Het beoordelen van deze standpunten en het trekken van lessen vergt tijd. Veel inbraken kunnen onopgemerkt zijn gebleven. Een aanval op de regionale militaire organisatie van Lviv werd bijvoorbeeld pas in een laat stadium ontdekt, en de Russische malware werd grotendeels niet opgemerkt door commerciële beveiligingssoftware. Het opsporen van aanvallen is geen onfeilbare wetenschap, zegt een Oekraïense functionaris voor cyberbeveiliging. Vaak is er sprake van een legitieme login op het systeem, omdat iemands wachtwoord gecompromitteerd is. Je ziet dan alleen de symptomen, niet de oorzaak. ‘Het is alsof iemand een hoestje heeft, of een laag zuurstofgehalte in het bloed. Nu pas weten we dat het corona kan zijn. Iets dergelijks geldt voor malware. We ontdekken het zelden als het een netwerk binnendringt, maar pas als we schade waarnemen. En dat duurt vaak even.’
Een ander punt is dat de meest destructieve cyberoperaties, zoals Stuxnet, eigenlijk het nuttigst zijn in vredestijd, wanneer er geen sprake is van wapens. In oorlogstijd is het inzetten van munitie vaak gemakkelijker en goedkoper. Waarschijnlijk is de belangrijkste cyberactiviteit in oorlogstijd, aan beide kanten, eerder gericht op het verzamelen van inlichtingen of op psychologische oorlogsvoering dan op vernietiging.
Een Oekraïense oud-politicus met kennis van zaken bevestigt dat de meest waardevolle bijdrage van de cyberstrijdkrachten van zijn land het ontfutselen van geheimen is, zoals details over Europese bedrijven die de Amerikaanse sancties tegen Rusland schenden. ‘Er zijn nog wat andere dingen waar ik niet over kan praten, maar er wordt behoorlijk indrukwekkend werk verricht,’ zegt hij. De ontcijfering van de Duitse Enigma-codeermachines door de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog kwam pas in de jaren zeventig aan het licht. Zo ook kan de werkelijke impact van de cyberoperaties in Oekraïne nog jaren onbekend blijven.
Het is voor het eerst sinds de oorlog dat Zelensky zijn land verliet
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky heeft woensdag een bliksembezoek aan de Verenigde Staten gebracht. Het is de eerste keer sinds het uitbreken van de oorlog dat Zelensky zijn land verliet. Naast een overleg met Biden gaf Zelensky een toespraak in het Congres, schrijft persbureau AP.
Zelensky was door Biden uitgenodigd om naar Washington te komen en hij werd met een Amerikaans legervliegtuig vanuit Polen naar de Amerikaanse hoofdstad gevlogen. Daar sprak hij met president Biden over nieuwe wapenleveringen ter waarde van 1,85 miljard dollar door de Amerikanen, waaronder een Patriot-luchtafweersysteem.
In het Congres, waar enkele Republikeinen in toenemende mate kritiek hebben op de niet-aflatende wapensteun aan Oekraïne, ging Zelensky in op de kritiek van sommige afgevaardigden. Hij zei dat hun geld niet naar goede doelen ging, maar moest worden gezien als een investering in globale veiligheid.
Oekraïne vreest dat de twee landen samen een invasie lanceren
De Russische president Vladimir Poetin heeft maandag voor het eerst in drie jaar een bezoek gebracht aan Belarus. Daar ontmoette Poetin met zijn bondgenoot Aleksandr Loekasjenka. Rusland en Belarus houden al lange tijd intensieve militaire oefeningen en in Oekraïne wordt gevreesd dat Belarus verder betrokken zal worden bij de oorlog.
Poetin hintte er tijdens het bezoek aan Loekasjenka op dat de landen gezamenlijke vijanden hebben. Naast een nauwere economische samenwerking willen de twee voormalige Sovjetlanden nog meer samenwerken op militair gebied. Rusland wil het land echter zeker niet absorberen, zo stelde Poetin volgens het Russische persbureau Interfax.
Loekasjenka benadrukte de vriendschap tussen de twee landen en bedankte Poetin voor het feit dat Rusland Belarus van goedkope gas en olie voorziet. Volgens de Belarussische dictator kan zijn land niet zonder de hulp van Rusland. Tijdens de grootschalige protesten in 2020 zou Rusland Loekasjenka ook indirect hebben bijgestaan, om te voorkomen dat de leider werd afgezet.
