CO2 is de belangrijkste boosdoener voor de opwarming van de aarde, maar zou het helpen als producten konden worden gemaakt van CO2 zelf? Die vraag is niet zo gek; CO2 werd al gebruikt om dranken te carboniseren, tomaten te bemesten en cosmetica te maken. Inmiddels produceert een groeiende carbontechindustrie van alles, uiteenlopend van sokken en beton tot wodka.
Voor de site Reasons to be cheerfulmaakte Michaela Haas een rondje langs geavanceerde bedrijven in de snelgroeiende carbontechindustrie die koolstofdioxide opvangen voordat het in de atmosfeer ontsnapt. Die afgevangen CO2 gebruiken ze vervolgens om er van alles en nog wat mee te maken.
Voedsel
Landbouw is wereldwijd verantwoordelijk voor 24 procent van de broeikasgassen, dus andere manieren van voedselproductie zouden een grote stap kunnen betekenen. En dat is precies wat de Fin Pasi Vainikka probeert met zijn food-tech startup Solar Foods, gevestigd in de buurt van Helsinki: voedselproductie loskoppelen van agricultuur.
Hier op aarde zou het eiwitpoeder kunnen helpen in de strijd tegen klimaatverandering
‘Wij maken eten van lucht!’ zegt hij. ‘We hebben geen landbouwgrond nodig, hoeven geen bossen te kappen en hebben zelfs nauwelijks water nodig.’ Solar Foods produceert eiwitpoeder van microben, die zijn bedrijf uit de bodem en mariene ecosystemen in de Finse wildernis haalt. In een fermentatieapparaat zoals ook in brouwerijen wordt gebruikt, voegt het bedrijf vervolgens water, waterstof, vitamines en CO2 uit de atmosfeer toe om de microben te laten groeien tot Solein, een geelachtig eiwit dat kan worden gedroogd en hetzij in een shake, hetzij als meel, hetzij in pilvorm kan worden ingenomen.
Samen met de European Space Agency ontwikkelt Solar dit voedselconcept voor een missie naar Mars. Hier op aarde zou het eiwitpoeder kunnen helpen in de strijd tegen klimaatverandering.
Tapijt
Op het eerste gezicht ziet tapijt van het bedrijf Interface eruit als elke andere vloerbedekking die je op luchthavens en in kantoorgebouwen tegenkomt: grijze, vezelige vierkanten. Maar dit grijze tapijt is feitelijk een koolstofopslag. De ‘Climate Takeback’-technologie, ontwikkeld door het bedrijf dat in Atlanta is gevestigd, resulteert in koolstofnegatieve vloeren. De onderkant van het tapijt is gemaakt van latex dat bestaat uit CO2 afkomstig van de rook uit schoorstenen, gecombineerd met gerecycled vinyl en bioafval. Het oppervlak bestaat uit gerecycled nylon. Volgens Interface haalt het bekleden van een vergaderruimte met dit product het equivalent van zo’n 5,5 kilo koolstof uit de atmosfeer. ‘Stop met koolstof als de vijand te zien’, zegt het bedrijf, ‘en gebruik het als een hulpbron of bouwsteen om betere producten te ontwikkelen.’
Beton
Volgens Marcius Extavour, CEO van non-profit Carbon XPrize, is cement verantwoordelijk voor zeven procent van de wereldwijde CO2-uitstoot. Zijn Canadese bedrijf CarbonCure in Halifax, Nova Scotia, gebruikt gerecycleerde, vloeibare CO2 die wordt opgevangen uit fabrieksuitlaatgassen, en injecteert deze in vers beton. ‘Eenmaal geïnjecteerd, ondergaat de CO2 een chemische reactie waardoor het wordt omgezet in een mineraal dat permanent wordt ingebed’, aldus de ingenieurs van CarbonCure.
Het proces vermindert niet alleen de uitstoot met vijf tot acht procent in vergelijking met conventionele betonmengsels maar het maakt het beton ook sterker. CarbonCure zegt meer dan 120.000 ton CO2 te hebben afgevangen en heeft onlangs de Carbon XPrize gewonnen. Dat is een wereldwijde wedstrijd die deelnemers uitdaagt baanbrekende technologieën te ontwikkelen om koolstofdioxide om te zetten in bruikbare producten. Het bedrijf deelt de prijs met CarbonBuilt, een bedrijf uit Los Angeles dat technologie inzet die is ontwikkeld door het Institute for Carbon Management aan de UCLA, om de CO2-uitstoot in beton met bijna 50 procent te verminderen. ‘De wereldwijde voorraad aan gebouwen zal naar verwachting in 2060 verdubbelen’, aldus Extavour, ‘dus het is van vitaal belang dat oplossingen zoals die van CarbonCure snel kunnen opschalen.’
Matrassen, sokken en panty’s
Fossiele brandstoffen zitten in de vorm van kunststoffen in vrijwel elk gefabriceerd product. Maar afgevangen koolstofdioxide kan in plaats daarvan als bouwsteen voor veel van deze producten worden gebruikt. In samenwerking met de Tech University Aachen (RTWH) heeft het Duitse bedrijf Covestro met succes CO2 en andere gasmengsels die vrijkomen bij de productie van staal, omgezet in polyolen, een organisch composiet dat gewoonlijk wordt gewonnen uit niet-hernieuwbare bronnen. Covestro gebruikt deze polyolen om een op koolstof gebaseerd materiaal te maken, cardyon genaamd, voor de productie van schuim voor isolatie, matrassen, interieurs van voertuigen, deurpanelen en bekleding van autostoelen.
‘Het is niet alleen een klimaatveranderend gas, maar ook een hulpbron’
Het materiaal is gebruikt voor ’s werelds eerste ondervloer van koolstofdioxide in een onlangs geopende hockeyfaciliteit in het Duitse Krefeld. Niet ver daarvandaan, in Leverkusen, pronkt Covestro-chemicus Liv Adler met oranje sokken die gemaakt zijn van op CO2 gebaseerde draad. ‘Het is niet alleen een klimaatveranderend gas, maar ook een hulpbron’, zegt ze. Adler is coördinator van Carbon4Pur, een EU-initiatief om industriële afvalgassen om te zetten in waardevolle hulpbronnen. Haar sokken zijn nog niet klaar voor massaproductie, maar een grote fabrikant van panty’s maakt al prototypes van de vezel, in de hoop de elasticiteit te verbeteren en deze uiteindelijk in de productie te integreren.
Diamanten
‘Diamonds are not the planet’s best friend’, schrijft Michaela Haas. Mijnbouw vereist een enorme hoeveelheid hulpbronnen, energie en vervuiling. Maar een diamant is in wezen een gewone kristallijne koolstof. Dit jaar zijn twee bedrijven begonnen met de productie van diamanten gemaakt van koolstof die is afgevangen: Aether in de VS en Sky Diamond in het VK. ‘Alles wat nodig is om een Sky-diamant te maken, komt uit de lucht’, zegt Dale Vince, die tevens eigenaar is van ’s werelds groenste voetbalclub.
‘Het enige dat we terug in de wereld brengen, is lucht die schoner is dan hoe we haar eruit haalden’
‘De koolstof wordt uit de atmosfeer gehaald, wind en zon leveren al onze energie en het water dat we gebruiken is opgevangen regen. Het enige dat we terug in de wereld brengen, is lucht die schoner is dan hoe we haar eruit haalden.’
De diamanten zijn fysiek en chemisch ‘identiek aan gedolven diamanten, behalve dan dat ze niet van diep uit de aarde komen’, aldus Aether. Wat normaal gesproken miljoenen of zelfs miljarden jaren duurt, wordt in een paar weken bereikt door extreem hoge temperaturen en druk van hernieuwbare energiebronnen op CO2 los te laten. Ryan Shearman, CEO van Aether, verkoopt zijn sieraden als ‘bling without a sting’ en beweert dat een diamant van één karaat ongeveer 20 ton CO2 uit de atmosfeer haalt, wat meer zou compenseren dan wat de gemiddelde Amerikaan in een jaar produceert, hoewel zijn bewering moeilijk valt te verifiëren. ‘Dit past perfect bij onze boodschap dat groen leven niet betekent dat je dingen moet opgeven’, zegt Dale Vince. ‘Of het nu gaat om hamburgers, auto’s, voetbal of zelfs diamanten, belangrijk is dat we ze op een andere manier produceren.’
Wodka
Air Company, een jonge New Yorkse startup, biedt de kans om emissievrij aan de drank te gaan. Hun wodka bestaat uit slechts twee ingrediënten: CO2 en water. En zon, aldus de website.
Meestal wordt alcohol gedistilleerd na het vergisten van fruit of graan. Bij de productie van een fles wodka gemaakt van tarwe wordt ongeveer zes kilo aan klimaatgassen uitgestoten die worden gegenereerd bij het telen, oogsten en transporteren van de granen. De wodka van Air Company absorbeert daarentegen evenveel CO2 als acht bomen, zegt medeoprichter Gregory Constantine. Vanwege het bedrijfsgeheim weigert hij het recept te geven, maar het productieproces gebruikt in wezen zonne-energie om CO2 om te zetten in pure ethanol, vergelijkbaar met de manier waarop planten fotosynthese gebruiken om CO2 in voedsel om te zetten.
‘Onze wodka is zelfs zuiverder dan conventionele wodka omdat het geen verontreiniging of bijproducten van granen bevat’
‘Onze wodka is zelfs zuiverder dan conventionele wodka omdat het geen verontreiniging of bijproducten van granen bevat’, aldus medeoprichter Stafford Sheehan. Hij studeerde scheikunde aan Yale en daar slaagde hij er voor het eerst in om CO2 om te zetten in alcohol. Het patent van Air Company heeft prijzen gewonnen van NASA en de Verenigde Naties.
Marktpotentieel
Je zal heel veel van deze CO2-negatieve wodka moeten drinken om je CO2-uitstoot van vliegreizen te compenseren. Om een retourvlucht van Los Angeles naar New York te compenseren, in totaal zo’n 8000 kilometer, zijn dat meer dan vierduizend flessen. Anders gezegd: de meeste van deze producten verbruiken niet genoeg CO2 om de klimaatcrisis wezenlijk aan te pakken. Maar het is een begin en nieuwe technologie begint altijd klein.
De nonprofitdenktank Carbon180 schat het jaarlijkse marktpotentieel voor carbontech op meer dan 1 biljoen dollar in de VS en bijna 6 biljoen dollar wereldwijd. Net als Klaus Lackner en andere pioniers op het gebied van koolstofafvang, denkt Carbon180 dat brandstofproductie met 85 procent uiteindelijk het grootste segment van de carbontechmarkt zal uitmaken, gevolgd door bouwmaterialen en kunststoffen. ‘Carbontech biedt marktwaarde voor CO2 die anders de klimaatverandering zou verergeren’, aldus Carbon180.
Britse toeristen winkelen door belastingteruggave meer in Spanje
Dankzij brexit kunnen Britten nu aanspraak maken op teruggave van de btw op aankopen die zijn gedaan tijdens reizen naar de EU. Het besluit heeft inmiddels al een behoorlijke impact op verkoopcijfers in Spanje, met uitzondering van de Canarische Eilanden, waar de regeling niet geldt. Volgens Global Blue, een bedrijf dat gespecialiseerd is in belastingteruggave, bedroegen de gemiddelde uitgaven per Britse toerist in Spanje tussen januari en eind september € 1337 euro. Dat is veel hoger dan het gemiddelde voor alle nationaliteiten in 2019, dat € 357 bedroeg, en ook hoger dan het gemiddelde van € 837 dat door Chinese bezoekers in Spanje wordt uitgegeven, schrijft El País.
Algemeen wordt aangenomen dat hoe meer opleiding je hebt, hoe meer geld je zult verdienen. Maar uit een nieuwe studie van het Centre on Education and the Workforce van Georgetown University blijkt dat een groeiend aantal mensen in de VS zonder bachelordiploma nu meer verdient dan degenen met zo’n diploma, meldt NPR.
Het soort baan en woonplaats kunnen meer van invloed zijn op het inkomen dan het soort diploma
Tussen 2017 en 2019 verdienden 16 procent van de werknemers met alleen middelbare school, 23 procent met een onafgemaakte universitaire opleiding en 28 procent van de houders van een associate degree (een tweejarige opleiding met een praktijkgerichte opzet), meer geld dan de helft van alle werknemers met een bachelordiploma. Het onderzoek suggereert dat studiekeuze, het soort baan waarin wordt opgeleid en woonplaats meer van invloed kunnen zijn op het inkomen dan het soort diploma, stelt de Amerikaanse publieke radio-omroep.
Volgens Tony Carnevale, een van de auteurs van het rapport, ondersteunen deze bevindingen het idee dat het advies om te gaan studeren niet altijd het beste is voor middelbare scholieren.
Het aantal langdurig werklozen in Italië blijft het hoogste in Europa met 1,19 miljoen mensen die al meer dan twaalf maanden op zoek zijn naar werk, bericht Corriere della Sera. Dit blijkt uit analyses van het Europese statistiekbureau Eurostat over werk in Europese regio‘s.
