Onderwerpen: Politiek

Benjamin Netanyahu werd voor het eerst premier in 1996 en heeft het land sindsdien steeds verder naar rechts gestuurd. Veel Israëliërs zijn het erover eens dat zijn politieke dagen zijn geteld – maar het is de vraag of de koers die hij heeft ingezet nog zal gaan veranderen.

Het bloedbad van 7 oktober door Hamas had niet mogelijk moeten zijn. Zeker niet met premier Benjamin Netanyahu aan het roer. Hij was, zoals zijn aanhangers het uitdrukten, ‘Mister Security’. Hij zei herinnerd te willen worden als ‘de beschermer van Israël’. Hij pochte dat Israël nooit een meer vreedzame en meer welvarende tijd heeft gekend dan gedurende de ruwweg zestien jaar dat hij aan de macht is. Onder zijn opeenvolgende regeringen installeerde Israël het Iron Dome-systeem om raketten uit de Gazastrook te onderscheppen en bouwde het langs de grens met Gaza à 1,1 miljard dollar een hek met een lengte van bijna 65 kilometer, uitgerust met ondergrondse sensoren, op afstand bestuurbare wapens en een uitgebreid camerasysteem. Het succes van Netanyahu’s visie op Fort Israël moest blijken uit de mate van onzichtbaarheid van de Palestijnen en hun lijden, beschouwd vanuit een comfortabele stoel in een café in Tel Aviv.

Maar de relatieve rust van het afgelopen anderhalve decennium was gebouwd op een reeks illusies: dat de Palestijnen en hun vrijheidsstreven verborgen konden blijven achter betonnen barrières en genegeerd konden worden; dat elke vorm verzet die nog bestond in bedwang kon worden gehouden door een combinatie van technologie en overweldigende vuurkracht; dat de wereld, en vooral de soennitische Arabische staten, zo moe waren geworden van de Palestijnse kwestie dat deze van de mondiale agenda kon worden gehaald, zodat Israëlische regeringen konden doen wat ze wilden zonder daar al te veel gevolgen van te ondervinden.

De aanval van 7 oktober heeft al deze veronderstellingen aan diggelen geslagen. Hamas-schutters op motoren en achter op pick-uptrucks omzeilden de ‘slimme’ barrière die meer kostte dan het bbp van Grenada. Het Israëlische leger leek bijna aan de grond genageld en was meer dan 48 uur niet in staat om de controle over sommige steden en kibboetsen te heroveren. Elk aspect van Netanyahu’s project stortte in op de zaterdagochtend die de Israëliërss ‘de zwarte sjabbat’ zijn gaan noemen.

De opeenvolgende Netanyahu-regeringen hebben de Israëliërss niet meer veiligheid gebracht. In plaats daarvan hebben ze hen kwetsbaar gemaakt voor aanvallen zoals die van Hamas. Netanyahu heeft voor Israël geen weg uitgestippeld naar onafhankelijkheid van de Verenigde Staten. Onder zijn leiding werd Israël net zo afhankelijk van zijn Amerikaanse geldschieter als tijdens de enige vergelijkbare ramp in de Israëlische geschiedenis, de Jom Kippoer-oorlog van 1973. Netanyahu beloofde de staat te stroomlijnen en de overheid efficiënter te maken. Daarentegen is de Israëlische bureaucratie uitgehold, zijn de sociale diensten slecht gefinancierd en leveren ze amper.

En toch, ook al is van Netanyahu’s visie voor Israël weinig heel gelaten, er staat geen duidelijke opvolger klaar om met die visie te breken. Het zal wellicht moeilijk zijn om het afgebakende pad dat Netanyahu heeft uitgezet, te verlaten. De huidige crisis kan weleens het einde betekenen van Netanyahu’s politieke carrière. Evengoed kan Israël gevangen blijken te zitten in de omstandigheden die hij heeft gecreëerd, tot lang na zijn vertrek.

Brutaal gezicht

Op een donkere oktoberavond in 1995 staat Netanyahu op een balkon dat uitkijkt over het Zionplein in Jeruzalem. Een spandoek met de tekst ‘Dood aan de Arabieren’ is voor hem uitgerold. Een opgewonden menigte van tienduizenden mensen staat onder hem. Yitzhak Rabin, de toenmalige premier, had aangedrongen op besprekingen voor een regeling met de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO) en dit protest is georganiseerd door rechtse tegenstanders van de Oslo-akkoorden. Netanyahu is op dat moment de 46-jarige gekozen leider van Israëls rechtse partij Likoed. Hij wordt alom gezien als een brutaal nieuw gezicht in een vermoeide politieke wereld die nog steeds wordt gedomineerd door veteranen uit de tijd van de oprichting van Israël.

