De problemen waarvoor de hedendaagse liberale samenlevingen staan zijn niet begonnen met Poetin en zullen ook niet met hem eindigen, schrijft The End of History-auteur Francis Fukuyama. De liberale verworvenheden van de westerse wereld worden zowel door extreme krachten op rechts als op links bedreigd.
De gruwelijke Russische invasie van Oekraïne op 24 februari wordt gezien als een kantelpunt in de wereldgeschiedenis. Velen zien hierin het definitieve einde van het tijdperk na de Koude Oorlog, het terugdraaien van het ‘verenigde en vrije Europa’ waarvan we dachten dat het na 1991 was ontstaan, of zelfs het einde van het ‘einde van de geschiedenis’.
Ivan Krastev, een scherpe duider van de gebeurtenissen ten oosten van de Elbe, schreef recent in The New York Times dat ‘we nu allemaal leven in de wereld van Vladimir Poetin’, een wereld waarin de rechtsstaat en democratische rechten worden vertrapt door pure kracht.
Het staat buiten kijf dat de Russische aanval ook ver buiten de grenzen van Oekraïne consequenties heeft. Poetin heeft duidelijk gemaakt dat hij zo veel mogelijk van de voormalige Sovjet-Unie in ere wil herstellen, Oekraïne bij Rusland wil inlijven en een invloedssfeer wil scheppen die alle Oost-Europese staten omvat die vanaf de jaren negentig lid zijn geworden van de NAVO.
Hoewel we nog niet kunnen zeggen hoe deze oorlog zal verlopen, is het al wel duidelijk dat Poetin niet in staat is al zijn doelen te bereiken. Hij ging uit van een snelle en makkelijke overwinning, en verwachtte dat de Oekraïners hem zouden binnenhalen als bevrijder. In plaats daarvan stak hij zijn hand in een wespennest, en tonen Oekraïners van alle rangen en standen een ongekende mate van onverzettelijkheid en nationale eenheid. Zelfs als Poetin Kyiv weet in te nemen en president Volodymyr Zelensky afzet, zal hij op lange termijn nooit in staat zijn een woedende natie van meer dan veertig miljoen mensen met zijn leger te onderdrukken. En hij zal te maken krijgen met een democratische wereld en een NAVO die verenigd zijn en paraat staan als nooit tevoren, en nu al sancties hebben ingevoerd die de Russische economie hard raken.
De huidige crisis heeft laten zien dat we de bestaande liberale wereldorde niet als vanzelfsprekend moeten beschouwen
Tegelijkertijd heeft de huidige crisis laten zien dat we de bestaande liberale wereldorde niet als vanzelfsprekend moeten beschouwen. We moeten er voortdurend voor strijden. Als we niet op onze hoede zijn kan hij elk moment weer verdwijnen. De problemen waarvoor de hedendaagse liberale samenlevingen staan zijn niet begonnen met Poetin en zullen ook niet met hem eindigen. Zelfs als hij in Oekraïne wordt gedwarsboomd, zullen we voor ernstige uitdagingen komen te staan. Het liberalisme ligt nu al geruime tijd onder vuur, zowel van rechts als van links. Het Freedom House merkt in het rapport Freedom in the World over 2022 op dat er voor het zestiende jaar op rij sprake is van een wereldwijde afname van vrijheid. Vrijheid is niet alleen afgenomen door de opkomst van autoritaire mogendheden als Rusland en China, maar ook door populistische, illiberalistische en nationalistische tendensen in landen die al lange tijd democratisch zijn, zoals de VS en India.
Liberalisme
Liberalisme is een leer uit de zeventiende eeuw die poogt geweld in te perken door minder te verwachten van de politiek. Het liberalisme erkent dat we het over de belangrijkste zaken niet eens zullen worden – bijvoorbeeld welke religie je moet aanhangen –, en dat we ook medeburgers met een andere visie dan de onze moeten tolereren.
Dit doet het liberalisme door de gelijke rechten en de waardigheid van individuen te respecteren, via de rechtsstaat en een constitutionele regering die de macht van moderne staten controleert en in evenwicht houdt. Tot die rechten behoren het recht op eigendom en vrije handel, zodat het klassieke liberalisme vaak in verband wordt gebracht met grote economische groei en welvaart in de moderne wereld.
