Onderwerpen: Economie

Dubieuze leningen aan medestanders van het regime brachten de Ayandeh Bank ten val, waardoor een slepende financiële crisis in een stroomversnelling kwam.

De grootste voorbode van een economische ontwrichting in Iran was niet de gemuilkorfde woede van de oppositie of de gefrustreerde hoop van jongeren die snakten naar meer individuele vrijheid, maar het faillissement van een bank. 

Eind vorig jaar werd de Ayandeh Bank ontmanteld. Deze werd gerund door medestanders van het regime en leed verliezen van bijna 5 miljard dollar als gevolg van een aantal dubieuze leningen. De regering nationaliseerde de bank en drukte een enorme hoeveelheid geld bij in een poging de rode cijfers te verdoezelen. Daarmee werd het probleem tijdelijk afgedekt, maar niet opgelost. 

Integendeel, het faillissement groeide uit tot zowel symbool als katalysator van een economische ontwrichting, uitmondend in protesten die nu de grootste bedreiging vormen voor het regime sinds de oprichting van de Islamitische Republiek, een halve eeuw geleden. Door het faillissement van de bank werd duidelijk dat het Iraanse financiële systeem, dat al onder druk stond door jarenlange sancties, dubieuze kredietverlening en afhankelijkheid van inflatoir gedrukt geld, steeds meer begon te lijden onder insolventie en illiquiditeit. Vijf andere banken verkeren naar verluidt in een vergelijkbare zwakke positie. 

De Rial

De crisis kwam op het slechtst mogelijke moment. De geloofwaardigheid van de Iraanse regering was al aangetast door een twaalf dagen durende oorlog met Israël en de VS in juni, waarbij duidelijk werd dat zij niet in staat was haar bevolking tegen aanvallen te beschermen. De leiders van het land hadden hun poot stijf gehouden tijdens onderhandelingen over het nucleaire programma, en zich daarmee sanctieverlichting ontzegd. In november dreigden Israël en de VS opnieuw toe te slaan als Iran zou proberen zijn ballistische raketarsenaal weer op te bouwen of zijn nucleaire programma te hervatten.

De zwaar beproefde munt van het land, de rial, belandde wederom in een scherpe neerwaartse spiraal. Amerikaanse maatregelen hadden Iran afgesneden van de cruciale dollarstroom uit Irak, inkomsten in harde valuta uit olieverkopen aanzienlijk verminderd en internationale vreemdevalutareserves buiten bereik geplaatst. 

Na tientallen jaren van crisismaatregelen en het gebruik van duistere geldstromen om de gehavende economie van het land draaiende te houden, was Teheran op een dood spoor beland. Het ontbeerde de middelen om de voortschrijdende economische crisis aan te pakken of te voorzien in de behoeften van een steeds wanhopiger bevolking. Met het gevolg dat honderden ondernemers, die meestal niet deelnemen aan de massale protesten in het land, nu wel de straat op gingen in Teheran.

‘Deze bank had zeer goede connecties en was natuurlijk corrupt’

‘Deze bank had zeer goede connecties en was natuurlijk corrupt, wat onderstreepte dat het banksysteem gericht was op verrijking van mensen met de juiste contacten,’ aldus Adnan Mazarei van het Internationaal Monetair Fonds. Het faillissement van de bank droeg er volgens hem aan bij dat het regime na de Israëlische aanval snel aan legitimiteit verloor.

De Ayandeh Bank werd in 2013 opgericht door Ali Ansari, een Iraanse zakenman die twee staatsbanken fuseerde met een bank die hij eerder had opgericht om de nieuwe kredietverstrekker te worden. Hij behoort tot een van de rijkste families van het land, bezit een kapitale villa in Noord-Londen en zou een vertrouweling zijn van de voormalige conservatieve president Mahmoud Ahmadinejad. 