Netanyahu is een ervaren politicus en heeft zijn politieke toekomst op het spel gezet door zich te verzetten tegen het vredesproces van Oslo. De zomer voor de verkiezingen had hij zich aangesloten bij een demonstratie met een nagebootste begrafenisstoet voor Rabin, compleet met doodskist en strop, waarbij demonstranten ‘Dood aan Rabin’ scandeerden. Op die oktoberavond zwaaien demonstranten in de straten van Jeruzalem met borden die Rabin tot verrader bestempelen. Ze dragen foto’s van hem in SS-uniform of gehuld in de keffiyeh van PLO-voorzitter Yasser Arafat. Ze roepen ‘met bloed en vuur zullen we Rabin verdrijven’ en, opnieuw, ‘Dood aan Rabin’.

Een maand later schiet een religieus-nationalistische rechtenstudent genaamd Yigal Amir twee kogels in de rug van Rabin, waaraan hij overlijdt. De visie van een territoriaal compromis die Rabin vertegenwoordigde, wordt daarmee ook om zeep geholpen. Buiten het ziekenhuis waar de dood van Rabin wordt aangekondigd, scandeert een menigte aanhangers van de premier: ‘Bibi [de bijnaam van Netanyahu] is een moordenaar!’ Natuurlijk was het Amir die de trekker overhaalde. Maar Netanyahu is een van de prominente figuren die de sfeer van geweld hebben aangewakkerd waarin Amir zijn daad verrichtte.

In 1996 schrijft Shimon Peres – de partijleider van Labor en opvolger van Rabin – verkiezingen uit in de hoop opnieuw een mandaat van de bevolking te krijgen voor het vredesproces van Oslo. Volgens peilingen is het een veilige gok. In de nasleep van de moord op Rabin is Netanyahu’s populariteit tanende. Maar na een reeks zelfmoordaanslagen in de maanden voor de verkiezingen in mei keren zijn kansen. Tegen Peres hamert hij op de gevaren van een territoriaal compromis, hij zet zijn gematigde tegenstander neer als zwak en waarschuwt dat Peres ‘Jeruzalem zal verdelen’. Met een krappe marge van minder dan 1 procent van de stemmen zorgt Netanyahu voor een verrassende ommekeer. Hij wordt de jongste premier in de geschiedenis van Israël.

Terwijl veel van zijn aanhangers religieuze traditionalisten zijn, is hij streng seculier en leeft hij niet eens koosjer

Zijn eerste termijn van drie jaar is geen succes, maar laten al veel zien van zijn aanpak. De regering-Clinton zet Netanyahu onder druk om de vredesonderhandelingen verder te helpen, maar hij houdt de Amerikanen aan het lijntje. Hij zegt alleen het absolute minimum toe dat nodig is om het proces levend te houden, terwijl hij er alles aan doet om een akkoord over de definitieve status op de lange termijn te voorkomen. In de ogen van zijn rechtse critici breekt Netanyahu niet resoluut genoeg met de tweestatenoplossing. De beste manier om een Palestijnse staat te voorkomen, vindt hij, is om dat in stilte te doen, zonder de ophef die formele annexatie of directe afwijzing van het door de VS geleide vredesproces met zich mee zou brengen.

Netanyahu is geen conventionele ideoloog. Zijn verzet tegen een tweestatenoplossing komt niet voort uit een messiaanse overtuiging of uit bijbelse inspiratie. Terwijl veel van zijn aanhangers religieuze traditionalisten zijn, is hij streng seculier en leeft hij niet eens koosjer. In plaats daarvan wordt zijn wereldbeeld gevormd door diep pessimisme. ‘Op de vraag of we voor altijd moeten leven met het zwaard, is mijn antwoord ja’, zei hij in 2015 tegen een groep Knesset-leden. Deze visie kreeg hij als kind al mee. Zijn vader, Benzion Netanyahu, was een zwartgallige historicus die in 2012 op 102-jarige leeftijd overleed. ‘De Joodse geschiedenis is in grote mate een geschiedenis van holocausts,’ vertelde Netanyahu senior ooit aan David Remnick van The New Yorker. Bij zijn zoon heeft die catastrofale visie op de geschiedenis ertoe geleid dat hij bijna alle defensiekwesties ziet als een existentiële dreiging. In die visie zal elke Palestijnse staat vrijwel zeker uitgroeien tot een islamistische terreurstaat die het bestaan van Israël bedreigt; daarom is onbeperkte Israëlische controle over de bezette gebieden een absolute noodzaak voor Joodse overleving.