Veel van die fundamenten liggen nu onder vuur. Populistische conservatieven verzetten zich heftig tegen de open en diverse cultuur die bloeit in liberale samenlevingen. Ze verlangen terug naar een tijd waarin iedereen dezelfde religie aanhing en dezelfde etniciteit had. Het liberale India van Gandhi en Nehru wordt op dit moment door Narendra Modi, de premier van India, omgevormd tot een intolerante hindoestaat. In de VS wordt in sommige Republikeinse kringen wit nationalisme ondertussen openlijk gevierd. Populisten verzetten zich fel tegen wettelijke en grondwettelijke restricties: Donald Trump weigerde de uitslag van de verkiezingen in 2020 te erkennen en een gewelddadige meute probeerde die uitslag ongedaan te maken door het Capitool te bestormen. Het grootste deel van de Republikeinen verwierp deze machtsgreep niet, maar schaarde zich achter Trumps grote leugen.
De liberale waarden tolerantie en vrijheid van meningsuiting zijn ook door links op de proef gesteld. Veel progressieven menen dat liberale politiek, met al haar gedebatteer en het zoeken naar consensus, te traag is en jammerlijk heeft gefaald in de bestrijding van de economische en etnische ongelijkheid die zijn ontstaan ten gevolge van de globalisering. Veel progressieven hebben zich bereid getoond de vrijheid van meningsuiting en een behoorlijke rechtsgang in te perken in naam van sociale rechtvaardigheid.
Antiliberaal rechts en links delen een wantrouwen in de wetenschap en deskundig onderzoek. Op links bestaat er sinds het twintigste-eeuwse structuralisme via het postmodernisme tot aan de hedendaagse kritische theorie een redeneertrant die de autoriteit van de wetenschap in twijfel trekt. De Franse denker Michel Foucault betoogde dat schimmige elites wetenschappelijke taal gebruikten om hun onderdrukking van gemarginaliseerde groepen als homoseksuelen, geesteszieken of gevangenen te verhullen. Dat wantrouwen in de objectiviteit van de wetenschap is nu overgewaaid naar extreemrechts, waar het conservatieve zich steeds meer uit in scepticisme over vaccins, de gezondheidszorg en deskundig onderzoek in het algemeen.
Intussen heeft ook de technologie bijgedragen aan het ondermijnen van de wetenschap. Aanvankelijk werd het internet bejubeld omdat het mensen in staat stelde hiërarchische gatekeepers, uitgevers en traditionele media te omzeilen. Maar deze nieuwe wereld bleek een enorme keerzijde te hebben toen minder goedbedoelende partijen, van Rusland tot QAnon-complotdenkers, de nieuwe vrijheid misbruikten voor het verspreiden van desinformatie en haattaal. Deze trends werden op hun beurt weer in de hand gewerkt door het eigenbelang van de grote internetplatforms, die geen baat hadden bij betrouwbare informatie maar bij het ‘viral gaan’ van berichten of video’s.
Neoliberalisme
Hoe zijn we in deze situatie verzeild geraakt? In de halve eeuw die volgde op de Tweede Wereldoorlog bestond er een brede en groeiende consensus over zowel het liberalisme als de liberale wereldorde. De economie groeide razendsnel en de armoede nam af naarmate meer landen profiteerden van een wereldwijde, open economie. Daartoe behoorde ook China, dat weer kon meekomen in de moderne wereld doordat het bereid was in zowel binnen- als buitenland te spelen volgens de regels van het liberalisme.
Met de jaren veranderde de interpretatie van het klassieke liberalisme echter en ontstonden er tendensen die uiteindelijk zelfondermijnend bleken. Op rechts veranderde het economisch liberalisme van de jaren vlak na de Tweede Wereldoorlog gedurende de jaren tachtig en negentig van de twintigste eeuw in wat soms wel ‘neoliberalisme’ wordt genoemd. Liberalen zien het belang van vrije markten, maar onder invloed van economen als Milton Friedman en de Chicago School werd de markt aanbeden en de staat steeds meer gedemoniseerd als vijand van economische groei en individuele vrijheid. Hoogontwikkelde democratieën begonnen vanuit deze neoliberale ideeën de welvaartsstaat en overheidscontrole terug te snoeien, en gaven ontwikkelingslanden onder de noemer van de Washington-consensus het advies om vooral hetzelfde te doen. Door bezuinigingen in het sociale domein en op overheidsuitgaven verdwenen de buffers die individuen beschermden tegen de grillen van de markt, wat de afgelopen twee generaties heeft geleid tot een grote toename van ongelijkheid.
Liberalisme wordt het meest gewaardeerd als mensen ervaren hoe het is om te leven in een illiberale wereld
Hoewel een deel van deze bezuinigingen gerechtvaardigd was, werden ze tot in het extreme doorgevoerd. Zo leidden ze bijvoorbeeld tot deregulatie van de Amerikaanse financiële markten in de jaren tachtig en negentig, met als gevolg dat deze destabiliseerden. Uiteindelijk had dit de kredietcrisis van 2008 tot gevolg. De enorme hang naar efficiëntie leidde tot het outsourcen van banen, wat ten koste ging van de arbeidersklasse in rijke landen. En zo werd de basis gevormd voor de opkomst van het populisme in de jaren tien van onze eeuw.