De Russen zouden 200.000 man klaarstomen voor een invasie
Rusland heeft de Oekraïense stad Cherson donderdag zestien keer gebombardeerd. Dat zegt de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Met name de energievoorziening in de stad is doelwit van Russische aanvallen. Ook in de regio’s Donbas en Charkov liggen dergelijke voorzieningen onder vuur. Met de aanvallen hoopt het Russische leger de Oekraïense bevolking extra hard te raken, omdat het momenteel zeer koud is in het land vanwege de winter.
De Oekraïners verwachten dat begin volgend jaar een nieuw offensief wordt gelanceerd door de Russen. Volgens The Economist zouden er zeker 200.000 Russische militairen getraind worden voor de nieuwe aanvallen. Deze 200.000 Russen komen bovenop de ruim 300.000 reservisten die al zijn gemobiliseerd. De VS heeft al nieuwe wapensteun beloofd en veel ook meer militairen gaan trainen om met de westerse wapens om te gaan.
Ook de Europese Unie blijft proberen Rusland te raken, zij het via sancties. Donderdag werden de landen het eens over een negende pakket sancties, met daarop tientallen personen en organisaties wiens tegoeden in Europa worden bevroren. Deze sancties zijn met name gericht op mensen die actief zijn in het Russische leger, de defensie-industrie en politieke partijen. Ook mag er niet meer in Russische mijnbouw geïnvesteerd worden.
Terwijl de wereld Hiroshima gedenkt, moet ze ook het steeds brozere Non-proliferatieverdrag herzien. Een alternatief is ondenkbaar.
Keuze uit het archief
Met de aanvallen van Israël op nucleaire faciliteiten in Iran dreigt de oorlog in het Midden-Oosten zich uit te breiden. Iran geldt vanouds als een gezworen vijand van Israël en is bezig met de ontwikkeling van een kernbom. Om Iran van dit nucleaire programma af te doen zien, heeft Israël deze aanvallen uitgevoerd.
Het atoomprogramma van Iran past in een wereldwijde trend, zo blijkt uit deze analyse van The Observer uit 2022. Steeds meer landen breiden hun nucleaire arsenaal uit, ook landen die hun handtekening hebben gezet onder het verdrag uit 1968 dat de verspreiding van kernwapens wil tegengaan. Zal deze toename van het aantal kernwapens een kernoorlog voorkomen of zal ze er juist een veroorzaken?
Afgelopen augustus vond in het VN-hoofdkwartier in New York een conferentie plaats die van cruciaal belang was voor de vrede en veiligheid – en de gezondheid – van de wereld, al was ze gemakkelijk over het hoofd te zien vanwege de geringe aandacht van politiek en media. Onderwerp was de herziening van het belangrijke Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens, oftewel het Non-proliferatieverdrag (NPV) uit 1968, dat door 191 landen is ondertekend. Maar weinig internationale verdragen worden zo breed gesteund. De kernmachten Israël, India, Pakistan en Noord-Korea hebben zich schandelijk genoeg van ondertekening onthouden.
Eenvoudig gezegd heeft het NPV tot doel een kernoorlog te voorkomen door het aanmoedigen van ontwapening, het tegengaan van verbreiding van kernwapens en het bevorderen van een vreedzaam gebruik van nucleaire wetenschap en technologie. Tot nu toe heeft het verdrag in elk geval een nieuwe kernramp weten te voorkomen.
Oorlogsmachine in Rusland draait op volle toeren
Moskou heeft voor meer dan 8 miljard euro bestellingen gedaan bij het Russische militair-industriële complex. Bovendien wil Rusland het aantal manschappen verhogen.
Op 15 augustus heeft de Russische president Vladimir Poetin de vertegenwoordigers van 72 Zuid-Amerikaanse, Aziatische en Afrikaanse landen die aanwezig waren bij de opening van het militaire en technische internationale forum Armia 2022, in de buurt van Moskou, met open armen ontvangen. ‘Rusland staat klaar om zijn bondgenoten en partners de modernste wapens te leveren,’ verklaarde hij volgens dagblad Izvestia. ‘Door het bundelen van onze krachten en capaciteiten zullen we veiligheid en duurzame stabiliteit voor onze landen en de wereld kunnen garanderen.’