Netanyahu combineert dit sombere wereldbeeld met een meesterlijke beheersing van de kunst van politieke presentatie. Hij is de eerste echte tv-premier van Israël. Hij volgt acteerlessen om zijn publieke optredens te perfectioneren. Hij draagt make-up en zorgt ervoor dat de camera’s alleen zijn goede kant laten zien. In een tijd waarin de meeste andere Israëlische politici nog steeds de voorkeur gaven aan opgerolde overhemdsmouwen, verschijnt Netanyahu in gedurfde Brioni-pakken, en die luxe smaak is gedurende zijn jaren aan de macht blijven bestaan.

Netanyahu, een voormalig commando van de speciale strijdkrachten die daarna managementconsultant werd, belichaamt de nieuwe Israëlische synthese van het havikachtige neoliberalisme. Hij is van meet af aan een technocraat en een populist. In 1996 komt hij met uitgebreide plannen om de Israëlische economie opnieuw op te bouwen volgens vrijemarktprincipes à la Margaret Thatcher: herstructurering van de bureaucratie van het land, liberalisering van de arbeidsmarkt, vermindering van subsidies voor noodlijdende industrieën. Hij realiseert weinig van dit programma. Aanzienlijker zijn de veranderingen die hij teweegbrengt in de politieke cultuur van het land. Sinds het premierschap van Menachem Begin in de jaren zeventig, had Likoed de retoriek van de gefrustreerde klasse en religieus traditionalisme ingezet om een basis uit vooral de Mizrahim-arbeidersklasse te bereiken – Joden van Midden-Oosterse en Noord-Afrikaanse afkomst. Netanyahu past het populisme van Likoed aan naar het tijdperk van de soundbite: zijn aanhangers scharen zich achter de slogan ‘Netanyahu – goed voor de Joden’.  Een slogan die impliceert dat zijn tegenstanders ontrouw zijn aan Joodse belangen.

Nadat hij in 2009 weer aan de macht komt, zweert Netanyahu dat hij die zal behouden. Zoals de Israëlische journalist Ben Caspit in zijn boek The Netanyahu Years beschrijft, verpletterde of verdreef Netanyahu al zijn potentiële rivalen binnen Likoed. Tegen 2015 heeft deze partij ‘een metamorfose ondergaan’, schrijft Haaretz-redacteur Aluf Benn; ‘van een risicomijdende conservatief naar een rechts-radicaal’. Een partij die – hoewel altijd fel en zelfs gewelddadig nationalistisch – ooit ook economische en sociale liberalen telde, verandert hij in een autoritaire populistische partij, met zijn charismatische persoonlijkheid als middelpunt. Aangemoedigd door zijn vrouw Sara en zijn zoon Yair begint Netanyahu zichzelf te beschouwen als onmisbaar, als de incarnatie van de nationale geest, als identiek aan de staat zelf. ‘Zonder Bibi,’ heeft Sara Netanyahu herhaaldelijk gezegd, ‘is Israël ten dode opgeschreven.’

Voorwaarden

Gedurende zijn lange jaren aan de macht ontstond er een duidelijk politiek ‘Netanyahu-model’. Als het ging om de Palestijnse kwestie was zijn kernovertuiging dat de bezetting voor onbepaalde tijd kon worden gemanaged en gehandhaafd. In theorie suggereerde Netanyahu dat hij bereid zou zijn om een ‘gedemilitariseerde’ Palestijnse staat te accepteren die hij beschreef in een toespraak in 2009 aan de Bar-Ilan-universiteit. Maar in de praktijk, zoals hij in hetzelfde betoog schetste, waren de voorwaarden waaronder hij zou instemmen met zo’n staat van dien aard dat geen enkele Palestijnse leider ze ooit zou kunnen accepteren: het betrof niet alleen demilitarisering en Israëlische controle over het luchtruim, maar ook een Israëlische hoofdstad in een ongedeeld Jeruzalem. Het was bluf die hij inzette om de illusie van een vredesproces levend te houden en tegelijkertijd de bezetting verder te verankeren.