Enkele dagen na de val van de Ayandeh Bank, vorig jaar, legde Groot-Brittannië Ansari sancties op en noemde hem een corrupte bankier en zakenman, die had geholpen met de financiering van de Revolutionaire Garde – de wijdvertakte Iraanse paramilitaire en zakelijke organisatie van de elite.

In een verklaring in oktober legde Ansari de schuld van het faillissement bij ‘beslissingen en beleidsmaatregelen waarop de bank geen invloed had’.

De Ayandeh Bank bood de hoogste rentetarieven van alle Iraanse banken, trok op die manier miljoenen spaarders aan en leende vervolgens fors van de centrale bank, die geld drukte om de instelling overeind te houden, aldus economen. Evenals andere noodlijdende Iraanse banken had Ayandeh een groot aantal oninbare leningen, een van de factoren die tot een faillissement leidden. 

Iran Mall

De grootste investering betrof de Iran Mall, die in 2018 werd geopend. Het project toonde een ongerijmde overdaad, gezien de algemene stagnatie van de Iraanse economie. De Mall beslaat twee keer de oppervlakte van het Pentagon en is een stad binnen een stad, met een IMAX-bioscoop, een bibliotheek, zwembaden en sportcomplexen, binnentuinen, een autoshowroom en een spiegelzaal gemodelleerd naar een zestiende-eeuws Perzisch keizerlijk paleis.

Economen en Iraanse functionarissen noemden het project een voorbeeld van zelffinanciering, waarbij Ansari’s bank in feite geld leende aan zijn eigen bedrijven. Toen de bank instortte, meldde het semiofficiële persbureau Tasnim dat meer dan 90 procent van de middelen van de bank vastzat in projecten onder eigen beheer.  Dit zou een hoge functionaris van de centrale bank hebben onthuld.

De Ayandeh Bank lag jarenlang onder vuur van sommige conservatieve en reformatorische politici die aandrongen op sluiting en betoogden dat de steun van de centrale bank aan Ayandeh de inflatie zou opdrijven vanwege de noodzaak om geld bij te drukken.  

Dergelijke oproepen bereikten eind vorig jaar een hoogtepunt. Het Iraanse hoofd van de rechterlijke macht, Gholamhossein Mohseni-Ejei, riep de centrale bank in oktober publiekelijk op actie te ondernemen en dreigde via sociale media met juridische stappen als de bancaire autoriteiten niet zouden ingrijpen. De volgende dag kondigde de centrale bank de ontbinding van de Ayandeh Bank aan.

De directeur banktoezicht van de Iraanse Centrale Bank noemde de Ayandeh Bank vorig jaar ‘een vorm van Ponzi-fraude’

De overheid nam de schulden van de bank over en dwong deze tot een fusie met de grootste staatsbank van het land, Bank Melli. Volgens economen en een functionaris van de Centrale Bank staat minstens vijf andere Iraanse banken momenteel een dergelijk lot te wachten, waaronder de staatsbank, Bank Sepah, een van de grootste van het land, die eerder al andere failliete banken had overgenomen. 

De directeur banktoezicht van de Iraanse Centrale Bank noemde de Ayandeh Bank vorig jaar ‘een vorm van Ponzi-fraude’. Veel Iraniërs zagen het als symbool van een systeem dat de middelen richting een kleine elite leidde, terwijl zij zelf armoe leden. 

‘Dit is het zoveelste verhaal over corruptie, dat veel gewone Iraniërs het gevoel geeft dat het systeem hen tegenwerkt, of op zijn minst een kleine elite bevoordeelt,’ aldus Esfandyar Batmanghelidj, directeur van de Bourse & Bazaar Foundation, een economische denktank.

De Ayandeh Bank vormde de kern van een volgens economen bredere financiële systeemcrisis, die in een stroomversnelling kwam nadat Amerikaanse sancties in 2018 opnieuw werden ingesteld. 