Na afloop van het forum, op 21 augustus, maakte het agentschap Rosoboronexport, dat het Russische monopolie op de export van wapens bezit, echter maar twee contracten met buitenlandse afnemers bekend, voor een bedrag van 387 miljoen euro. Een spectaculaire tegenvaller, aldus de Engelstalige Moskouse krant The Moscow Times, die eraan herinnert dat er in 2021 nog voor 2 miljard euro aan contracten werd afgesloten. Volgens gegevens van het Internationaal Instituut voor Vredesonderzoek van Stockholm (SIPRI) blijft Rusland desondanks de tweede wapenexporteur van de wereld.
Sarmat-raketten
Maar de grootste afnemer van Russische wapens blijft het Russische ministerie van Defensie, dat voor meer dan 500 miljard roebel (8,3 miljard euro) aan contracten heeft getekend met ondernemingen van het Russische militair-industriële complex, meldt Izvestia. De grootste bestellingen van de staat betreffen strategische intercontinentale Sarmat-raketten, C-500-luchtdoelraketten, hypersonische Tsirkon-raketten voor de vloot en Kinzhal-raketten voor vliegtuigen en drones. ‘Tijdens deze eerste editie van Armia sinds het begin van de “speciale operatie” ging de aandacht vooral uit naar wapens die nodig zijn om de technische superioriteit ten opzichte van Oekraïne en de NAVO-landen te garanderen,’ meldt Dmitri Boltenkov, de militair expert van het dagblad.
Direct na afloop van het forum, op 25 augustus, heeft Vladimir Poetin een decreet getekend voor de werving van 137.000 extra militairen, waarmee de omvang van het Russische leger op 1,15 miljoen manschappen komt (het burgerpersoneel niet meegerekend), aldus de pro-Kremlinsite Vzglyad. ‘Gezien de huidige militaire operatie zal bij toekomstige conflicten grote vraag zijn naar tanksoldaten, artilleristen, vliegers en cyberspecialisten,’ zegt Aleksandr Bartosj van de Russische Academie voor Krijgswetenschappen. Hij is er bovendien van overtuigd dat er binnenkort permanente Russische garnizoenen zullen worden geïnstalleerd in de door de Russen bezetten Oekraïense gebieden.
‘Het luchtafweersysteem moet weer op het niveau van de Sovjettijd worden gebracht, want de provo-caties komen voornamelijk uit de lucht’, zegt generaal Ajtetsj Bitsjek tegen Vzglyad. ‘Ook moeten we weer posities innemen in regio’s die we hebben verwaarloosd, zoals Moermansk in Noord-Europa. Dat is de kwetsbaarste regio, want hij ligt niet ver van de Verenigde Staten, en het naburige Finland heeft besloten NAVO-lid te worden.’ Sinds het begin van de onderhandelingen over het NAVO-lidmaatschap van Finland en Zweden, heeft de Russische minister van Defensie Sergej Sjojgoe als reactie inderdaad twaalf nieuwe legereenheden op de been gebracht.
Dat ‘een nieuwe’ is waar het om draait. De 77ste verjaardag van de eerste ramp van deze aard werd op 6 augustus herdacht in Hiroshima, waar op één dag in 1945 naar schatting 140.000 burgers omkwamen of tot een gruwelijke dood werden veroordeeld. Ter vergelijking: in Oekraïne zijn in bijna zes maanden naar schatting tienduizend burgerslachtoffers gevallen.
De westerse publieke opinie, in slaap gesust door het einde van de Koude Oorlog, lijkt geen oog meer te hebben voor de onmetelijke gruwelen van een kernoorlog. Massale betogingen blijven uit, ook al neemt het aantal nieuwe kernraketten snel toe.
‘We hebben tot dusver uitzonderlijk veel geluk gehad. Maar geluk is geen strategie’
Als de recente gebeurtenissen die zelfgenoegzaamheid doorprikken, is dat zo slecht nog niet. VN-secretaris-generaal António Guterres luidde begin augustus de noodklok bij het openen van de conferentie. ‘Momenteel is de mensheid maar één misverstand, één misrekening verwijderd van nucleaire vernietiging,’ waarschuwde hij. ‘We hebben tot dusver uitzonderlijk veel geluk gehad. Maar geluk is geen strategie. Evenmin kan het voorkomen dat geopolitieke spanningen in een nucleair conflict ontaarden.’