Zijn overtuiging dat de bezetting eeuwig kon blijven duren, werd en wordt breed gedeeld. De belangrijkste intellectueel van centrumrechts Israël, de filosoof Micah Goodman, gaf het idee van ‘bezettingsmanagement’ een behoorlijk pragmatisch sausje in zijn boek Catch-67 uit 2018. In plaats van te hopen het Israëlisch-Palestijnse conflict ‘op te lossen’, suggereert Goodman dat het ‘geminimaliseerd’ zou kunnen worden – bijvoorbeeld door gebieden met beperkte Palestijnse autonomie te vergroten, terwijl de uiteindelijke Israëlische dominantie op de bezette Westelijke Jordaanoever gehandhaafd blijft.

Zelfs Netanyahu’s politieke tegenstanders hebben deze aanpak omarmd. De kortstondige ‘veranderingsregering’ onder leiding van voormalig tv-presentator Yair Lapid en kolonistenleider Naftali Bennett, die in het voorjaar van 2021 gedurende enige tijd de plek van Netanyahu innam, week niet af van het Netanyahu-model, maar verdiepte het verder. Het was tijdens de regering Lapid-Bennett dat het aantal Palestijnse slachtoffers op de Westelijke Jordaanoever begon toe te nemen. Het was ook de periode waarin Benny Gantz, op dat moment minister van Defensie, zes vooraanstaande Palestijnse ngo’s voor mensenrechten betitelde als ‘terroristische organisaties’ – als onderdeel van Israëls inspanningen om oppositie tegen de bezetting de kop in te drukken.

Voor voorstanders heeft het paradigma van bezettingsmanagement tal van praktische voordelen. Het handhaven van de status quo verkleint het risico om de internationale gemeenschap kwaad te maken. Een zogenaamd tijdelijke bezetting, maar in de praktijk voor onbepaalde duur, stelt Israël in staat om de Palestijnen rechteloos te houden; een formele annexatie daarentegen zou Israël verplichten te beslissen of het Palestijnen in de geannexeerde gebieden al dan niet het staatsburgerschap wil toekennen. Dat zou, vanuit Israëls standpunt, het risico met zich meebrengen dat de Joodse demografische meerderheid in gevaar komt.

‘Iedereen die de oprichting van een Palestijnse staat wil voorkomen, moet de versterking van Hamas steunen’

Netanyahu en zijn bondgenoten vonden het echter niet voldoende om de bezetting te verankeren, maar achtten het ook noodzakelijk te garanderen dat er geen verenigde Palestijnse beweging zou kunnen ontstaan. Volgens Netanyahu kon dat worden bereikt door de islamistische Hamas in Gaza te versterken ten koste van zijn rivaal, de door Fatah gedomineerde PLO op de Westelijke Jordaanoever. Om de Hamas-regering in Gaza overeind te houden, maakte de Qatarese regering op verzoek van Israël miljarden dollars over naar de militante groep. ‘Iedereen die de oprichting van een Palestijnse staat wil voorkomen, moet de versterking van Hamas steunen,’ zei Netanyahu op een bijeenkomst van de partij Likoed in 2019. ‘Het is onderdeel van onze strategie om de Palestijnen te verdelen tussen Gaza enerzijds en Judea en Samaria anderzijds.’

Wat Israëliërs ‘de conceptzia’ noemen – dit paradigma van bezettingsmanagement en verdeel-en-heers – kreeg een tegenhanger op het gebied van buitenlands beleid. Tot 2020 waren Egypte en Jordanië de enige Arabische staten die verdragen met Israël hadden ondertekend. Dat veranderde toen de regering-Trump de Abraham-akkoorden van 2020 bekrachtigde, een reeks overeenkomsten over normalisatie van de betrekkingen tussen Israël en de golfstaten Bahrein en de Verenigde Arabische Emiraten, alsmede Marokko en Soedan. Het is geen toeval dat Hamas zijn aanval uitvoerde op het moment dat Israël en Saoedi-Arabië dichter bij harmonisatie leken te komen. Zelfs na de huidige verwoestende oorlog is het heel goed mogelijk dat Israël en de Saoedi’s dat proces voortzetten, maar het is net zo duidelijk als voorheen dat de regionale stabiliteit en de veiligheid van Israël op langere termijn afhangen van de beëindiging van de bezetting en de verwezenlijking van de Palestijnse nationale aspiraties.

Vanuit het perspectief van rechts in Israël biedt regionale integratie een alternatief vangnet nu de VS hun aandacht verleggen van het Midden-Oosten naar Azië. Zoals de Israëlische politicus Avigdor Lieberman, lid van de rechtse seculiere partij Yisrael Beiteinu, me in de zomer van 2022 vertelde, maakte ‘de afnemende status’ van de VS in de wereldpolitiek nauwere banden noodzakelijk tussen Israël en andere landen in de regio. ‘Mensen begrijpen dat ze elkaar moeten steunen,’ zei hij.