De Ayandeh Bank vormde de kern van een volgens economen bredere financiële systeemcrisis

Bij gebrek aan fondsen waren Iraanse banken aangewezen op leningen van de centrale bank via een noodliquiditeitsmechanisme waarbij weliswaar hoge rentetarieven in rekening werden gebracht, maar geld werd uitgeleend zonder eis van onderpand. De banken investeerden het geld vervolgens onverstandig, vaak door leningen te verstrekken aan gelieerde elites voor speculatie en grote bouwprojecten. 

De centrale bank drukte geld om de leningen te financieren, terwijl bankfunctionarissen en economen keer op keer hadden gewaarschuwd dat dit een inflatoire cyclus zou veroorzaken en de munt zou verzwakken. 

Het resultaat was een wankel financieel systeem dat afhankelijk was van de staat, op een moment dat Iran op het punt stond te worden getroffen door een reeks steeds zwaardere tegenslagen: een golf van sancties, de val van regionale bondgenoten zoals Hezbollah en het regime van Assad in Syrië, en een direct conflict met Israël en de VS. Volgens een analyse van Mazarei, voormalig IMF-functionaris, werd vanaf 2019 ongeveer 70 procent van het Iraanse banksysteem in feite gecontroleerd door de regering.

De ondergang van de Ayandeh Bank deed alle alarmbellen afgaan. ‘De ineenstorting versterkte het besef van de enorme kwetsbaarheid van het banksysteem,’ aldus Mazarei. ‘Als er iets misgaat, komt dat ten laste van de schatkist.’

Stroomversnelling

De economische crisis in Iran kondigt zich al jaren aan, maar kwam de afgelopen maanden in een stroomversnelling. De nationale munteenheid verloor in 2025 84 procent van zijn waarde ten opzichte van de dollar. De voedselprijzen stegen op jaarbasis met 72 procent, bijna het dubbele van het gemiddelde van de jaren ervoor. Het land kampt bovendien met een energie- en watercrisis die dermate ernstig is dat president Masoud Pezeshkian heeft voorgesteld de hoofdstad te verplaatsen van Teheran naar een plek dichter bij de Indische Oceaan.

De lonen konden deze stijging niet bijbenen en de snelle verhoging van de prijzen veroorzaakte een crisis onder Iraanse burgers, die aangaven geen eten meer te kunnen betalen. Omdat de waarde van de rial met het uur daalde, wisten winkeliers niet meer hoe ze hun prijzen moesten vaststellen. Importeurs leden al verliezen nog voordat ze hun goederen te koop konden aanbieden. 

 ‘De Iraanse middenklasse is weggevaagd,’ zegt een 43-jarige kunstenares uit Teheran. ‘Als het je niet eens meer lukt om aan voedsel te komen, heb je niets meer te verliezen.’ 

‘Als het je niet eens meer lukt om aan voedsel te komen, heb je niets meer te verliezen’ 

Terwijl de regering geld uitgaf aan de afbouw van de Ayandeh Bank, bezuinigde ze op sociale voorzieningen. De in december voorgestelde overheidsbegroting bevatte bezuinigingsmaatregelen als afschaffing van een gunstige wisselkoers voor importen, opheffing van een aantal broodsubsidies en verkoop van geïmporteerde benzine tegen marktprijzen. 

Voorgesteld werd om in totaal tien miljard dollar aan overheidssteun aan de bevolking en cruciale belangengroepen zoals importeurs te schrappen, volgens een analyse van Bijan Khajehpour van het in Wenen gevestigde adviesbureau Eurasian Nexus Partners.

De begroting werd officieel op 23 december aan het parlement gepresenteerd, maar geruchten over de te verwachten bezuinigingsgolf deden al eerder de ronde. Daardoor werd de vrees voor nog meer economische problemen aangewakkerd in een tijd waarin de rial al in waarde aan het dalen was.

Volgens economen bereikte deze groeiende financiële crisis een hoogtepunt op het moment dat een combinatie van factoren – strengere internationale sancties, de nasleep van de oorlog met Israël vorig jaar en jarenlang economisch wanbeheer – de capaciteit van de regering om de crisis aan te pakken ondermijnde.  