De totale langdurige werkloosheid in Italië daalde in 2019
Volgens Eurostat zijn er 695.000 langdurig werklozen in het zuiden van Italië en op de Italiaanse eilanden, tegenover 489.000 in heel Duitsland. De totale langdurige werkloosheid in Italië daalde in 2019 weliswaar van 1,44 miljoen naar 1,19 miljoen, maar bleef wel op het hoogste Europese niveau.
In heel Duitsland, dat meer dan 83 miljoen inwoners telt en bijna het dubbele aantal werkenden heeft vergeleken met Italië (40,5 miljoen tegenover 22,2 miljoen), ligt het aantal werklozen dat langer dan twaalf maanden op zoek is naar werk dicht bij dat van Zuid-Italië (489.000 om 460.000). Zuid-Italië telt echter slechts iets meer dan vier miljoen werknemers en heeft ongeveer 13,8 miljoen inwoners.
De Russische president, die elke verantwoordelijkheid voor de recordstijging van de gasprijzen heeft afgewezen, zei woensdag op een energieforum in Moskou dat hij bereid was de Russische gaslevering op te voeren, waarbij hij zijn geopolitieke rivalen de les las, schrijft de Belgische krant Le Soir. Hij zei dat de Europese landen, die meer dan een derde van hun gasbehoeften uit Rusland betrekken, een ‘fout’ hadden gemaakt door ‘te vertrouwen op de onzichtbare hand van de markt’ en op directe aankopen in plaats van langetermijncontracten met Moskou te sluiten.
Poetin heeft aangekondigd dat Rusland tegen 2060 CO2-neutraal moet zijn
Vladimir Poetin is van mening dat gas een belangrijke overgangsbrandstof is in het streven naar een CO2-neutrale economie. Rusland moet tegen 2060 CO2-neutraal moet zijn, heeft hij aangekondigd, met name dankzij aardgas, dat een kleinere voetafdruk heeft dan steenkool of olie. ‘Een ommekeer’, aldus Le Soir, ‘want tot nu toe was Moskou ambivalent over de oorzaken van de opwarming van de aarde en onduidelijk over nationale oplossingen voor de wereldwijde inspanningen voor een groenere economie.’
De Europese Unie heeft dinsdag 12 miljard opgehaald met groene obligaties om een deel van het coronaherstelplan van 750 miljard euro te financieren. In totaal moet tegen 2026 een derde van het plan met dergelijke obligaties worden gedekt, wat Europa tot ’s werelds grootste emittent van groene obligaties zou maken.
Regeringen zijn verdeeld over de vraag of gas en kernenergie tot de groene activiteiten moeten worden gerekend
De groene obligaties zullen grotendeels gebaseerd zijn op de EU-regels voor duurzame financiering, hoewel deze nog niet definitief zijn vastgesteld omdat de regeringen verdeeld zijn over de vraag of gas en kernenergie tot de groene activiteiten moeten worden gerekend, aldus Financial Times.
Goud, edelmetaal en juwelen zijn in de eerste acht maanden van dit jaar uitgegroeid tot de belangrijkste exportproducten van Bolivia, met een totaal van bijna zeven miljard dollar, bericht het in Uruguay gevestigde persbureau MercoPress. Dat betekent een stijging van 65,4 procent vergeleken met vorig jaar, aldus statistiekbureau INE.
Goed en juwelen waren in totaal goed voor 24 procent van de export
In de periode van januari tot augustus vertegenwoordigden goud en aardgas 45 procent van de overzeese verkoop. Goud en juwelen waren in totaal goed voor 1640 miljoen dollar, ofwel 24 procent van de export, vergeleken met 778 miljoen dollar een jaar geleden.
De belangrijkste klanten van Boliviaans goud zijn India, de Verenigde Arabische Emiraten, Turkije, de Verenigde Staten, Hongkong en Canada.
Jarenlang keek de progressieve elite stiekem neer op de mensen onder aan de maatschappelijke ladder. Die mensen zijn nu afgehaakt en stemmen overal ter wereld op de populisten. Eigen schuld, dikke bult, zegt Elisabeth Raether.
Keuze uit het archief
Vijf jaar geleden, september 2016, publiceerden wij een dossier genaamd: ‘Hé elite, kijk eens in de spiegel!’ In dit artikel daaruit fileert een jonge Duitse journaliste vlijmscherp de kronkels in de gedachten van wat meestal de linkse elite wordt genoemd. Hun stelregel lijkt te zijn: zolang je zelf alles volgens de – door hen zelf bepaalde – regels doet, is het geen probleem om op anderen neer te kijken.
Na maanden van voorverkiezingsstrijd heeft onze verontwaardiging over Donald Trump iets overbodigs gekregen: hij zegt iets onbeschofts en wij grijpen geschrokken naar onze parelketting, als burgerdames die iemand aan tafel uit een vingerkommetje zien drinken. Maar de verrassing is er nu wel af. En vooral: Trump kwam niet uit het niets. Waarschuwingssignalen genoeg. We hebben lang gedacht dat het voldoende was iemand als hij met scherpzinnige spot en minachting op zijn plaats te zetten.
Maar of het nu satirische stukjes of afkeurende hoofdartikelen waren, of dat we hem gewoon voor gek zetten om zijn haar: niets hielp. Eigenlijk hebben we steeds gedacht dat alleen dat kapsel al genoeg was om erger te voorkomen. Maar Trump en andere autoritaire leiders kregen steeds meer succes en werden steeds zelfbewuster.
Het zou aan ons kunnen liggen. Want uit alle aanwijzingen, die we niet alleen over het hoofd hebben gezien maar bewust hebben genegeerd, blijkt dat wij − ook als Europeanen − een onaangename waarheid onder ogen moeten zien: wij leven in een klassenmaatschappij, waar de ene groep leidt en de andere volgt. En als we om Trump en Melania lachen, ontmaskeren we niet hén, maar onszelf.
Wij hanteren dezelfde werkwijzen als alle elites overal ter wereld: wij definiëren wat goede smaak is en kijken neer op degenen die zich daar niet aan houden
Wie zijn wij? Wij zijn de leiders. Wij zijn de nieuwe liberale elite. Wij zijn degenen die met tranen in de ogen luisteren naar Michelle Obama’s toespraak op de democratische conventie. Wij zijn het soort mensen dat niet bang is om een moderne en toch elegante outfit te dragen die vermoedelijk is ontworpen door een jonge designer uit New York wiens naam de meeste Amerikanen niet eens kunnen uitspreken. Wij zijn de mensen die überhaupt niet zo snel bang zijn, niet voor de onbegrijpelijke soevereiniteit waarmee de First Lady spreekt, noch voor de mengeling van macht en morele volmaaktheid die ze belichaamt als ze zegt: ‘Ik word iedere dag wakker in een huis dat is gebouwd door slaven.’ Michelle Obama is mooi, rijk, intelligent, elegant en heel, heel machtig. Maar ze is ook zwart, zodat ze zonder een zweempje schaamte mag genieten van al haar voorrechten, de schaamte die lange tijd de prijs is geweest van leven in de bovenlaag van de samenleving.
Wij hanteren dezelfde werkwijzen als alle elites overal ter wereld: wij definiëren wat goede smaak is, wat hoort en wat niet hoort, en kijken neer op degenen die zich daar niet aan houden. We zoeken het gezelschap van ‘ons soort mensen’. Maar net als een regime dat door revolutie aan de macht is gekomen, staan we boven alle verwijten, want wij, althans de generaties voor ons, hebben voor die plaats moeten vechten.
We hebben de tolerantie bij wijze van spreken uitgevonden, en we definiëren dus ook wat dat is
Het resultaat is de onaantastbare macht van het juiste, onze macht dus. En inderdaad, we hebben veel goeds teweeggebracht wat we de wereld nalaten: vrijheid en rechten voor vrouwen, migranten, gehandicapten, homoseksuelen. Maar de klassen hebben we niet afgeschaft. We hebben ons in de top van de klassenmaatschappij genesteld, en hebben nu het gevoel dat alle remmen los zijn.
Van onderaf zou dat er wel eens heel anders uit kunnen zien.
Michelle en Melania
Hillary Clinton heeft dochter Chelsea ‘perfect’ opgevoed, zei Michelle Obama in haar toespraak. Dat zal niet iedere Amerikaanse moeder van haar kinderen durven zeggen; in ieder geval niet de moeders van de dikzakken en de spijbelaars, gedetineerden, tienermoeders en drugsverslaafden. Maar die moeders kunnen de First Lady niet verwijten dat ze arrogant is, tenzij hun voorouders op zijn minst ook slaven waren.
Na Michelle Obama was er een toespraak van een jonge transvrouw, Sarah McBride. Dankzij zorgvuldige medische ingrepen ziet ze er zo fantastisch uit als iedere vijfentwintigjarige zich zou wensen. McBride was stagiaire in het Witte Huis en werkt nu bij een ngo. Haar verhaal gaat er niet alleen over dat álle mensen gelijk zijn, ze vertelt ook over haar echtgenoot, een transman, die op zijn achtentwintigste aan kanker overleed en zich tot zijn dood heeft ingezet voor LBGTQA-mensen in de VS.
Er zijn niet veel vijfentwintigjarigen die op de conventie mogen spreken, en nog minder die zo hoogstaand en onzelfzuchtig overkomen. Maar hoe zit het met die anderen? Die niet zwart of hoogbegaafd, niet stijlvol of transgender, geen stralende jonge weduwe en wellicht niet eens vrouw zijn? Wat is hun heldenverhaal?
Op de conventie van de Republikeinen, kort daarvoor, stond Melania Trump op het podium. Ook zij is aan haar gezicht geopereerd, maar om andere redenen. Smalle ogen, volle lippen, geföhnd haar. Ze leest van de autocue, waar ze zich kennelijk erg voor moet concentreren. Ze heeft een zwaar Balkanaccent en een monotone stem. Haar gelaatsuitdrukking past niet bij wat ze zegt: ze praat over liefde, het gezin en kindness, maar ze kijkt als een roofdier, cool, sexy, alsof ze bezig is iemand te verleiden, alsof ze alleen maar zo kan kijken.
Veel van wat bij een toespraak mis kan gaan, gaat ook mis. Dat is al duidelijk vóórdat iemand ontdekt dat hele passages ervan zijn overgeschreven uit een toespraak van Michelle Obama in 2008. Een paar dagen later onthult een tijdschrift in New York dat het designdiploma dat Melania Trump zou hebben in het postcommunistische Slovenië van de jaren tachtig helemaal niet bestond. Vanaf dat moment kent het leedvermaak geen grenzen meer. Als ze dan al een universitair diploma verzint, waarom dan niet een bestaand? Melania, een vrouw net zo nep als haar borsten.
Maar hoe zit het met de fakeborsten van de jonge transvrouw? Waarom zijn sommige borsten progressief en andere reactionair? Als iemand zijn biologische geslacht niet wil accepteren, mag hij zich laten opereren tot zelfs zijn moeder hem niet meer herkent. En als iemand er mooier of jonger uit wil zien dan hij is, dan zou dat niet mogen? Hoe moet je dat uitleggen aan iemand buiten de liberale kliek?
Je kunt ook anders naar het optreden van Melania Trump kijken. Een verkiezingsteam had het niet beter in scène kunnen zetten: de hoon waar Trumps vrouw tegenaan loopt, is dezelfde die bij zijn kiezers tomeloze woede-uitbarstingen veroorzaakt. Zij worden opnieuw bevestigd in hun wrok. Zwarte mannen en vrouwen in de VS zijn slachtoffer van politiegeweld, arm, en moeten zich tegen ontelbare vooroordelen verdedigen. Maar er is nog een groep die buitengesloten wordt. Want ook over mensen die de vooruitgang niet zo snel kunnen bijbenen, mogen we − ook in tijden van sekseneutrale taal − allerlei denigrerende dingen zeggen; de mensen die onzeker zijn, geen talenten hebben, bang zijn: de witte mannen. Hun verlangens, hun behoeften, hun angsten, hun levensverhalen: één grote grap. Je kunt ze white trash noemen, of arbeiders, werklozen, ongeschoolden. Hoe dan ook, populair zijn ze niet, wereldwijs evenmin en zelfspot kennen ze niet. Zij zijn degenen die gekwetst zijn.
Het kan op het eerste gezicht misplaatst lijken dat juist degenen die zijn afgehaakt zich identificeren met het echtpaar Trump, dat tenslotte fabelachtig rijk is. Melania Trump post selfies vanuit haar gouden woonkamer en heeft een assistente die boodschappen voor haar doet. De tegenstrijdigheid dat uitgerekend miljardairs de uitgeslotenen weten te bereiken, verdwijnt snel: want ze zijn niet alleen economisch uitgesloten, maar vooral cultureel.
De leidster van het Front National, Marine Le Pen, had een bevoorrechte jeugd in een rijke voorstad van Parijs, maar mensen die zich aan de kant gezet voelen, zijn dol op haar. Terwijl de welgestelden een lompe vrouw met prefascistische opvattingen zien, koesteren de gepijnigde zielen zich in haar warmte. Want zij voelen hoe de liberale elite op hen neerkijkt. Le Pen heeft jarenlang haar uiterste best gedaan om toegelaten te worden in de Parijse televisiestudio’s waar haar vader een ongewenste gast was. Nu vecht ze voor het presidentschap met een hartstocht alsof het niet om politiek, maar om het vereffenen van een rekening gaat.