Rusland is een angstwekkend voorbeeld van Guterres’ betoog. Nadat het land eerst de kerncentrale bij Zaporizja in het zuiden van Oekraïne had bezet, de grootste van Europa, gebruikt het die nu als een vesting van waaruit het ongestraft artilleriebeschietingen kan uitvoeren. Volgens de nucleaire waakhond van de VN staat er een ramp te gebeuren. Toen hij zijn invasie begon, bracht Vladimir Poetin zijn nucleaire apparaat in staat van paraatheid en wond hij er geen doekjes om. Elke westerse poging om in te grijpen, zei hij, ‘zal gevolgen hebben die ongekend zijn in de geschiedenis’.
Nucleaire chantage
Of hij nu bluft of niet, Poetins nucleaire chantage heeft ongetwijfeld voorkomen dat de VS en de NAVO rechtstreeks in Oekraïne hebben ingegrepen, waardoor de oorlog langer duurt. Nu zijn er zorgen dat China dezelfde tactiek zal toepassen in het geval van Taiwan.
Tegenstanders van kernwapens zeggen dat de NPV-afspraken moeten worden nageleefd en aangescherpt, en de meeste landen zijn het daarmee eens. Toch verkeert het verdrag in moeilijkheden. In de praktijk geven de erkende kernmachten – de Verenigde Staten, Rusland, China, Frankrijk en Groot-Brittannië – alle vijf een abominabel voorbeeld door het schenden van Artikel VI van het door hen ondertekende verdrag, dat hen ertoe verplicht ‘in goed vertrouwen’ ontwapening na te streven. In plaats daarvan voltrekt de nucleaire wapenwedloop zich steeds sneller: in het geval van de VS en Rusland omdat Trump en Poetin uit de Koude Oorlog daterende bilaterale verdragen over wapenbeheersing aan hun laars hebben gelapt, in het geval van China omdat Beijing neo-imperiale ambities heeft.
‘Alle staten die over kernwapens beschikken, vergroten of verbeteren hun arsenaal; de meeste verscherpen hun nucleaire retoriek en kennen kernwapens een steeds grotere rol toe in hun militaire strategie,’ schreef het Internationaal Instituut voor Vredesonderzoek van Stockholm in zijn gezaghebbende jaarverslag.
Hoewel de VS en Rusland beweren dat ze achter verdere inkrimping staan, bezitten ze respectievelijk nog altijd 3708 en 4477 kernwapens. China heeft er 350, Frankrijk 290 en Groot-Brittannië 225. Het arsenaal van Beijing zal volgens voorspellingen het komende decennium meer dan verdubbelen. En dan hebben we het niet alleen maar over een armageddon; de toenemende voorraad zogeheten tactische of gevechtswapens en nieuwe hypersonische raketten maakt ‘beperkte’ nucleaire oorlogvoering alleen maar waarschijnlijker.
Nieuwe generatie wapens
Rusland, China en de Verenigde Staten geven astronomische bedragen uit aan deze wapens, waarvan de onvoorspelbare baan onderschepping voorkomt.
Op 18 augustus zijn op het militaire vliegveld van Tsjkalovsk in de enclave Kaliningrad, de meest westelijk gelegen regio van Rusland, die grenst aan Polen en Litouwen, drie MiG-311-vliegtuigen geland met hypersonische Kinjal-raketten, meldt dagblad Izvestia. Tot dusver was het wapen met het grootste bereik in Kaliningrad de ‘intelligente’ Iskander-M-raket, die over een zeer hoge precisie beschikt. Die kwam 500 kilometer ver. De hypersonische Kinjal-raketten hebben volgens het Russische ministerie van Defensie een bereik van 2000 kilometer, een afstand die ze afleggen met meer dan tienmaal de geluids-snelheid. Bovendien kunnen ze niet bijtijds worden ontdekt door de huidige luchtafweersystemen. Zodoende ‘kunnen ze de grenzen van veel vijandige staten bereiken,’ onderstreept de Moskouse krant. Met dergelijke eigenschappen vormen de Kinjals op zichzelf al een geducht wapen. En ze kunnen nog angstaanjagender worden doordat ze, zoals Vladimir Poetin heeft bevestigd, ook met kernkoppen kunnen worden uitgerust.