Rechts koesterde economische vrijheid en dreef dat ideaal door tot onhoudbare extremen. Links richtte zich daarentegen op individuele keuze en autonomie, zelfs als dat ten koste ging van sociale normen en de gemeenschap. In deze visie was geen ruimte voor traditionele culturen en religieuze instituties. Tegelijkertijd begonnen critici te betogen dat het liberalisme zelf een ideologie was die het eigenbelang van zijn aanhangers verhulde, of dat nu mannen, Europeanen, witte mensen of heteroseksuelen waren.
Zowel op rechts als op links werden fundamentele liberale ideeën tot in het extreme doorgevoerd, waardoor de waarde van het liberalisme zelf werd uitgehold. Het verlangen naar economische vrijheid verwerd tot een antistaatsideologie en het verlangen naar persoonlijke autonomie uitte zich in een ‘woke’ progressief wereldbeeld waarin diversiteit hoger werd aangeslagen dan een gedeelde cultuur. Deze verschuivingen begonnen vervolgens hun eigen tegenreactie voort te brengen, waarbij links de groeiende ongelijkheid aan het kapitalisme toeschreef, en rechts het liberalisme beschouwde als een aanval op traditionele waarden.
Iliberalisme
Liberalisme wordt het meest gewaardeerd als mensen ervaren hoe het is om te leven in een illiberale wereld. De leer kwam in Europa op na honderdvijftig jaar van onophoudelijke godsdienstoorlogen die volgden op de protestantse Reformatie. En het liberalisme werd herboren in de nasleep van de verwoestende nationalistische oorlogen in het Europa van begin twintigste eeuw. In de vorm van de Europese Unie werd er een liberale orde geïnstitutionaliseerd en door de VS werd er een nog bredere, wereldwijde orde met vrije handel en investeringen tot stand gebracht. Deze kreeg een flinke boosterinjectie tussen 1989 en 1991, toen het communisme ineenstortte en de mensen die eronder hadden geleefd ineens de mogelijkheid kregen hun eigen toekomst vorm te geven.
Inmiddels zijn we een generatie verwijderd van de val van de Muur, en worden de voordelen van het leven in een liberale wereld door velen als vanzelfsprekend beschouwd. De herinneringen aan verwoestende oorlogen en totalitaire dictaturen zijn vervaagd, vooral bij jongeren in Europa en Noord-Amerika. In deze nieuwe wereld werd de EU, die er wonderwel in is geslaagd oorlogen in Europa te voorkomen, door velen op rechts als tiranniek gezien, terwijl conservatieven volhielden dat overheidsbesluiten als de plicht om mondkapjes te dragen en de oproep tot vaccineren tegen corona vergelijkbaar waren met de manier waarop de joden werden behandeld door Hitler. Zoiets is alleen mogelijk in een veilige en zelfgenoegzame samenleving die nooit een echte dictatuur heeft ervaren.
Bovendien kan het liberalisme voor veel mensen oninspirerend zijn. Een leer die bewust de politieke verwachtingen tempert en oproept tot tolerantie voor uiteenlopende opvattingen, slaagt er vaak niet in degenen tevreden te stellen die een sterke gemeenschap verlangen, gebaseerd op religieuze opvattingen, een gedeelde etniciteit of stevige culturele tradities.
In die leegte zijn illiberale autoritaire regimes gesprongen. Die van Rusland, China, Syrië, Venezuela, Iran en Nicaragua hebben weinig met elkaar gemeen, behalve dat ze de liberale democratie verachten en hun eigen autoritaire macht willen behouden. Ze hebben een netwerk van wederzijdse steun opgezet, waardoor bijvoorbeeld het verachtelijke regime van Nicolás Maduro in Caracas kan voortduren, zelfs al is ten gevolge daarvan meer dan een vijfde van de Venezolaanse bevolking in ballingschap gegaan.