Dat is het heldenverhaal van de veronachtzaamden: jullie zogenaamd tolerante veelverdieners hebben ons jarenlang genegeerd. We mochten optreden in realityshows op tv, zodat jullie je, met je eeuwige ironie, konden amuseren. Maar nu is het ernst. Nu willen we de macht, en die zullen we krijgen ook. Jullie vonden het toch altijd zo erg dat we niet gingen stemmen? Nou, dat is precies wat we gaan doen.
Maar wat is dan wel verstandig? Wij, de klasse van wereldburgers, gaan ervan uit dat we altijd weloverwogen meningen verkondigen
‘When they go low, we go high,’ zei Michelle Obama in haar toespraak op de conventie in de richting van de aanhangers van Trump, wat in het Nederlands zoiets betekent als: we laten ons door dat verschrikkelijke gedrag van jullie niet van de wijs brengen. Maar je kan haar uitspraak ook omdraaien: als jullie in hoger sferen verkeren, halen wij de boel nog eens naar beneden.
Met gekwetstheid en angst heb je nog geen politiek manifest. Het is niet eens verstandig om je door zulke gevoelens te laten leiden, lezen we overal, of het nu gaat om de Brexitkiezers die tegen hun eigen belang gestemd hebben of om de fans van Trump, die nergens van schrikken, wat hun kandidaat ook beweert – of hij nu gelooft dat hij zijn NAVO-partners in de steek kan laten of dat Parijs in Duitsland ligt. Ook de AfD (Alternative für Deutschland) komt met absolute nonsens nog het verst. Sarah Palin ging acht jaar geleden de geschiedenis in als een rariteit. De toenmalig gouverneur van Alaska antwoordde op de vraag naar haar vicepresidentiële kwalificaties op het terrein van buitenlandse zaken met de legendarische zin: ’Van hieruit kun je Rusland zien.’ Desondanks was ze zo populair dat haar brilmontuur voortdurend was uitverkocht – er waren maar weinig politici met wie mensen zich zo sterk identificeerden. Palin was de voorloper van het fenomeen Trump: Ik ben een beetje onnozel, en dat is oké. Ze had buitengewoon veel succes, juist omdat ze de belichaming was van argeloosheid en gebrek aan gezond verstand.
Het is makkelijk om vóór de EU te zijn als je al in alle (interessante) Europese hoofdsteden bent geweest en overal een leuk restaurantje weet
Maar wat is dan wel verstandig? Wij, de klasse van wereldburgers, gaan ervan uit dat we altijd weloverwogen meningen verkondigen. Hoewel, bijvoorbeeld: niet alle tegenstanders van genetische modificatie kunnen je vertellen waarom ze daar zo tegen zijn, want het is ook gewoon een gevoel. Je wilt nou eenmaal graag dat wat je eet op een of andere manier waarde heeft en puur is.
Ook kunnen niet alle pleitbezorgers van de EU uitleggen wat daar nou zo goed aan is, want het gaat uiteraard ook om onze identiteit, een vaag gevoel dat zich zo moeilijk laat beschrijven. Het is in ieder geval makkelijker om vóór de EU te zijn als je al in alle (interessante) Europese hoofdsteden bent geweest en overal een leuk restaurantje weet waar van die uitstekende, maar ongelooflijk goedkope wijnen op de kaart staan.
Iedereen heeft altijd meer begrip voor zijn eigen domheid dan voor die van de ander. Maar wie bepaalt wat dom is? Wie beslist wat de juiste problemen zijn en wat de verkeerde? Afgezien daarvan: Wat kan er nou dom aan zijn om iemand in het Witte Huis of het Elysée te kiezen waarmee je je kunt identificeren?
Superioriteit
‘When they go low, we go high,’ zei Michelle Obama in haar toespraak op de conventie in de richting van de aanhangers van Trump, wat in het Nederlands zoiets betekent als: we laten ons door dat verschrikkelijke gedrag van jullie niet van de wijs brengen. Maar je kan haar uitspraak ook omdraaien: als jullie in hoger sferen verkeren, halen wij de boel nog eens naar beneden.
Met gekwetstheid en angst heb je nog geen politiek manifest. Het is niet eens verstandig om je door zulke gevoelens te laten leiden, lezen we overal, of het nu gaat om de Brexitkiezers die tegen hun eigen belang gestemd hebben of om de fans van Trump, die nergens van schrikken, wat hun kandidaat ook beweert – of hij nu gelooft dat hij zijn NAVO-partners in de steek kan laten of dat Parijs in Duitsland ligt. Ook de AfD (Alternative für Deutschland) komt met absolute nonsens nog het verst. Sarah Palin ging acht jaar geleden de geschiedenis in als een rariteit. De toenmalig gouverneur van Alaska antwoordde op de vraag naar haar vicepresidentiële kwalificaties op het terrein van buitenlandse zaken met de legendarische zin: ’Van hieruit kun je Rusland zien.’ Desondanks was ze zo populair dat haar brilmontuur voortdurend was uitverkocht – er waren maar weinig politici met wie mensen zich zo sterk identificeerden. Palin was de voorloper van het fenomeen Trump: Ik ben een beetje onnozel, en dat is oké. Ze had buitengewoon veel succes, juist omdat ze de belichaming was van argeloosheid en gebrek aan gezond verstand.
Het is makkelijk om vóór de EU te zijn als je al in alle (interessante) Europese hoofdsteden bent geweest en overal een leuk restaurantje weet
Op het moment dat ze zo woedend werden, waren de uitgeslotenen allang van het politieke toneel verdwenen. De Franse socioloog Didier Eribon zegt dat de communistische arbeidersklasse vroeger ook al homofoob en racistisch was, maar dat ze nu vooral op het Front National stemmen omdat de socialistische regeringspartij niets meer met hen te maken wil hebben. De PS onder François Hollande wil het ‘nieuwe links’ zijn, vertegenwoordigd door vlerken als premier Manuel Valls en minister van economische zaken Emmanuel Macron, die geen idee hebben van de strijd die de afhakers tegen ‘die daar boven’ voeren. Onverholen hautain zei Valls laatst over degenen die tegen een geliberaliseerde arbeidsmarkt demonstreerden: Dat is het oude links. De Franse socialisten, de Duitse SPD, de Democraten in de VS, allemaal hebben ze hun groezelige komaf achter zich gelaten en zich geconcentreerd op de veel deftiger culturele vraagstukken.
Dat de achterblijvers pas door autoritaire leiders en racisten weer een stem hebben gekregen, is een drama. Want natuurlijk hebben ook arbeiders en werklozen transgenderkinderen en homoseksuele zonen en dochters voor wie ze het allerbeste willen, en natuurlijk zullen vooral degenen die geïsoleerd zijn geraakt het meest te lijden hebben van de gevolgen van klimaatveranderingen. Maar wij hebben onze internationale attitude tot ons handelsmerk gemaakt. We hebben geen enkele mogelijkheid voorbij laten gaan om onze superioriteit te demonstreren: wij zijn zo veel intelligenter, humoristischer en hebben zo’n heldere kijk op de zaken. Wij scheiden ons vuilnis en maken geen spelfouten. Het mag dan slechts een ondertoon zijn, die onze arrogantie verraadt, we moeten er wel naar gaan luisteren. Bij de afhakers is de boodschap namelijk al lang aangekomen, en voor de autoritaire leiders was het vervolgens gemakkelijk om het nadenken over vrijheid en het verantwoordelijkheidsgevoel af te serveren als een luxe die maar weinigen zich kunnen permitteren. Zij beweren dat tolerantie de ideologie van de macht is. Dat mag onjuist en manipulatief zijn, het laat wel zien wat onze grootste zwakte is.
Cellulaire landbouw, oftewel kweekvlees, lijkt het medicijn voor alle kwalen van de bio-industrie, zoals dierenleed en milieuschade, zonder dat de consument zijn dagelijkse stukje vlees ervoor hoeft op te geven. Het is daarom tijd dat de overheid flink gaat investeren, betogen deze wetenschappers in The Guardian.
Amerikanen gaan dit jaar een slordige twee miljard kipnuggets eten. Deze frituursnack is een manier om geld te slaan uit wat je overhoudt na het wegsnijden van de borst, poten en vleugels van de pakweg negen miljard bio-industriekippen die in de VS elk jaar worden geslacht. Zoals bij zoveel alledaagse artikelen is ook de productie van kipnuggets in handen van een klein groepje gigantische bedrijven die verantwoordelijk zijn voor een waslijst aan maatschappelijke en ecologische misstanden. En zoals zoveel van de consumptiegoederen die uit dit systeem voortkomen, zijn de nuggets van bedenkelijke kwaliteit, goedkoop, verleidelijk en gemakkelijk weg te kauwen.
Nuggets bevatten niet eens veel vlees, maar bestaan voor het grootste deel uit vet en allerlei restmateriaal – zoals huid, bot en zenuw- en bindweefsel – dat met allerlei toevoegingen eetbaar wordt gemaakt. De politieke economen Raj Patel en Jason Moore noemen het een gehomogeniseerde hapklare manifestatie van de wijze waarop het kapitalisme zo veel mogelijk waarde aan menselijk en niet-menselijk leven en arbeid onttrekt.
Cellulaire landbouw
Maar als kipnuggets symbool staan voor het moderne kapitalisme, dan zijn ze ook rijp voor vernieuwing. Een van de veelbelovendste nieuwe kandidaten om de kipnugget te vervangen is misschien wel een radicaal ander soort vlees: eetbaar weefsel uit de reageerbuis, opgekweekt uit stamcellen in de zogenaamde cellulaire landbouw. Het verkooppraatje voor deze nieuwe technologie volgt het klassieke stramien van Silicon Valley: hiermee kun je een verouderde technologie (in dit geval dieren) overbodig maken en geld verdienen door goed te doen.
In de intensieve veehouderij, waar de nuggets en ook bijna al het andere door Amerikanen consumeerde vlees worden geproduceerd, blijven de prijzen kunstmatig laag als gevolg van de enorme schaalvoordelen van massaproductie en het afwentelen van de kosten daarvan op mens, dier en milieu. Het leidt tot ontbossing, de uitstoot van honderden miljoenen broeikasgassen per jaar, afschuwelijke arbeidsomstandigheden in slachthuizen en weerzinwekkende staaltjes van dierenmishandeling op veehouderijen, terwijl de sector zich bovendien bezondigt aan prijsafspraken, lobbyt voor minder regelgeving op het gebied van arbeid en milieu en zich sterk maakt voor ongrondwettelijke wetgeving die klokkenluiders moet ontmoedigen.
Het probleem is dat mensen dol zijn op vlees, dat de mondiale productie en consumptie daarvan nog steeds gestaag toenemen en dat een collectieve bekering tot het vegetarisme niet in het verschiet lijkt te liggen. Dat maakt de intensieve veehouderij zo’n lastig probleem: onmiskenbaar schadelijk, maar politiek en maatschappelijk ook zo diep in ons bestaan verankerd dat je als hervormer niet goed weet waar je moet beginnen. En dan lijkt de cellulaire landbouw een uitweg te bieden: een sociaal-technische ‘hack’ die veel van de in het huidige systeem aangerichte schade kan voorkomen zonder dat de consument er zijn lapje vlees voor hoeft op te geven.
Het in Australië gevestigde Vow wil buiten de gebaande paden treden met kweekvlees van zebra’s, jaks en kangoeroes
Die cellulaire landbouw was altijd al voer voor gedachte-experimenten van filosofen en sciencefictionschrijvers, maar begint nu in rap tempo werkelijkheid te worden. In december 2020 hield het in San Francisco gevestigde bedrijf Eat Just in de Singaporese club 1880 het eerste commercieel verkrijgbare kweekvlees ten doop. De gekozen vorm, een kipnugget, was deels symboliek, deels noodzaak: de technologie is nog niet zover dat je er een kipfilet, kippenvlerk of kippenpoot mee kunt maken. Maar in principe kun je straks wel het hele dierenrijk repliceren. Het allereerste prototype van cellulaire landbouw dat aan de wereld werd gepresenteerd, was de hamburger die wetenschappers van de Universiteit Maastricht in 2013 maakten. Het bedrijf dat uit hun project is voortgekomen, Mosa Meat, is nu hard op weg om runderkweekvlees op de markt te brengen. De Israëlische start-up Aleph Farms maakt met 3D-printtechnologie een lendenbiefstuk. Het Singaporese Shiok Meats kweekt garnalen zonder garnalen. Finless Foods uit Berkeley is bezig aan de met uitsterven bedreigde blauwvintonijn. En het in Australië gevestigde Vow wil buiten de gebaande paden treden met kweekvlees van zebra’s, jaks en kangoeroes.
Deze ontwikkeling wordt vooral gedragen door een snelgroeiend aantal start-ups in de grote technologische hubs van de wereld. Die worden gesteund door een wereldwijd netwerk van extreem vermogende beleggers en durfkapitalisten die de afgelopen tien jaar al meer dan zeven miljard dollar in alternatieve eiwitten hebben gestoken, waaronder zo’n 900 miljoen dollar in kweekvlees. Richard Branson, Bill Gates en een hele reeks andere miljardairs hebben zich met hun geld en enthousiasme achter deze technologie geschaard. De Maastrichtse hamburger was mede gefinancierd door Sergey Brin, een van de oprichters van Google. Maar ook grote bedrijven laten zich niet onbetuigd: de farmagigant Merck investeert in Mosa Meats en vleesgigant Tyson Foods financiert het Californische Upside Foods.