Sancties

De verzwaring van Amerikaanse en Europese sancties hebben de Iraanse olie-industrie gedwongen te vertrouwen op een internationale ‘schaduwvloot’ van tankers voor de export van haar producten. Dit betekent dat er meer olie-inkomsten in handen vallen van tussenpersonen en er minder in de staatskas en de Iraanse economie vloeit.

Door het harde optreden van de VS tegen het witwassen van geld door Iraakse banken verloor Iran een van zijn belangrijkste dollarbronnen. Iraakse banken stonden bekend als de ‘longen’ van het Iraanse financiële systeem en zorgden voor liquiditeit van de verder geïsoleerde Iraanse banken.

De oorlog met Israël in juni was een zware klap, die de regering noodzaakte meer geld uit te geven aan de heropbouw van de eigen militaire capaciteit en de ondersteuning van bondgenoten als Hezbollah.

Na zes maanden begon de militaire druk aan het eind van het jaar weer toe te nemen. De VS en Israël dreigden met nieuwe aanvallen vanwege het raketprogramma van Iran. De Amerikaanse aanval op Caracas en de gevangenneming van de Venezolaanse president begin januari onderstreepte de bereidheid van Washington te interveniëren, waar het dat nodig acht. 

De Amerikaanse aanval op Caracas onderstreepte de bereidheid van Washington te interveniëren, waar het dat nodig acht

De angst voor een nieuwe aanval versnelde de kapitaalvlucht uit Iran, die was begonnen tijdens de twaalf dagen durende oorlog met Israël, afgelopen zomer. Iraniërs dumpten de rial en zetten hun geld om in vreemde valuta, goud, en activa zoals cryptovaluta.

Djavad Salehi-Isfahani, econoom aan de Virginia Tech, schatte de totale kapitaalvlucht uit Iran vorig jaar op tien tot twintig miljard dollar, wat volgens hem leidde tot een onhoudbaar lijkende situatie.

Een sinds 2024 woedende energiecrisis door een tekort aan aardgas veroorzaakte langdurige stroomuitval, en dat ondanks de enorme olie- en gasrijkdom van het land. Dit deed twijfels rijzen over de zin van riskante, decennialange pogingen om uranium te verrijken voor een officieel ‘vreedzaam’  kernenergieprogramma.

Door de almaar frequentere stroomonderbrekingen, toenemende watertekorten en de allengs waardelozer wordende munt verloren veel Iraniërs vertrouwen in de staat.  

De protesten begonnen eind vorig jaar en breidden zich binnen enkele weken uit naar tientallen steden in het hele land

De regering probeerde de demonstranten te sussen door een maandelijkse subsidie van tien miljoen rial per persoon in te stellen – ongeveer zeven dollar, hoewel dat bedrag in verhouding meer waard is in Iran – en door te beloven hard op te treden tegen woekeraars. De gouverneur van de Iraanse Centrale Bank trad eind december af en werd vervangen door Abdolnaser Hemmati, de voormalige minister van Economie, die vorig jaar door het parlement was afgezet toen het land in de valutacrisis terechtkwam. 

Maar het mocht allemaal niet baten. De protesten begonnen eind vorig jaar en breidden zich binnen enkele weken uit naar tientallen steden in het hele land. Duizenden mensen demonstreerden de afgelopen dagen, ondanks een internetblokkade en een steeds harder optredende overheid, waarbij volgens mensenrechtenorganisaties honderden mensen omkwamen. 

Wat er ook gebeurt met de protesten, de druk op het regime als gevolg van structurele financiële problemen en internationale spanningen zal niet verdwijnen. 

‘Als ze zich eruit hadden kunnen redden door geld uit te geven, dan zouden ze dat allang hebben gedaan en hadden ze niet hun toevlucht hoeven te nemen tot dit soort geweld,’ aldus Erik Meyersson van de Zweedse bank SEB. ‘Dat maakt de zaken alleen maar beroerder voor het regime.’