Midden in dit netwerk bevindt zich het Rusland van Poetin, dat wapens, adviseurs, inlichtingen en militaire steun levert aan praktisch elk regime, hoe slecht ook voor de eigen bevolking, dat zich verzet tegen de VS of de EU. Dit netwerk reikt tot in het hart van de liberale democratieën zelf. Rechtse populisten spreken hun bewondering uit voor Poetin, te beginnen met de voormalige Amerikaanse president Trump die Poetin een ‘genie’ en ‘zeer bekwaam’ noemde na diens invasie van Oekraïne. Populisten als de Franse Marine Le Pen en Éric Zemmour, de Italiaanse Matteo Salvini, de Braziliaanse Jair Bolsonaro, de leiders van het Duitse AfD en de Hongaarse Viktor Orbán hebben allemaal blijk gegeven van sympathie voor Poetin, een ‘sterke’ leider die vastberaden optreedt om traditionele waarden te verdedigen, zonder zich te bekommeren om onbenulligheden als wetten en grondwetten. De liberale wereld heeft de afgelopen twee generaties gezorgd voor een omvangrijke toename in gendergelijkheid en tolerantie jegens homoseksuelen, wat sommigen op rechts ertoe heeft bewogen om mannelijke kracht en agressie als deugden op zich te aanbidden.
De onuitgelokte Russische agressie heeft ons er op de meest indringende wijze aan herinnerd wat de gevolgen van een illiberale dictatuur zijn
Om die reden gaat de huidige oorlog in Oekraïne ons allemaal aan. De onuitgelokte Russische agressie en de beschieting van de vreedzame Oekraïense steden Kyiv en Charkov hebben ons er op de meest indringende wijze aan herinnerd wat de gevolgen van een illiberale dictatuur zijn. Het Rusland van Poetin wordt niet gezien als een staat met legitieme klachten over de uitbreiding van de NAVO, maar als een rancuneus, wraakzuchtig land dat van plan is de hele Europese orde van na 1991 terug te draaien. Of beter gezegd, het is een land met één leider die geobsedeerd is door wat hij beschouwt als een historisch onrecht dat hij probeert recht te zetten, ongeacht de schade voor zijn eigen volk.
De heldenmoed van de Oekraïners die zich inzetten om hun land te verdedigen en wanhopig vechten tegen een veel grotere vijand, heeft mensen over de hele wereld geïnspireerd. President Zelensky wordt gezien als een voorbeeldig leider, die zich moedig toont ondanks dat hij letterlijk onder vuur ligt, en een bron van eenheid voor een voorheen verscheurde natie. De eenzame positie van Oekraïne heeft op zijn beurt een opmerkelijke golf van internationale steun opgewekt. Over heel de wereld zijn steden getooid met blauw-gouden Oekraïense vlaggen en is materiële steun toegezegd.
De NAVO is – geheel tegen het plan van Poetin in – sterker dan ooit, ook Finland en Zweden overwegen nu toe te treden. De meest opmerkelijke verandering heeft zich voorgedaan in Duitsland, dat voorheen juist de grootste bondgenoot van Rusland was. Met zijn aankondiging dat Duitsland het defensiebudget gaat verdubbelen en bereid is wapens te leveren aan Oekraïne, heeft bondskanselier Olaf Scholz tientallen jaren van Duits buitenlandbeleid teruggedraaid en zijn land vol overgave in de strijd tegen Poetins imperialisme geworpen.
Hoewel het niet voor de hand ligt dat Poetin zijn uiteindelijke doelstelling van een Groot Rusland zal behalen, hebben we nog een lange en ontmoedigende weg voor de boeg. Poetin heeft nog niet alle militaire macht waarover Rusland beschikt ingezet. De verdedigers van Oekraïne zijn uitgeput en raken door hun voedsel- en munitievoorraden heen. Er zal een wedloop ontstaan tussen Rusland, dat zijn eigen troepen bevoorraadt, en de NAVO, die het Oekraïense verzet probeert te steunen. Terwijl Rusland de strijd verhevigt, lijden Oekraïense steden onder willekeurige beschietingen waardoor ze tragisch genoeg gaan lijken op plaatsen als Grozny in Tsjetsjenië, dat in de jaren negentig soortgelijke Russische bombardementen onderging. Daarnaast bestaat het gevaar dat naarmate de roep om een no-flyzone toeneemt, de gevechten escaleren en er rechtstreekse botsingen tussen de NAVO en Rusland plaatsvinden. Maar het zijn de Oekraïners die de gevolgen van Poetins agressie zullen dragen, en zij zijn het die namens ons allen zullen vechten.
De beproevingen voor het liberalisme zullen zelfs niet ten einde komen als Poetin verliest. China staat al in de coulissen te wachten, net als Iran, Venezuela, Cuba en de populisten in westerse landen. Maar de wereld zal dan wel hebben ingezien wat de waarde van een liberale wereldorde is, en dat die alleen kan blijven bestaan als we ervoor strijden en elkaar steunen. Meer dan enig ander volk hebben de Oekraïners laten zien wat echte moed betekent en dat de geest van 1989 voor hen nog steeds in leven is. Voor de rest van ons was die geest ingeslapen, maar wordt hij nu weer gewekt.