Dat particulier kapitaal overuren draait om met synthetische biologie een omwenteling teweeg te brengen in de traditionele landbouw, is voor zowel voorstanders als critici waarschijnlijk reden genoeg om hun mening hierover al klaar te hebben. Techno-optimisten zien een toekomst voor zich van alom verkrijgbaar ‘schoon vlees’ dat ecologisch en ethisch net zo superieur is aan gewoon vlees als zonne-energie aan steenkool. Tegenstanders zien een toekomst van door het bedrijfsleven gedomineerd laboratoriumvlees dat naadloos past in het manke kapitalistische voedselsysteem dat we hebben.
Mogelijkheden en gevaren
In beide zienswijzen zit een kern van waarheid, maar ze gaan er allebei ten onrechte van uit dat de uitkomst al vaststaat. Er was niets onvermijdelijks aan de krachten die het voedselsysteem de afgelopen eeuw in de richting hebben gedreven van steeds verdergaande mechanisering, de uitbuiting van arbeiders en de verwoesting van het milieu: dat was een gevolg van collectieve en individuele politieke keuzes. Wij hoeven dus ook niet de gevangene te worden van monopolisten die een grauwe klodder reageerbuisvlees op ons bord kwakken. Wat wij nodig hebben, is een analyse van de kansen die de cellulaire landbouw biedt: wat deze nieuwe levensmiddelentechnologie, met het juiste beleid en de juiste investeringen, mogelijk kan maken voor consumenten, werknemers, dieren en het milieu.
Om te begrijpen wat de mogelijkheden en de gevaren van de cellulaire landbouw zijn, hebben we inzicht nodig in het systeem dat hierdoor zou veranderen. Ons huidige landbouwbeleid en de huidige praktijken in de veehouderij richten grote schade aan, en het zal een enorme collectieve inspanning vergen om daar iets aan te doen. Maar de geschiedenis wijst uit dat zulke systemen wel degelijk radicaal kunnen veranderen, zelfs binnen één generatie.
Voor consumenten kenmerkt het huidige systeem zich vooral door enorme overvloed en lage prijzen. Amerikanen geven nog geen 10 procent van hun besteedbaar inkomen uit aan voedsel, minder dan bijna overal ter wereld, en ze eten maar liefst 122 kilo vlees per jaar, waarvan 55 kilo kip. (Ter vergelijking: in het Verenigd Koninkrijk ligt dat op circa 80 kilo per persoon, waarvan 32 kilo kip. Lager, maar nog steeds ecologisch onhoudbaar.) [In Nederland at men in 2018 gemiddeld 77 kilo vlees per jaar] Die lage prijs eist een hoge tol. Miljarden genetisch identieke kippen slijten een miserabel leven in enorme megastallen die volledig zijn ingericht op maximale efficiëntie en minimale kosten. Drie grote vleesverwerkende bedrijven, Tyson, Perdue en Koch, hebben het grootste deel van de Amerikaanse markt voor kippenvlees in handen. De sector functioneert praktisch als een monopsonie, een kopersmonopolie waarin het aantal afnemers zo gering is dat zij de prijzen en productievoorwaarden dicteren; soms is er sprake van een zodanige verticale integratie dat de industrie bijna de hele waardeketen bepaalt.
Er is sprake van arbeiders die aan de slachtlijn een luier moesten dragen omdat ze geen toiletpauze kregen
Dit geeft de industrie een enorme economische macht over boeren, arbeiders en consumenten. Boeren die een contract aangaan met de grote vleesverwerkers, moeten zo hard met elkaar concurreren dat ze blij mogen zijn als ze geen verlies lijden. In de abattoirs verrichten de arbeiders loodzwaar maar laagbetaald en gevaarlijk werk aan razendsnelle slachtlijnen, waar ze honderdveertig kippen per minuut moeten slachten. In een Oxfam-rapport uit 2015 is sprake van arbeiders die aan de slachtlijn een luier moesten dragen omdat ze geen toiletpauze kregen en arbeiders die invalide zijn geworden van de eindeloos herhaalde bewegingen. Verder hebben de kipgiganten Tyson en Pilgrim’s Pride onlangs voor honderden miljoenen aan schikkingen getroffen in rechtszaken over prijsafspraken die tegen hen waren aangespannen door supermarkten, restaurants en individuele consumenten. De concerns zijn zo groot en zo rijk dat ze ook veel politiek gewicht in de schaal leggen. Een sterk staaltje daarvan deed zich voor in april 2020, toen Donald Trump op aandringen van de sector een oude defensiewet aangreep om af te dwingen dat de slachthuizen tijdens de pandemie open bleven, ook al kregen duizenden arbeiders corona.
Ondertussen heeft het op elkaar proppen van dieren in megastallen en het kappen van bos om land vrij te maken voor de verbouw van voedergewassen de kans op uitbraken van zoönotische ziekten zoals varkensgriep, vogelgriep of covid-19 alleen maar vergroot. En het systeem eist nog meer dodelijke slachtoffers door ziekten die niet eens besmettelijk zijn: de veranderingen in ons eetpatroon hebben in de afgelopen zestig jaar sterk bijgedragen aan de buitengewone groei van het aantal Amerikanen met obesitas, diabetes en hartkwalen.
Het hele stelsel is primair gericht op het gewin van grondbezitters en grote boerenbedrijven, op kosten van de belastingbetaler
Er zijn twee factoren die tot deze onverkwikkelijke situatie hebben geleid. De eerste is het door winstbejag ingegeven streven naar steeds grotere efficiëntie in de landbouw dat al minstens twee eeuwen aan de gang is. De tweede is de wildgroei aan stimuleringsprogramma’s voor de landbouw die met name in de VS hebben geleid tot een schier onuitputtelijke voorraad aan landbouwsubsidies, gekoppeld aan een groot gebrek aan regelgeving op het gebied van arbeidsomstandigheden en milieu. Het hele stelsel is primair gericht op het gewin van grondbezitters en grote boerenbedrijven, op kosten van de belastingbetaler.
Dat is nergens zo duidelijk zichtbaar als in de vleessector. Het slachten van dieren werd eind negentiende eeuw al geïndustrialiseerd door de slachthuizen in Chicago, waar veertigduizend zwarte arbeiders en immigranten voor doorgaans lage lonen elk jaar miljoenen runderen en varkens slachtten. Vleesverwerking op zo’n grote schaal vereiste een gestandaardiseerde input (voor het graan en de dieren die daarmee werden gevoerd) ter stroomlijning van het industriële proces. Dat werd gestimuleerd door de Amerikaanse overheid, die in het begin van de twintigste eeuw met behulp van onderzoeksprogramma’s, belastingvoordelen en de promotie van nieuwe technologie op de uitbreiding van de intensieve landbouw aanstuurde – om zo, in de woorden van de historica Deborah Fitzgerald, van elke boerderij een fabriek te maken.
Verkipping
Dat resulteerde in de opkomst van de bio-industrie na de Tweede Wereldoorlog. Kip had tot die tijd nooit een belangrijke rol gespeeld in het Amerikaanse eetpatroon, maar kippen bleken bijzonder geschikt voor industrialisatie, omdat ze zich snel voortplanten en je door slim te fokken hun grootte en eierproductie makkelijk kunt beïnvloeden. Met een reclamebombardement wisten de vleesbedrijven een nieuwe markt voor kippenvlees te creëren, en al snel werd het model van de fabrieksboerderij ook overgenomen in de varkenshouderij en leidde het tot de ontwikkeling van steeds grotere rundveehouderijen. Dr. Ellen Silbergeld, een deskundige op het gebied van gezondheid en milieu, noemt dit de ‘verkipping’ van de landbouw.
Er is geen gebrek aan intelligente progressieve kritiek op dit systeem, alleen behelzen de voorgestelde alternatieven meestal het opknippen van de grote voedselconcerns en de inkrimping of diversificatie van Amerikaanse boerenbedrijven. Maar beter mededingingsbeleid alleen is niet genoeg om iets te doen tegen de schade die de intensieve veehouderij aanricht op het vlak van dierenwelzijn, arbeidsomstandigheden en milieu. Als je de grote concerns opknipt, leidt dat misschien alleen maar tot meer, zij het dan iets kleinere en minder productieve fabrieksboerderijen.
Biologische groente en scharrelvlees vers van de boerderij is niet wat iedereen wil, laat staan dat iedereen het kan betalen
En wat betreft de kleine boerderijen die nu al op meer holistische wijze landbouw bedrijven: de gedachte is wel dat die duurzamer zijn, meer werkgelegenheid in stand houden en lokale winkels voorzien van diervriendelijk rundvlees en sappige biologische tomaten van oude rassen. Maar een heel landbouwsysteem van kleine boeren opzetten dat economisch rendabel is en het grootste deel van de bevolking van voedsel voorziet, kan nog weleens een hele opgave worden. Biologische groente en scharrelvlees vers van de boerderij is niet wat iedereen wil, laat staan dat iedereen het kan betalen of überhaupt kan krijgen. Wat mensen wel kunnen krijgen, zijn nuggets. En voorstanders van kleinschalige landbouw kunnen vaak niet goed uitleggen hoe je hun ideeën ook in de praktijk kunt brengen op grotere schaal en voor een prijs die laag genoeg is om de economische status quo te doorbreken, binnen een tijdsbestek waarin dat nog een uitweg biedt uit onze ecologische crisis.
Intussen zijn de mensen met verstand van de milieueffecten van ons voedselsysteem het er in grote lijnen over eens dat we veel minder vlees moeten eten. Sommigen zien de oplossing in een overstap naar een vegetarisch of veganistisch dieet. En ook in voorstellen die vlees niet in de ban doen, zoals het modeldieet van de EAT-Lancet-commissie, wordt wel aangedrongen op drastische vermindering van de vleesconsumptie, zeker op het noordelijk halfrond, en op afschaffing van de bio-industrie als voornaamste productiemethode. Maar het lijkt erop dat alleen een direct wettelijk verbod op bio-industrievlees tot de benodigde vermindering zou kunnen leiden, en dat is politiek geen haalbare kaart.
Kiploze nuggets
En daar komt de cellulaire landbouw om de hoek kijken. Misschien ligt de oplossing voor de verkipping van ons voedselsysteem niet in scharrelkip, maar in de massaproductie van kiploze nuggets.
Winston Churchill verkondigde al in 1931 dat de mens dankzij de technologie ooit zou kunnen ‘ontkomen aan de absurde noodzaak dat je een hele kip moet kweken om een vlerk of borst te kunnen eten, door deze delen uiteindelijk afzonderlijk te kweken in een daarvoor geschikt medium’. Tot in de jaren negentig kon je die woorden nog aanhalen als een voorbeeld van de futiliteit van de futurologie. Maar door snelle ontwikkelingen in de biotechnologie en de medische wetenschap begint cellulaire landbouw nu werkelijkheid te worden. In de jaren zestig werd de stamcel in kaart gebracht, de bouwsteen van de meeste organismen. In de jaren zeventig werd het mogelijk om spierweefsel in de reageerbuis te kweken, en in 2005 verscheen het eerste gerenommeerde wetenschappelijke artikel over de reageerbuisproductie van vlees.
Voor zo’n geavanceerde biotechniek is cellulaire landbouw eigenlijk een vrij simpel proces. Het begint met stamcellen, die meestal met een biopsie uit een levend dier worden gehaald. Die cellen gaan in een bioreactor, een aseptisch stalen vat met instelbare temperatuur en luchtdruk, samen met een voedzaam groeimedium, in wezen een soepje van suikers en eiwitten. In die omstandigheden beginnen de cellen zich te vermenigvuldigen en weefsel te vormen. Uit de bioreactor komt een eetbare maar nog weinig appetijtelijke substantie, ‘natte massa’, die vervolgens verder bewerkt moet worden om er nuggets en gehakt en dergelijke van te maken. Het nabootsen van complexere stukken vlees, een filet mignon bijvoorbeeld, vergt nog meer techniek: dan moeten ook spier- en vetcellen worden gekweekt op kleine ‘steigertjes’ van ander materiaal, zoals collageen. Het is een soort bouwkunde, maar dan op microscopisch niveau.
Met kweekvlees verklein je de kans op ziektes die overspringen van mens op dier
De potentiële voordelen van deze technologie zijn legio. Uit de meeste analyses van deze procedés blijkt dat ze tot veel minder land- en waterverbruik en minder CO2-uitstoot leiden dan de productie van rundvlees en zuivelproducten. Als de bedrijven dan ook nog gebruikmaken van schone energie (een hele opgave, maar niet onmogelijk) kan dit procedé milieuvriendelijker worden dan de productie van varkens- en kippenvlees. Zo maak je een eind aan het martelen en doden van miljarden dieren per jaar en verklein je de kans op ziektes die overspringen van mens op dier. Reageerbuisvis kan zelfs nog grotere ecologische voordelen opleveren, als je daarmee de druk op bedreigde ecosystemen verlicht en de grootschalige vervuiling terugdringt die de visserij nu veroorzaakt.