Deze ‘onoverwinnelijke’ raketten zijn het experimentele stadium voorbij. Ze zijn in Oekraïne al driemaal gebruikt: op 19 maart om een ondergrondse raketopslag in Deliatyn te vernietigen, de volgende dag voor een brandstofdepot van het Oekraïense leger in de regio Mykolajiv en op 11 april voor een Oekraïense commandopost in de Donbas. Volgens het Oekraïense leger heeft er op 7 augustus een vierde beschieting plaatsgevonden op een militair doel in de buurt van Vinnytsja. The Daily Telegraph spreekt zelfs van beschietingen van de haven van Odessa in mei. Hoeveel het er ook zijn, ‘het is voor het eerst dat een staat hypersonische wapens inzet tijdens een oorlog’.In augustus 2021 heeft China een hypersonische raket gelanceerd die de hele aarde is rondgegaan. Deze proef verraste de hele wereld, inclusief de Amerikaanse generale staf. Veel landen steken al jarenlang miljarden in de ontwikkeling van deze raketten. Maar, schrijft The Daily Telegraph, terwijl er een oorlog woedt in Oekraïne en Taiwan zich in een nooit eerder vertoonde crisis bevindt, ‘maakt de planeet zich op om het tijdperk van de hypersonische raketten in te gaan’. Hoewel diverse landen, waaronder India, Australië, Japan, Frankrijk en Noord-Korea, in deze techniek investeren, meldt de Australische televisiezender ABC op zijn site, ‘speelt de hypersonische wedloop zich voornamelijk af tussen de drie militaire grootmachten: Rusland, China en de Verenigde Staten’.
Maar, wordt er meteen aan toegevoegd, in deze hypersonische wedloop ‘lijken de Verenigde Staten voor het eerst in tientallen jaren op achterstand te geraken’. In oktober 2021, enkele dagen na de Chinese proef, maakte CNN melding van een mislukte lancering. Op 19 juli maakte The Washington Post daaren-tegen bekend dat ‘Washington, dat moeite heeft zijn tegenstanders bij te houden, met succes een hypersonische raket heeft gelanceerd’.
De term ‘hypersonisch’ is van toepassing op ieder vliegend toestel, in dit geval een raket, dat zich verplaatst met minstens vijf keer de geluidssnelheid, die 5600 kilometer per uur bedraagt. De technologie is ontwikkeld in de jaren vijftig en ‘de intercontinentale ballistische raketten, die een snelheid van 24.000 kilometer per uur kunnen halen, maken sinds enkele tientallen jaren deel uit van het militaire arsenaal,’ zegt Iain Boyd, lucht- en ruimtevaartingenieur en hoogleraar aan de Universiteit van Colorado.
Wat deze nieuwe generatie wapens zo angstwekkend maakt, is hun ‘onvoorspelbare baan, waardoor ze moeilijk te lokaliseren zijn’, schrijft The Daily Telegraph. ‘Omdat deze nieuwe bestuurbare instrumenten gemakkelijk van koers of hoogte kunnen veranderen, zijn hun bewegingen veel moeilijker te voorspellen,’ legt Boyd uit. ‘Snel, doeltreffend, nauwkeurig en niet te stoppen,’ schreef New York Times Magazine in 2019. Volgens dit Amerikaanse blad stelde hun baan ze in staat hun doel te bereiken op een hoogte van ‘20 tot 80 kilometer boven het aardoppervlak’, wat te laag is voor onderscheppingssystemen voor ballistische raketten en te hoog voor eenvoudiger raketschilden zoals het Amerikaanse Patriot-systeem.