Als er geen slachthuizen meer nodig zijn, komt daarmee ook een eind aan hun inherent slechte arbeidsomstandigheden. De productie van kweekvlees vraagt vooral hoogtechnologische arbeid: onderhoud, controle en afstelling van de bioreactoren, zonder de kwetsbare aseptische omgeving te verstoren die de celgroei vereist. Heel anders dan het razende tempo waarin dieren moeten worden geslacht in abattoirs, met in de VS als bijkomend resultaat ook gemiddeld twee afgehakte handen, vingers, voeten of ledematen per week. Fabrieken voor kweekvlees zouden veel beter betaald werk opleveren dan slachthuizen en ook een veel veiligere en gezondere werkomgeving bieden (zij het waarschijnlijk niet aan dezelfde arbeidskrachten).
Tegelijkertijd wordt er hard gewerkt aan de ontwikkeling van plantaardige alternatieven voor dierlijke producten. Aangezien die gemaakt kunnen worden met bestaande technologie en gewassen die al op grote schaal worden verbouwd, kunnen de productiemethoden daarvan snel en tegen lage kosten worden opgeschaald. Daarom zullen deze producten op korte termijn waarschijnlijk eerder de strijd aangaan met de conventionele veehouderij. De mondiale markt voor vleesvervangers en zuivel zal de komende vijf jaar naar verwachting groeien tot meer dan 75 miljard dollar, inclusief vegetarische nepkipnuggets van een hele trits bedrijven zoals Beyond, de makers van de Beyond Burger. Maar uiteindelijk bieden die toch niet meer dan knappe imitaties en moeten ze maar hopen dat de consument daar uiteindelijk de voorkeur aan geeft boven vlees.
Met cellulaire landbouw produceer je echt vlees en kun je proberen de vleesindustrie, goed voor een mondiale omzet van 1 biljoen dollar, op haar eigen terrein te verslaan. Je haalt dan ‘de ethische angel uit de discussie’ over vlees (in de woorden van het Good Food Institute, een internationale organisatie die het gebruik van alternatieve eiwitten propageert) en kunt louter op basis van marktmechanismen proberen het consumentengedrag te beïnvloeden. Dat vergroot de kans dat kweekvlees de traditionele veehouderij werkelijk op zijn kop kan zetten. Wat nu nog luchtfietserij lijkt, kan dan echte kilometers gaan maken.
Velen zouden liever zien dat iedereen gewoon veganist of vegetariër werd
Deze visie op cellulaire landbouw lijkt als twee druppels water op het soort grootspraak dat Silicon Valley maar al te graag uitvent. Voor een groeiend aantal critici riekt de hele onderneming naar ‘solutionisme’, het blinde geloof in technologie als panacee voor alle netelige maatschappelijke en politieke problemen. Sommige kritische deskundigen zien in cellulaire landbouw gewoon de zoveelste oefening in ‘ecomodern techno-optimisme’. Volgens hen blijft men blind voor het feit dat ‘daadwerkelijke modernisering concrete en soms heel heftige gevolgen heeft gehad voor de mensen en samenlevingen die gemoderniseerd werden’, in de woorden van Erik Jönsson, geograaf aan de universiteit van Uppsala. Velen zouden liever zien dat iedereen gewoon veganist of vegetariër werd.
De zorg is reëel dat voedselconcerns en Silicon Valley zulke nieuwe technologieën kunnen gebruiken om hun greep op de voedselvoorziening te verstevigen en hun kwalijke agrikapitalisme met een schijn van milieubewustheid ‘groen te wassen’. De huidige kweektechnieken voor vlees en de daarvoor gebruikte stamcellijnen zijn waardevol intellectueel eigendom, afgeschermd door een hele batterij advocaten en geheimhoudingsclausules. Critici vrezen dat deze nieuwe sector precies hetzelfde gebrek aan transparantie en controleerbaarheid zal vertonen als de industrie die ervoor plaats moet maken. Zij zien in de cellulaire landbouw de slechtste kanten van het huidige voedselsysteem ten top gedreven: de massaproductie van nuggets met een bedenkelijke voedingswaarde die worden verkocht in uniforme fastfoodzaken.
Een daling van de vraag naar veevoer zou meer ruimte scheppen voor een progressiever voedselbeleid
Er zijn drie dingen die je hiertegen in kunt brengen. Ten eerste dat de potentiële voordelen van cellulaire landbouw ruimschoots opwegen tegen al deze nadelen. Stel dat met behulp van deze technologie de productie en consumptie van conventioneel vlees drastisch kan worden verminderd: ook al gebeurt dat dan met behulp van het grote geld en het neoliberale agrikapitalisme, dan is dat ethisch en ecologisch nog steeds te verkiezen boven de huidige stand van zaken. Gevestigde vleesbedrijven als Tyson en Cargill zijn per slot van rekening ook geen filantropische ondernemingen die de wereld voeden uit de goedheid van hun hart. Anders gezegd: wie wil suggereren dat een wereld van kweekvlees en van bio-industrie ook maar in de verte met elkaar vergelijkbaar zijn, heeft zijn perspectief op het voedselsysteem verloren.
Ten tweede kan de cellulaire landbouw, als die op grote schaal wordt ingevoerd, bijdragen aan de hervorming van het landgebruik: een daling van de vraag naar veevoer zou meer ruimte scheppen voor een progressiever voedselbeleid. Als een door de overheid gefinancierde bank zelfs maar een klein deel zou opkopen van de 320 miljoen hectare die in de VS momenteel wordt gebruikt voor de productie van veevoer, zou die vervolgens miljoenen hectares tegen gunstige voorwaarden kunnen doorverkopen voor spannende nieuwe doelen: het opzetten van ecologische en regeneratieve boerderijen, met het oog op gezondere plattelandsgemeenschappen en beter landschapsbeheer; financiële steun voor boerderijen die worden beheerd door een collectief van buurtbewoners of arbeiders; landuitgifte aan mensen uit bevolkingsgroepen die in het verleden structureel werden onteigend of uitgesloten van landbezit; de teruggave van land aan inheemse naties; initiatieven voor de bescherming en verwildering van natuurgebieden. Veel van deze ideeën worden ook omarmd door critici van de nieuwe technologie, die vaak suggereren dat kweekvlees onverenigbaar is met het holistische ecologische ideaal van klein, langzaam en lokaal. Maar al deze ideeën kunnen met commercieel levensvatbare cellulaire landbouw juist makkelijker worden verwezenlijkt.
Tot slot is het niet inherent aan de technologie van cellulaire landbouw dat die gepaard gaat met durfkapitalisme en een militante opstelling over intellectueel eigendom. Als je wil dat de cellulaire landbouw zijn hooggestemde potentieel waarmaakt, moet je niet alleen somberen over de kwaadaardige invloed van het kapitaal, maar zoeken naar praktische manieren om aan dat kapitalisme paal en perk te stellen. Wat hier nodig is, is de politieke wil en visie om deze technologie uit de greep van het bedrijfsleven te bevrijden en in te zetten voor het radicale doel om het leven van mens en dier overal ter wereld beter te maken.
Schaalvergroting
Maar wil de cellulaire landbouw het in de toekomst ook echt beter doen dan het systeem dat het moet vervangen, dan hebben de critici wel gelijk als ze zeggen dat deze nieuwe technologie moet groeien op een manier die de werkelijke kosten van de productie niet afwentelt op arbeiders, consumenten en milieu. Of de productie wel op veilige en betaalbare wijze kan worden opgeschaald, is momenteel nog zeer de vraag, en aan sommige praktijken in de cellulaire landbouw moet beslist een einde komen. Veel bedrijven, waaronder Eat Just met zijn in Singapore gelanceerde nuggets, leunen nog op een techniek waarbij voor het groeimedium van de stamcellen gebruik wordt gemaakt van foetaal kalfsserum, tijdens de slacht gewonnen uit ongeboren kalveren.
Maar schaalvergroting is misschien evenzeer een maatschappelijke en politieke als een zuiver technische aangelegenheid. Er vindt aan de universiteiten wel onderzoek naar cellulaire landbouw plaats met publiek geld en steun van ngo’s zoals GFI en New Harvest, maar het onderzoek naar en de ontwikkeling van nieuwe technieken worden toch merendeels met particulier geld betaald. Er is veel kapitaal nodig voor onderzoek en ontwikkeling en het vinden van commerciële toepassingen. Maar het feit dat de particuliere sector potentie ziet in een technologie die overheden grotendeels genegeerd hebben, is een politiek probleem. Er is behoefte aan publieke instellingen die de cellulaire landbouw zowel stimuleren als in toom houden door middel van overheidsinvesteringen, regelgeving en vergunningen. Bedrijven die zwemmen in durfkapitaal zullen heus wel manieren vinden om de productie van kweekvlees flink op te schalen en goedkoper te maken. Maar het is bijna onvermijdelijk dat ze dat vooral zullen doen om waarde te creëren voor hun investeerders, niet voor het maatschappelijk welzijn.
Het opschalen en betaalbaar maken van de productie van kweekvlees stuit nu nog op flinke problemen. Volgens een onafhankelijke analyse uitgevoerd voor Open Philanthropy wordt de ‘natte massa’ pas rendabel als de kostprijs 25 dollar per kilo bedraagt. Momenteel kost de productie van dat ruwe product nog 37 dollar per kilo. En dat resulteert in een paradox: het kweekvlees dat men nu kan maken, zou vooral geschikt zijn als vervanging van het meest gestandaardiseerde, breed verkrijgbare, in de fabriek geproduceerde vlees dat er bestaat: de kipnugget. Maar de nuggets van Eat Just kostten 17 dollar per portie: met zo’n prijs kan het op de consumentenmarkt nooit wat worden, en dan was die prijs uit marketingoverwegingen wellicht nog sterk verlaagd. Kipnuggets kosten veel en veel minder dan 25 dollar per kilo – dat is eerder de prijs die je zou betalen voor scharrelrundvlees.
Investeringen van de overheid in cellulaire landbouw zouden heel goed kunnen passen in de Green New Deal
De beste oplossing voor deze problemen zou weleens dezelfde strategie kunnen zijn die de Amerikaanse overheid een eeuw geleden hanteerde om de landbouw te industrialiseren: flink investeren in onderzoek en ontwikkeling via openbare universiteiten, nationale laboratoria en royale subsidies. Met al het enthousiasme voor de Green New Deal en de klimaatambities van Bidens regering is er nu ongewoon veel ruimte voor overheidsinvesteringen in duurzame technologie. Substantiële en structurele investeringen van de overheid in cellulaire landbouw zouden heel goed kunnen passen in het beleidspakket dat hier uiteindelijk uit rolt. En in algemenere zin zouden regeringen er goed aan doen om te luisteren naar economen zoals Mariana Mazzucato, die redeneren dat gerichte publieke investeringen in innovatie van cruciaal belang zijn voor het algemeen welzijn. We zien nu al initiatieven voor dit soort proactieve investeringen en regelgeving in staten als Singapore en Israël.
Dit kan voor het bedrijfsleven de drempel verlagen om er ook in te stappen en kan bijdragen aan de ontwikkeling van regelgeving, zoals een moratorium op het gebruik van kalfsserum en de invoering van sectorbrede veiligheidsnormen. Met regelgeving moet je ook afdwingen dat de kweekvleesindustrie onder vakbondstoezicht komt te staan en dat bij de werving van personeel waar mogelijk voorrang wordt gegeven aan afgevloeide maar gekwalificeerde werknemers uit de conventionele vleesindustrie. Het intellectueel eigendom van de technologie kan in publieke handen blijven.
De kritiek op cellulaire landbouw is veelal dystopisch: een toekomstvisioen van voedselgiganten die een weerloze bevolking nepvlees door de strot duwen en aan niemand verantwoording hoeven af te leggen. Ironisch genoeg is dat een accurate beschrijving van het voedselsysteem dat we nu hebben. Een wereld waarin de nugget uit de bio-industrie wordt vervangen door een nugget uit de bioreactor zou een grote stap voorwaarts zijn voor dier en milieu. En gepaard aan een vooruitstrevend industrie- en landbouwbeleid kan het ook een grote stap voorwaarts zijn op het gebied van arbeid, publieke investeringen, landgebruik en duurzame landbouw. Nee, dit is geen magische remedie tegen alles wat er mis is met onze voedselproductie; zo’n panacee bestaat niet. Maar het is een begin. Kipnuggets staan misschien voor alles wat er mis is met ons huidige voedselsysteem, maar kweeknuggets zouden best eens kunnen bijdragen aan een duurzamere toekomst.
Armin Laschet, die onder druk staat sinds de zware nederlaag van de Duitse conservatieven bij de laatste parlementsverkiezingen, is donderdag begonnen met zijn terugtrekking uit de CDU, terwijl de sociaaldemocraten, de Groenen en de liberalen besprekingen zijn begonnen om een coalitie van drie partijen te vormen.
‘Als Armin Laschet aankondigt dat hij iets te zeggen heeft, denkt iedereen aan zijn aftreden’, stelt Süddeutsche Zeitung ironisch vast. Op donderdag belegde de opvolger van Angela Merkel een onaangekondigde persconferentie. Het woord aftreden viel uiteindelijk niet, maar Laschet legde de basis voor zijn vertrek uit de CDU, binnen een jaar nadat hij aan de leiding is gekomen.
‘De leider van de conservatieven ging niet zo ver dat hij zijn ontslag aankondigde, na twee weken van kritiek over zijn verkiezingsdebacle, maar hij kondigde wel aan dat hij volgende week aan de partijleiding zou voorstellen om een congres te houden’, meldt El País.
‘Laschet is er nooit in geslaagd zijn stempel op de partij te drukken, noch zijn middelmatige populariteit te verbeteren’
Het doel van dit congres, dat in december zou kunnen plaatsvinden, is ‘de reorganisatie van de CDU, van het voorzitterschap tot het federale uitvoerend comité’, om een einde te maken aan het ‘onophoudelijke debat’ over de leiding van de partij, aldus Laschet.
Financial Times herinnert eraan dat de CDU-leider, die in januari jl. werd gekozen, ‘er nooit in is geslaagd zijn stempel op de partij te drukken, noch zijn middelmatige populariteit te verbeteren’. Hij heeft ook te lijden gehad onder de broederstrijd met Markus Söder, leider van de CSU – de Beierse zusterpartij van de CDU – die hoopte de conservatieve kandidaat te worden voor de parlementsverkiezingen, aldus de zakenkrant.
Na het slechtste resultaat uit haar geschiedenis is de CDU duidelijk niet in een sterke positie om een regeringscoalitie te vormen. Maar zijn leider zei donderdag dat hij ‘nog steeds hoopt’ op een alliantie van drie partijen met de liberalen van de FDP en de Groenen, hoewel hij dan niet noodzakelijkerwijs kanselier zou worden – een verder bewijs dat hij klaar is om een stap terug te doen, aldus Deutsche Welle.
‘Het gaat niet zozeer om al dan niet Armin Laschet’, zei hij. ‘De vraag is waar dit land naartoe moet. En als sommige mensen tot andere oplossingen willen komen, is dat mogelijk’, voegde hij eraan toe. Met andere woorden, zo vatte Deutsche Welle samen, Laschet ‘zou bereid zijn zich terug te trekken, indien zijn positie de onderhandelingen in de weg zit’.
Consumenten hebben nog tot 30 september 2022 om ongeveer 24 miljard pond, circa 27,7 miljard euro, aan papieren bankbiljetten van 20 en 50 Britse pond uit te geven, aangezien de Bank of England ze uit de omloop haalt. Ze worden vervangen door biljetten van polymeer, die veiliger zijn en langer meegaan, bericht Bloomberg.
Het bbp van Italië zal dit jaar met behulp van overheidsinterventies stijgen met 6 procent en in 2022 met 4,7 procent. Het begrotingstekort valt aanzienlijk lager uit dan verwacht, zo blijkt uit een rapport van Economische Zaken, dat is aangeboden aan premier Mario Draghi, bericht persbureau ANSA. Overheidsmaatregelen stimuleren de groei met een extra 0,5 procentpunt; zonder zou het bbp al met 4,2 procent stijgen.
Daarmee herstelt de Italiaanse economie zich na een val van 8,9 procent in 2020 als gevolg van de pandemie. De verhouding tussen begrotingstekort en bbp komt door het herstel op 9,4 procent, een daling ten opzichte van de 11,8 procent waar in april nog van uit werd gegaan.
Facebook-klokkenluider Frances Haugen toonde aan dat het bedrijf alles doet om de winst te optimaliseren, ook als dat schadelijk is voor gebruikers. Volgens The New York Times bewijst dit niet de almacht van de techreus maar juist het tegendeel: Facebook is bang om marktaandeel te verliezen.
Op 3 oktober trad een voormalige Facebook-medewerkster, die eerder vernietigende interne documenten over het bedrijf had onthuld, naar voren bij het roemruchte Amerikaanse actualiteitenprogramma 60 Minutes van CBS om haar identiteit te onthullen, schrijft het Amerikaanse tech-nieuwsplatform Vox Recode, dat de zaak analyseert.
Het gaat om Frances Haugen, voormalig productmanager bij het integriteitsteam van Facebook. De documenten die ze openbaarde vormen de basis voor een explosieve reeks artikelen die The Wall Street Journal (WSJ) publiceerde onder de titel ‘The Facebook Files’.
Uit die artikelen blijkt dat het bedrijf wist dat zijn producten aanzienlijke schade kunnen aanrichten, zoals een negatieve invloed op de geestelijke gezondheid van tieners, maar dat het nog steeds geen grote veranderingen heeft aangebracht om dergelijke problemen op te lossen.
‘Er waren belangenconflicten tussen wat goed was voor het publiek en wat goed was voor Facebook’
Haugen kwam in 60 Minutes ook met nieuwe aantijgingen, die nog niet aan de orde zijn gekomen in de uitgebreide rapportage van The Wall Street Journal. Zo zou Facebook om financiële redenen zijn normen aangaande de verspreiding van nepnieuws hebben versoepeld na de presidentsverkiezingen van 2020. Die beslissing, kort voor de rellen van 6 januari in het Capitool van de VS, zou de escalatie op 6 januari hebben bespoedigd.
‘Er waren belangenconflicten tussen wat goed was voor het publiek en wat goed was voor Facebook. En Facebook koos keer op keer voor optimalisatie van zijn eigen belangen, zoals meer geld verdienen’, aldus Haugen in het 60 Minutes-interview.
In een interne personeelsnota die twee dagen voor het CBS-interview in bezit kwam van The New York Times, wijst Nick Clegg, de vicepresident Global Affairs van Facebook, de verantwoordelijkheid voor de gebeurtenissen van 6 januari al af. Volgens hem ligt die ‘volledig bij de daders van het geweld, en degenen in de politiek en elders die hen actief aanmoedigden’. Volgens Clegg is Facebook geen ‘primaire oorzaak van polarisatie’.
Crisis
Facebook is de afgelopen vijf jaar steeds verder verstrikt geraakt in een pr- en politieke crisis. Maar wat nu speelt is onthutsend voor het bedrijf en de miljarden mensen die zijn producten gebruiken, schrijft Vox Recode. In reactie op documenten die zijn onthuld door Haugen, de klokkenluider, heeft het bedrijf de ontwikkeling van Instagram for Kids onderbroken, twee leidinggevenden voor het Congres laten getuigen en een pr-offensief ontketend dat de reeks artikelen in The Wall Street Journal afdoet als ‘selectieve berichtgeving’.
‘Dit is de eerste keer dat ik me zoiets dramatisch kan herinneren, met een anonieme klokkenluider, zoveel documenten en zo‘n grote onthulling’, zegt Katie Harbath, voormalig directeur openbaar beleid bij Facebook en nu betrokken bij het Bipartisan Policy Center en The Atlantic Council tegen Vox Recode.
Hoewel veel Facebook-medewerkers zich eerder al anoniem of intern tegen het bedrijf hebben uitgesproken, heeft slechts een handvol, zeker op hoog niveau, zich ooit openlijk uitgesproken tegen Facebook. Nooit eerder is er zo veel gedetailleerd bewijs geleverd dat het bedrijf doet alsof het alle kritiek begrijpt, maar ondertussen de systematische schade die het veroorzaakt negeert.
Evenmin heeft een Facebook-afvallige eerder dergelijke media-aandacht gehad: eerst een reeks onderzoeksartikelen in een groot nieuwsmedium, vervolgens een onthulling op primetimetelevisie en ook een getuigenis voor het Congres en dat allemaal in een tijdsbestek van slechts een paar weken.
De mate waarin Facebook kennelijk op de hoogte was van de schadelijke effecten van zijn producten en vervolgens die kennis voor het publiek achterhield, heeft ervoor gezorgd dat politici zoals de Democratische senator Richard Blumenthal de tactieken van het bedrijf hebben vergeleken met die van de tabaksindustrie.
Het bedrijf en zijn leiders noemen aantijgingen altijd simpelweg onwaar en voortkomend uit sensatiezucht
Facebook heeft gereageerd op alle beschuldigingen met de bekende riedel, die ook werd afgestoken na de kritiek van president Joe Biden dat het platform ‘mensen vermoordde’ vanwege de verspreiding van desinformatie over covid-19. Het bedrijf en zijn leiders noemen aantijgingen altijd simpelweg onwaar en voortkomend uit sensatiezucht. Ze zeggen dat informatie uit context wordt gehaald en dat Facebook niet de enige is die verantwoordelijk is voor de problemen in de wereld. Tegelijkertijd trekt Facebook de geloofwaardigheid van externe onderzoeken naar de werking van zijn platforms stelselmatig in twijfel, aldus Vox Recode.
Dit keer ging het bedrijf zelfs zo ver dat het de bevindingen van interne onderzoekers over de negatieve effecten van Instagram op de geestelijke gezondheid van tieners, in diskrediet bracht. Vorige week verspreidde het bedrijf een geannoteerde versie van het oorspronkelijke onderzoek dat eerder werd gepubliceerd. In de geannoteerde versie zegt Facebook dat de onderzoekers bevindingen waaruit blijkt dat Instagram negatief kan bijdragen aan het lichaamsbeeld van tienermeisjes ‘sensationeler’ hebben gemaakt. Ook zei het bedrijf dat de omvang van het onderzoek beperkt was.
Het feit dat de resultaten van onderzoek van het eigen personeel worden betwist, laat zien hoe schadelijk de berichten in de documenten van de klokkenluider voor Facebook zijn en hoezeer het bedrijf stappen probeert om het narratief te veranderen, meent Vox Recode.
‘Het is een belangrijk moment’, volgens Yaël Eisenstat, voormalig hoofd integriteitsoperaties tijdens verkiezingen van Facebook. Eisenstat werd een uitgesproken criticus van het bedrijf sinds ze in november 2018 vertrok. ‘Al jarenlang kennen we veel van deze problemen, via journalisten en onderzoekers, maar Facebook blijft beweren dat die mensen hun gram willen halen en dat we dus niet moesten vertrouwen op wat ze zeggen. Maar dit keer spreken de documenten duidelijk voor zich.’
Een belangrijke reden waarom dit laatste schandaal van belang is, is dat politici zich bedrogen voelen door Facebook, omdat ze Mark Zuckerberg eerder hebben gevraagd naar de mentale gezondheidseffecten van Instagram op kinderen en tieners, maar dat het bedrijf zich daarover op de vlakte hield.
In maart vertelde Zuckerberg aan het Congres dat hij niet geloofde dat het onderzoek overtuigend was, en dat ‘het onderzoek in het algemeen laat zien dat het gebruik van sociale media om contact te maken met anderen positief kunnen zijn voor de geestelijke gezondheid’. Maar hij sprak niet over de negatieve bevindingen in het onderzoek dat wordt aangehaald in The Wall Street Journal-artikelen. Daaruit blijkt dat 13 procent van de Britse en 6 procent van de Amerikaanse tieners die Instagram gebruikten en suïcidale gedachten hadden, de wens om zelfmoord te plegen tot Instagram herleidde.
Het bedrijf deelde deze resultaten van het eigen interne onderzoek ook niet toen de Republikeinse afgevaardigde Cathy McMorris Rodgers en de Democratische senator Ed Markey (D-MA) ernaar vroegen na de hoorzittingen van het Congres in maart.
Keerpunt
Steeds meer huidige en voormalige werknemers van Facebook beginnen openlijk de problemen van het bedrijf te bespreken op Twitter en binnen interne communicatiekanalen, volgens de The New York Times. Dit alles ondanks gemelde beperkingen van onderlinge communicatie tussen personeel van het bedrijf, in een poging werknemers het zwijgen op te leggen.
Sommige onderzoekers die bij het bedrijf werken, schamen zich ervoor dat Facebook de kwaliteit van het werk van zijn eigen personeel afwijst, aldus The New York Times. Facebook klopt zich net als andere grote technologiebedrijven op de borst vanwege de onderzoekers en de technische talenten van wereldklasse die in huis worden gehaald. Maar als het bedrijf zijn eigen imago in de technische en academische gemeenschap verder besmeurt, kan dat gevolgen hebben voor het kaliber van nieuw te werven werknemers.
‘Ik denk dat Facebook verkeerd inschat wat voor een keerpunt dit is, niet alleen omdat het publiek nu al deze documenten onder ogen krijgt, maar ook omdat werknemers boos beginnen te worden’, aldus Yaël Eisenstat.
Haugen heeft de al lang lopende discussies binnen en buiten het bedrijf opnieuw doen oplaaien
Maar de opening van zaken die Haugen geeft, gaat over veel meer dan over haar alleen. Door duizenden documenten te onthullen die betrekking hebben op het werk van veel mensen in het bedrijf, dat vervolgens grotendeels wordt genegeerd door de top van het bedrijf, heeft Haugen de al lang lopende discussies binnen en buiten het bedrijf over de tekortkomingen van Facebook opnieuw doen oplaaien.
‘Haugen heeft een onverbloemde en ongekende kijk gegeven in de mate waarin de Facebook-top de gevolgen van hun eigen producten en beslissingen bewust heeft genegeerd’, zegt Jesse Lehrich, mede-oprichter van de non-profitorganisatie Accountable Tech. ‘En daarmee heeft ze de weg vrijgemaakt voor anderen om zich uit te spreken.’
Facebook zit in de problemen
Kevin Roose werpt in The New York Times een ander licht op de ontwikkelingen bij Facebook. Hij ziet een bedrijf dat zich zorgen maakt over zijn toekomstige relevantie.