Onderscheppen
Het is dan ook niet verwonderlijk dat generale staven alles in het werk stellen om systemen te ontwikkelen die ze neutraliseren. Het Britse ‘QinetiQ werkt aan een laserwapen, de Dragonfire, dat deze raketten moet kunnen onderscheppen’, schrijft The Daily Telegraph, waarvan een verslaggever een interview had met Simon Prince, aerodynamisch onderzoeker aan de Britse Cranfield-universiteit en specialist op het gebied van hypersonische snelheid. ‘Hoe hoger de snelheid, des te sneller er moet worden gereageerd. Het zou dus heel interessant zijn om op een knop te kunnen drukken die een bundel laserstralen in werking stelt, in plaats van een toestel te lanceren dat er enkele seconden over doet om zijn doel te bereiken.’Gezien de voorsprong van China en Rusland, schrijft The Washington Post, heeft het Pentagon ‘een budget van 1,3 miljard dollar bedongen voor de ontwikkeling van afweersystemen tegen deze raketten’.
Een deel van dit bedrag zal worden besteed aan de financiering van 28 satellieten. ‘Deze satellieten zijn speciaal ontwikkeld om deze nieuwe dreiging tegen te gaan,’ zegt Derek Tournear, directeur van SDA, het Amerikaanse agentschap voor ruimtedefensie. Met dit leger van satellieten, die zijn uitgerust met thermische detectoren en op verschillende hoogten in een baan worden gebracht, hopen de Verenigde Staten te zien wanneer en hoe de hypersonische raketten van koers veranderen. De lancering is voorzien voor 2025. Volgens The Washington Post overweegt het Pentagon al een bestelling van 54 extra satellieten
Hypocrisie en dubbelzinnigheid beperken zich niet tot de grote spelers. Net als Israël, India en Pakistan zijn Groot-Brittannië en Frankrijk hun arsenaal aan het moderniseren. President Emmanuel Macron wil als een ware Napoleon het Franse nucleaire schild zodanig uitbreiden dat het heel Europa beslaat.
Cruciaal
In een gezamenlijke verklaring noemden Groot-Brittannië, Frankrijk en de VS het NPV afgelopen augustus ‘onvervangbaar’ en ‘cruciaal’. Ze zeiden ‘er voortdurend naar te streven’ hun Artikel VI-verplichtingen na te komen. Maar vorig jaar zwakte de regering-Johnson de Britse ‘no first use-doctrine’ (het verbod om als eerste een kernwapen in te zetten) nog af om een Britse nucleaire reactie op een niet-nucleaire aanval mogelijk te maken. Ook verhoogden ministers de limiet voor het aantal Trident-kernkoppen en werd de hoeveelheid publiekstoegankelijke informatie verminderd. ‘Beide beslissingen hebben ertoe geleid dat velen de ontwapeningsbereidheid van de regering in twijfel trekken,’ constateert een onderzoeksrapport van het Lagerhuis wrang.
Hoewel de gezamenlijke verklaring hoog opgaf van samenwerking, werd Rusland gehekeld vanwege zijn ‘onverantwoorde nucleaire retoriek en zijn roekeloze aanvallen die kernreactoren in gevaar brengen’. De verklaring vervolgde: ‘Wij veroordelen diegenen die kernwapens gebruiken of met het gebruik ervan dreigen omwille van militaire dwang, intimidatie en chantage.’ Terecht. Maar zulke kritiek laat zich moeilijk rijmen met de waarschuwing van Stephen Lovegrove, de Britse nationale veiligheidsadviseur, dat het huidige gekrakeel tussen het Westen en Rusland en China te gemakkelijk ‘kan escaleren tot een strategisch conflict’, oftewel een kernoorlog.
Tot overmaat van ramp zal het Noord-Koreaanse boevenbewind naar verwachting binnenkort een geopolitiek (en fysiek) destabiliserende ondergrondse kernproef doen. Maar ook zijn er sprankjes hoop. De onderhandelingen om het nucleaire programma van Iran aan banden te leggen worden hervat. Meer dan 86 landen hebben inmiddels het symbolische maar desondanks belangrijke Verdrag inzake het verbod op kernwapens uit 2021 ondertekend.
Waarom balanceert de wereld, zoals het geval lijkt, nu nog hachelijker op de rand van een nieuwe kernramp? Er zijn vele oorzaken. Toegenomen onveiligheid, toenemend nationalisme, zwakke en stompzinnige leiders, gevestigde commerciële belangen. Toch is het weer opgedoemde spookbeeld van nucleaire vernietiging evenzeer het gevolg van een typisch eenentwintigste-eeuws verschijnsel: de steeds anarchistischer weigering van staten om zich aan de internationale wet en de door de VN onderschreven wereldorde van na 1945 te houden.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