‘Een mogelijke manier om “The Facebook Files” te lezen (…) is als het verhaal van een onstuitbare moloch die de samenleving platwalst op weg naar de bank’, zo begint Roose zijn analyse.
‘De serie heeft vernietigend bewijs aan het licht gebracht dat Facebook wist dat Instagram de problemen over het zelfbeeld van meisjes verergerde en dat het probleem rond misinformatie over vaccins veel grote was dan het liet zien, naast nog andere zaken. En het is makkelijk om te denken dat Facebook angstaanjagend machtig is en alleen kan worden aangepakt door agressieve overheidsinterventie.
Maar er is ook een andere manier om de serie te lezen, en dat is een interpretatie die luider in mijn hoofd weergalmt naarmate elke nieuwe aflevering verscheen.
En die versie is: Facebook zit in de problemen.
Geen financiële problemen, of juridische problemen en ook niet het probleem van senatoren die tegen Mark-Zuckerberg schreeuwen. Waar ik het over heb, is het soort langzame, gestage achteruitgang die iedereen die ooit een stervend bedrijf van dichtbij heeft gezien, herkent. Het is een wolk van existentiële angst die boven een organisatie hangt waarvan beste dagen achter de rug zijn, die elke managementprioriteit en productbeslissing beïnvloedt en die leidt tot steeds wanhopiger pogingen om een uitweg te vinden.
Dit soort achteruitgang is niet per se zichtbaar aan de buitenkant, maar insiders zien er elke dag honderd kleine, verontrustende tekenen van: gebruikers-vijandige pogingen tot groei, paranoia bij het topmanagement, en geleidelijke uitputting van getalenteerde medewerkers.
‘Als Facebook zo onstuitbaar is, moet het zichzelf dan echt in de kijker spelen bij acht- tot tienjarigen?’
De documenten tonen een bedrijf dat bang is macht en invloed te verliezen in plaats van te krijgen, door eigen onderzoek dat aantoont dat veel eigen producten niet zomaar floreren. Het bedrijf doet steeds extremere pogingen om zijn giftige imago te verbeteren en te voorkomen dat gebruikers zijn apps verlaten ten gunste van aantrekkelijker alternatieven.
Die kwetsbaarheid is te zien in een artikel uit de WSJ-serie dat 28 september werd gepubliceerd. Daarin wordt uit intern Facebook-onderzoek geciteerd, waaruit blijkt dat het bedrijf een strategie heeft ontwikkeld om zich te richten op kinderen, verwijzend naar jonge tieners als een “waardevol maar onontgonnen publiek”. Het artikel levert allerlei aanknopingspunten om verontwaardigd te zijn, zoals een presentatie waarin Facebook-onderzoekers zich afvragen of “afspraakjes van kinderen om samen te spelen benut kunnen worden om mond-tot-mondreclame of groei onder kinderen te stimuleren”.
Het is niet alleen een idiote, maar ook een onthullende vraag. Want zou een zelfverzekerd, bloeiend socialemediaplatform “speeldafspraakjes moeten benutten” of uitgebreide groeistrategieën moeten ontwikkelen die zijn gericht op tienjarigen? Als Facebook zo onstuitbaar is, moet het zichzelf dan echt in de kijker spelen bij acht- tot tienjarigen?
Op zoek naar een nieuwe markt
De waarheid is dat de dorst van Facebook naar jonge gebruikers minder gaat over het domineren van een nieuwe markt maar veel meer over het voorkomen van irrelevantie.
Facebook-gebruik onder tieners in de Verenigde Staten neemt al jaren af en zal naar verwachting nog verder dalen; interne onderzoekers voorspellen dat het dagelijks gebruik in 2023 met 45 procent zal dalen. Diezelfde onderzoekers onthullen ook dat Instagram (waarvan de groei al jarenlang de afnemende interesse in Facebook zelf aantoont) marktaandeel verliest aan sneller groeiende rivalen zoals TikTok. Jongere gebruikers posten niet meer zoveel inhoud als vroeger. “Facebook is voor oude mensen”, luidde het brute vonnis dat een elfjarige jongen aan de onderzoekers van het bedrijf gaf, zo blijkt uit de interne documenten.
De problemen van Facebook komen in twee smaken: problemen die worden veroorzaakt door te veel gebruikers, en problemen die worden veroorzaakt door te weinig van het soort gebruikers dat het bedrijf zou willen hebben: cultuurscheppende, trendsettende en door adverteerders begeerde jonge Amerikanen.
‘The Facebook Files’ bewijzen het bestaan van beide smaken. In één artikel werd bijvoorbeeld gekeken naar de mislukte pogingen van het bedrijf om criminele activiteiten en mensenrechtenschendingen in ontwikkelingslanden te stoppen; een probleem dat wordt verergerd door de gewoonte van Facebook om uit te breiden in landen waar het weinig werknemers en weinig lokale expertise heeft.
‘Trendsetters die je platforms massaal verlaten is een probleem dat je einde kan betekenen’
Dit zijn problemen die kunnen worden opgelost, of op zijn minst verbeterd, door het aanwenden van voldoende middelen en aandacht.
Maar het tweede type probleem, trendsetters die je platforms massaal verlaten, is een probleem dat je einde kan betekenen. En dit lijkt het probleem te zijn waar Facebook-managers zich het meest zorgen over maken.
Neem bijvoorbeeld het derde artikel in de WSJ-serie. Daarin wordt onthuld hoe de beslissing van Facebook in 2018 om zijn nieuwsfeed-algoritme te wijzigen met als doel om “betekenisvolle sociale interacties” te bevorderen, in plaats daarvan een piek in verontwaardiging en woede veroorzaakte.
De verandering van het algoritme werd destijds gepresenteerd als het nobele streven naar gezondere gesprekken. Maar uit interne rapporten blijkt dat het een poging was om een jarenlange achteruitgang in betrokkenheid van gebruikers te keren. Likes, shares en reacties op het platform liepen terug, net als de cijfers van wat ‘original broadcasts’ wordt genoemd. Leidinggevenden probeerden die achteruitgang te keren door het nieuwsfeed-algoritme te gebruiken voor het aanprijzen van inhoud die veel opmerkingen en reacties oplevert, hetgeen ruwweg betekende: “inhoud die mensen erg boos maakt”.
“Het beschermen van onze gemeenschap is belangrijker dan het maximaliseren van onze winst”, is de reactie van Joe Osborne, een Facebook-woordvoerder. “Beweren dat we een oogje dichtknijpen voor feedback, ontkent onze inspanningen, zoals de veertigduizend mensen die werken aan veiligheid en beveiliging bij Facebook en onze investeringen van 13 miljard dollar sinds 2016.”
Wanhopig gespartel
Het is veel te vroeg om Facebook dood te verklaren. De aandelenkoers van het bedrijf is het afgelopen jaar met bijna 30 procent gestegen dankzij sterke advertentie-inkomsten en een piek in het gebruik van sommige producten tijdens de pandemie. Facebook groeit nog steeds in landen buiten de Verenigde Staten en zou daar kunnen slagen, ook als het in eigen land struikelt. En het bedrijf heeft zwaar geïnvesteerd in nieuwe initiatieven, zoals augmented- en virtualreality-producten, die het tij kunnen keren als ze succesvol uitpakken.
Maar de interne onderzoeken van Facebook vertellen een duidelijk verhaal, en dat is geen vrolijk verhaal. Jongere gebruikers stromen massaal naar Snapchat en TikTok, en oudere gebruikers posten antivaccin-memes en ruziën over politiek. Sommige Facebook-producten krimpen, terwijl andere gebruikers alleen maar boos of onzeker maken.
Critici hoeven niet per se optimistisch te zijn dat de relevantie van Facebook voor jongeren afneemt. De geschiedenis leert dat sociale netwerken zelden gracieus verouderen en dat technologiebedrijven op hun weg naar de uitgang veel schade kunnen aanrichten. Ik denk aan MySpace, dat in toenemende mate sjofeler en met spam gevuld raakte toen het leegliep, en dat eindigde met de verkoop van gebruikersgegevens aan reclamebureaus. Even verachtelijke verhalen zijn te vinden in de annalen van de meeste mislukte apps.
De komende jaren van Facebook kunnen lelijker zijn dan de afgelopen jaren, zeker als het bedrijf besluit zijn interne onderzoeken en pogingen tot integriteit terug te schroeven als gevolg van de lekken.
En niets van dit alles wil zeggen dat Facebook niet machtig is, niet gereguleerd zou moeten worden of geen controle behoeft. Het kan tegelijkertijd waar zijn dat Facebook in verval is maar nog steeds een van de meest invloedrijke bedrijven in de geschiedenis is, met het vermogen om politiek en cultuur over de hele wereld te beïnvloeden.
Maar we moeten defensief gedrag niet verwarren met gezonde paranoia, noch het wanhopige gespartel van een platform verwarren met een vertoon van macht.’
Cambodja is alom geprezen voor de snelle vaccinatiecampagne; volgens het ministerie van Volksgezondheid is meer dan 98 procent van de volwassenen ten minste één keer gevaccineerd. Nu begint het land met een nieuwe strategie om covid-19-gevallen op te sporen. Een anti-landmijneenheid traint honden, in de hoop dat de scherpe hondenneuzen die normaal worden gebruikt om ondergrondse explosieven te detecteren het coronavirus bij nietsvermoedende dragers kunnen traceren, aldus de Franse wereldomroep RFI.
‘Honden zijn efficiënter dan andere hulpmiddelen’
Het Cambodjaanse Mine Action Centre (CMAC) traint nu twaalf Mechelse herdershonden en op de langere termijn hoopt de organisatie de honden te kunnen gebruiken bij grote evenementen als sportwedstrijden, aldus algemeen directeur Heng Ratana. ‘Honden zijn efficiënter dan andere hulpmiddelen’.
De Universiteit voor Gezondheidswetenschappen leverde aan de mijnopruimingsdienst monsters van vluchtige organische stoffen van covid-19-patiënten en nu, tweeënhalve maand later, zijn de honden al in een vroeg stadium in staat om de geur van covid-19 te herkennen.
Analisten zijn positief over Japanse aandelenmarkt
Volgens analisten zal de aandelenmarkt van Tokio waarschijnlijk zijn stijging op lange termijn voortzetten nu afgelopen woensdag een nieuwe leider van de Japanse regerende partij LDP is gekozen, bericht The Japan Times. Voormalig minister van Buitenlandse Zaken Fumio Kishida werd gekozen tot nieuwe leider van de Liberaal-Democratische Partij, waardoor hij ook zal worden geïnstalleerd als premier. Analisten rekenen erop dat de regering onder zijn leiding met nieuwe maatregelen zal komen om de economie te stimuleren.
De verwachting is dat de Nikkei-index binnen dit jaar nog zal stijgen tot mogelijk 32.000 punten
De Nikkei-index van de 225 belangrijkste noteringen op de beurs van Tokio bereikte recent al 30.000 punten, het hoogste punt in 31 jaar, en de verwachting is dat de Nikkei binnen dit jaar nog zal stijgen tot mogelijk 32.000 punten. Sommige analisten voorspellen zelfs dat de index tegen het einde van 2021 tot 34.000 kan stijgen, gezien de reeks sterke winstprognoses van binnenlandse bedrijven. Voorwaarde is dan wel dat de regerende LDP onder Kishida goed presteert bij de algemene verkiezingen in november.
Palestijnse attractie
In Nablus op de Westelijke Jordaanoever staat een oude Boeing 707, geschilderd in de kleuren van Palestina en Jordanië. Het vliegtuig kwam er terecht na tientallen jaren inspanning door een zestigjarige Palestijnse tweeling die opgroeide in een vluchtelingenkamp en jarenlang de kost verdiende met de handel in schroot, schrijft South China Morning Post.
Na 22 jaar heeft het vliegtuig zijn beoogde plek bereikt
De tweeling droomde ervan om geld te verdienen met toerisme en entertainment. Toen ze in 1999 hoorden over een passagiersvliegtuig dat geparkeerd stond in Tiberias, Israël, kochten ze het om er een restaurant van te maken. Na allerlei tegenslagen en Israëlische tegenwerking heeft het vliegtuig nu zijn beoogde plek bereikt, na tweeëntwintig jaar en een investering van 2 miljoen sjekel, zo’n 530.000 euro.
Aangezien de Westelijke Jordaanoever amper toeristische trekpleisters kent, hopen de broers op bruiloften, feesten en op gasten die willen dineren in een ongebruikelijke omgeving.
Vijf jaar na de publicatie van de Panama Papers blijkt uit de Pandora Papers, een nieuw onderzoek van het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ), dat belastingontwijking via offshoreactiviteiten niets van zijn aantrekkingskracht heeft verloren bij politici, miljardairs en andere vermogenden.
‘De Panama Papers on steroids’. Zo noemt ICIJ het nieuwe onderzoek, dat is gebaseerd op een datalek van meer dan 11,9 miljoen documenten, afkomstig van 14 bedrijven die zijn gespecialiseerd in het oprichten van offshorebedrijven. Ze zijn geanalyseerd door een netwerk van meer dan 600 journalisten in 117 landen.
Courier International maakte een ronde langs de commentaren in de internationale pers.
‘Zojuist is er een nieuwe “doos” geopend’, schrijft de Belgische krant Le Soir, ‘en dat zou wel eens voor ophef kunnen zorgen.’ Het onderzoek is de Pandora Papers genoemd, verwijzend naar de beroemde doos van Pandora, die ondanks een verbod door Pandora werd geopend waarna rampen en onheil zich over de aarde verspreiden.
Volgens het dagblad identificeerde het onderzoek 35 staatshoofden, waarvan er 14 nog steeds in functie zijn, en 130 miljardairs. Maar Le Soir wijst er ook op dat de meeste betrokkenen ‘volslagen onbekenden zijn’, hetgeen niet alleen de omvang van het fenomeen illustreert maar ook het gemak waarmee vermogende particulieren kennelijk toegang kunnen krijgen tot offshoreaccounts.
Wat België betreft zijn de profielen ‘gevarieerd’ en is er ‘voor elk wat wils’, aldus het dagblad. ‘Van de gepensioneerde apotheker wiens vrouw brillen verkoopt tot de hasjhandelaar die al een goed gevuld strafblad heeft. Van een stel dat aan het hoofd staat van een aantal kapsalons aan de kust tot aan een gerechtsdeurwaarder die al eens werd veroordeeld voor fraude. En niet te vergeten een jonge miljonair die een fortuin verdiende met bitcoins. Ze lieten zich allemaal verleiden door een offshorebedrijf.’
Ineffectieve regulering
Onder de kop ‘Met de Pandora Papers legt het ICIJ een nieuwe bom onder belastingparadijzen’, schrijft de Zwitserse krant Le Temps dat het nieuwe ICIJ-onderzoek laat zien ‘dat ondanks het schandaal dat is veroorzaakt door de publicatie van de Panama Papers, de regulering van het offshorebedrijfssysteem ineffectief blijft.’
De bij het onderzoek betrokken media zullen hun onthullingen de komende dagen in golven publiceren, maar ze begonnen afgelopen zondag met politiek leiders, van wie sommigen ‘zich hebben geprofileerd met uitspraken tegen belastingontduiking’, aldus het dagblad uit Genève.
Dat is bijvoorbeeld het geval met de Tsjechische premier Andrej Babis, die 22 miljoen dollar in lege vennootschappen stortte om een kasteel in het zuiden van Frankrijk te kunnen kopen. Of neem de Keniaanse president Uhuru Kenyatta. Die presenteerde zich regelmatig als voorvechter van transparantie en strijder tegen corruptie.
Volgens de Pandora Papers zijn Kenyatta en zes leden van zijn familie ‘verbonden aan dertien offshorebedrijven’, waarvan er één ‘30 miljoen dollar aan financiële activa bezit’, aldus BBC. De Keniaanse president ‘had beloofd met het parlement samen te werken om een wet op te stellen die ambtenaren zou verplichten hun vermogen op te geven, maar de afgevaardigden hebben nog steeds niet over de tekst gestemd’, aldus de Britse zender.
‘Het handelen van de mensen die in de Pandora Papers worden genoemd is niet per se illegaal’
De Pandora Papers beschrijven ook de forse investeringen van koning Abdullah II van Jordanië, die een netwerk van zo’n dertig offshorebedrijven heeft gecreëerd ‘om een imperium van onroerend goed met een waarde van ruim 85 miljoen euro te verwerven in Malibu, Washington en Londen’, schrijft Al-Jazeera.
‘De advocaten van de koning laten weten dat alle eigendommen zijn aangeschaft met zijn persoonlijke geld, en dat het standaardpraktijk is voor prominente personen om eigendommen te verwerven via offshorebedrijven, om redenen van vertrouwelijkheid, privacy en veiligheid’, aldus het nieuwsmedium uit Qatar.
In feite ‘is het handelen van de mensen die in de Pandora Papers worden genoemd, niet per se illegaal’, zo benadrukt The Guardian. Uit het onderzoek blijkt dat de voormalige Britse premier Tony Blair en zijn vrouw Cherie eigenaar zijn geworden van een gebouw in Londen door de aandelen van een offshorebedrijf op de Britse Maagdeneilanden te kopen, waarmee het echtpaar 400.000 dollar, ruim 343.000 euro, aan onroerendgoedbelasting bespaarde.
‘De operatie is niet illegaal, en er is geen bewijs dat de Blairs het betalen van onroerendgoedbelasting opzettelijk probeerden te ontwijken, maar deze deal belicht een maas in de wet die rijke vastgoedeigenaren in staat stelt geen belasting te hoeven betalen die wel gebruikelijk is voor gewone Britten’, zo schrijft het Britse dagblad.
Nieuwe belastingparadijzen
Andere prominente personen die in de Pandora Papers worden genoemd, zijn de Chileense president Sebastián Piñera, de Ecuadoraanse president Guillermo Lasso, de Azerbeidzjaanse president Ilham Aliev, de voormalige IMF-baas Dominique Strauss-Kahn, zangeres Shakira en voetbalcoach Pep Guardiola.
Het onderzoek onthult ook een nieuwe en verrassende landkaart met belastingparadijzen. Ook al is meer dan twee derde van de 29.000 accounts die in de Pandora Papers zijn onderzocht nog steeds op de Maagdeneilanden gevestigd, er zijn ook nieuwkomers op het podium verschenen, onthult The Washington Post.
In de Verenigde Staten bijvoorbeeld concurreert de staat South Dakota ‘met notoir ondoorzichtige landen in Europa of in het Caribisch gebied als het op financiële geheimzinnigheid aankomt’, merkt het Amerikaanse dagblad op. ‘Tientallen miljoenen dollars uit het buitenland zijn nu gestort in lege vennootschappen in Sioux Falls. Sommige daarvan zijn gelieerd aan individuen en bedrijven die worden beschuldigd van mensenrechtenschendingen en ander wangedrag.’
De regering van Venezuela kondigde maandag aan dat het de grens met Colombia gaat openstellen, meldt de Colombiaanse krant El Universal. Venezuela had in februari 2019 de landgrenzen gesloten tijdens de impasse tussen president Nicolás Maduro en oppositieleider Juan Guaidó, die door zo’n vijftig landen, waaronder de VS en Colombia, als interim-president wordt erkend. Caracas had ook de diplomatieke betrekkingen met Bogotá verbroken nadat Colombia Juan Guaidó als interim-president had erkend.
De twee landen delen een grens van 2200 kilometer
De grens was al sinds 2015 bijna volledig gesloten wegens spanningen tussen de twee buurlanden. De twee landen, die in ideologisch opzicht tegenover elkaar staan, delen een grens van 2200 kilometer.
Thailand wil met een economisch stimulerings- en investeringspakket rijke wereldburgers, gepensioneerden en hoogopgeleide professionals uit het buitenland aantrekken om de economie na de pandemie nieuw leven in te blazen. Lokkertjes zijn onder meer een tienjarig Thais visum voor het hele gezin. Daarnaast hoopt Thailand buitenlanders over de streep te trekken met automatische werkvergunningen, dezelfde inkomstenbelasting als Thaise burgers en belastingvrijstelling voor elders verworven inkomsten en eigendommen, meldt The Bangkok Post.
De regering hoopt in de komende vijf jaar meer dan een miljoen professionals naar Thailand te trekken
De regering hoopt zo in de komende vijf jaar meer dan een miljoen gekwalificeerde mensen naar Thailand te trekken, aldus regeringswoordvoerder Thanakorn Wangboonkongchana. ‘De regering verwacht dat deze buitenlanders gemiddeld een miljoen baht, circa 25.520 euro, per persoon per jaar uitgeven gedurende hun verblijf in Thailand, oftewel ongeveer een biljoen baht in de komende vijf jaar.’ Daarnaast rekent de regering erop dat de bezoekers met langetermijnvisa zeker zo’n 540 miljard baht aan belastingen zullen afdragen.
De terugloop van toerisme door corona heeft het levensonderhoud gedecimeerd van duizenden toerisme- en horecamedewerkers in Kenia. Zo verdient een alleenstaande moeder met twee kinderen in Nairobi, die elke maand zo’n 850 euro ontving als gids voor een safaribedrijf, nu nog slechts tussen de 85 en 127 euro per maand door vis te koken en te verpakken voor buren, vrienden en klanten die ze via Facebook vindt, schrijft The New York Times.
Vóór de pandemie was Kenia de op twee na grootste toeristische bestemming in Afrika
Vóór de pandemie was Kenia de op twee na grootste toeristische bestemming in Afrika. Toerisme droeg jaarlijks met 1,37 miljard euro bij aan de nationale economie en zorgde voor 1,1 miljoen banen, oftewel ruim 8 procent van de werkgelegenheid in het land. Het coronavirus was desastreus: tijdens het hoogseizoen tussen juli en oktober vorig jaar werden de meeste boekingen geannuleerd, met ontslagen en salarisverlagingen tot gevolg. Veel reisorganisaties moesten de deuren sluiten. De toerismesector in Kenia en andere Oost-Afrikaanse landen krijgt amper hulp van de overheid.
Volgens een analyse van de Britse ngo Possible produceren de miljoenen particuliere gasketels in het Verenigd Koninkrijk twee keer zoveel CO2 als alle gasgestookte elektriciteitscentrales van het land samen. Dat onderstreept de dringende behoefte aan krachtig overheidsbeleid om snel koolstofarme verwarming door bijvoorbeeld warmtepompen te introduceren, aldus de onderzoekers. Warmtepompen werken op elektriciteit en zijn efficiënter, maar kosten veel meer om te installeren dan gasboilers. Het VK loopt achter op de meeste Europese landen als het gaat om warmtepompen, aldus The Guardian.
Het energieverbruik thuis zorgt voor ongeveer 15 procent van alle broeikasgassen in het VK
Voor de analyse werden overheidsgegevens gebruikt om CO2-emissies en luchtvervuiling te schatten die worden geproduceerd door particuliere gasboilers en door elektriciteitscentrales. Zo bleek dat particuliere gasketels in een stad als Leeds dezelfde hoeveelheid CO2 uitstoten als een gascentrale. Het energieverbruik thuis zorgt voor ongeveer 15 procent van alle broeikasgassen in het VK.
Uit de gegevens blijkt ook dat gasketels thuis acht keer zoveel stikstofdioxide produceren als elektriciteitscentrales. NO2 is een luchtverontreinigende stof die in het VK jaarlijks tienduizenden vroegtijdige sterfgevallen veroorzaakt.
Evergrande schorst handel op beurs van Hongkong op
De Chinese vastgoedgigant Evergrande, die op de rand van het faillissement staat, heeft volgens South China Morning Post maandag de handel in zijn aandelen op de beurs van Hongkong opgeschort ‘in afwachting van een mogelijke verkoop van een meerderheidsbelang in de vastgoedbeheertak’. Evergrande is de vastgoedontwikkelaar met de ‘hoogste schulden ter wereld’ – maar liefst 300 miljard dollar –, aldus de krant.
Een mogelijk faillissement van Evergrande zou een groot effect hebben op de Chinese vastgoedsector en banken
De financiële gemeenschap heeft al enkele weken geen vertrouwen meer in de capaciteiten van het bedrijf om aan zijn betalingsverplichtingen te voldoen, en de Chinese regering lijkt niet bereid de groep uit de brand te helpen. Een mogelijk faillissement van Evergrande, dat het op één na grootste vastgoedbedrijf is van China, zou een groot effect hebben op de Chinese vastgoedsector en banken.
De vastgoedtak van Evergrande verklaarde tegenover SCMP dat ze in afwachting is van een ‘mogelijk algemeen bod’ op haar aandelen.
Om kansen op een lang leven te vergroten moeten we minstens 7000 stappen per dag zetten of meer dan 2,5 uur per week sporten beoefenen als tennis, fietsen, zwemmen, joggen of badminton, zo blijkt uit twee grootschalige nieuwe onderzoeken. De twee onderzoeken, die samen meer dan 10.000 mannen en vrouwen decennialang volgden, tonen aan dat de juiste soort en hoeveelheid lichaamsbeweging het risico op vroegtijdig overlijden met maar liefst 70 procent vermindert. Activiteit boven een bepaald plafond voegt waarschijnlijk geen jaren aan onze levensduur toe en kan in extreme gevallen zelfs schadelijk zijn, schrijft The New York Times.
Eerder onderzoek suggereerde al dat actieve mensen langer leven dan degenen die zelden bewegen. Maar wetenschappers stelden niet eerder vast in hoeverre beweging al dan niet kan worden geassocieerd met een langere levensduur.
De sterfterisico’s bleven dalen naarmate het aantal stappen steeg
Mannen en vrouwen die ten minste 7000 dagelijkse stappen zetten toen ze aan het onderzoek deelnamen, hadden ongeveer 50 procent minder kans om te overlijden dan degenen die minder dan 7000 stappen zetten. De sterfterisico’s bleven dalen naarmate het aantal stappen steeg, tot wel 70 procent minder kans op vroegtijdig overlijden bij degenen die meer dan 9000 stappen zetten. Bij 10.000 stappen vlakken de voordelen af. ‘Er was een punt van afnemende meeropbrengst,’ zegt Amanda Paluch, universitair docent kinesiologie aan de Universiteit van Massachusetts Amherst, die een van de twee studies leidde. Mensen die meer dan 10.000 stappen per dag zetten, leefden zelden langer dan degenen die minstens 7000 stappen deden.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