Een Midden-Oosten waarin de VS een minder actieve rol zou spelen is ook al lang een droom van Israëlische haviken, die de Israëlische afhankelijkheid van de VS als een beperking en strategische zwakte zien. In 1996 publiceerde een neoconservatieve denktank onder leiding van Richard Perle – die later deel zou uitmaken van de regering van George W. Bush – een document getiteld A Clean Break: A New Strategy for Securing the Realm, waarin wordt geschetst hoe Israël onder Netanyahu ‘een nieuwe basis zou kunnen smeden voor zijn betrekkingen met de Verenigde Staten’. Volgens de auteurs zou Israël ‘meer vrijheid van handelen kunnen krijgen en een belangrijke mate van tegendruk kunnen wegnemen’ als het in staat is om ‘zichzelf los te weken’ van de steun van de VS door ‘zijn economie te liberaliseren’.

De militaire hulp van de VS aan Israël is in wezen een subsidie voor Amerikaanse wapenfabrikanten

De opeenvolgende regeringen van Netanyahu kozen in grote mate voor deze strategie. Agressieve privatiseringen van banken en nutsbedrijven, belastingverlagingen, sterke verlagingen van de overheidsuitgaven en antivakbondsmaatregelen veranderden Israël van een middelmatige, door de staat gedomineerde economie in een welvarende regionale macht, die militaire en surveillancetechnologie exporteert, terwijl de ongelijkheid ondertussen toeneemt. Onder Netanyahu – eerst als minister van Financiën in de regering van Ariel Sharon, daarna tijdens zijn tweede ambtstermijn als premier – draaide Israël zijn langdurige handelstekort om en begon het enorme buitenlandse valutareserves op te bouwen. Hoe sterker het land economisch werd, hoe minder directe economische hulp van de VS nodig was. Die stopte dan ook in 2008. De militaire hulp van de VS aan Israël, die nog steeds het enorme bedrag van 38 miljard dollar bedraagt, bestaat vooral in de vorm van een korting op Israëlische aankopen van Amerikaanse wapens en financiering van raketafweer en is in wezen een subsidie voor Amerikaanse wapenfabrikanten.

In de jaren tien begon Netanyahu zich af te keren van de VS en diens bondgenoten en cultiveerde hij relaties met openlijk niet-liberale staten zoals het Hongarije van Viktor Orbán en het Polen van de aftredende leider Jarosław Kaczynski. Op deze manier probeerde hij mogelijke maatregelen van de Europese Unie tegen Israël te blokkeren. Netanyahu schepte op over zijn goede werkrelatie met Vladimir Poetin. Campagneposters voor de verkiezingen van 2019 van Likoed tonen Netanyahu die handen schudt met de Russische leider. In de oorlog van Rusland tegen Oekraïne weigert Israël om raketafweersystemen aan Oekraïne te leveren en heeft het de kritiek op het Russische handelen tot een minimum beperkt. Israël, dat altijd beducht is voor een terugval van de VS, heeft ook de banden met China aangehaald. In 2021 heeft het, in het kader van China’s Belt and Road Initiative, oftewel Nieuwe Zijderoute, het staatsbedrijf Shanghai International Port Group de exploitatie gegund van de scheepvaartterminal Haifa-baai, die ongeveer de helft van het vrachtvervoer van het land beheert. Chinese bedrijven hebben ook meegewerkt aan grote Israëlische infrastructuurprojecten, zoals het nieuwe lightrailsysteem in Tel Aviv.

Wat binnenlandse zaken aangaat ontwikkelde Netanyahu een uitzonderlijke vorm van patronage. Hij kende ministersposten en posities bij overheidsinstellingen toe aan Likoed-apparatsjiks en jaknikkers, onbekenden en incompetenten wier enige geloofsbrieven hun loyaliteit aan hem leken te zijn. In 2020, nadat hij in verschillende corruptiezaken was aangeklaagd wegens omkoping, fraude en schending van vertrouwen, werd zijn politieke stijl steeds meer paranoïde. In een toespraak voorafgaand aan het proces zei hij: ‘Elementen bij de politie en het Openbaar Ministerie hebben krachten gebundeld met de linkse media – ik noem ze de “iedereen behalve Bibi”-bende – om ongegronde zaken tegen mij aan te spannen.’ Dit zorgde voor van wat sommige Israëlische commentatoren ‘bibisme’ noemen – een mengsel van oorlogszuchtig nationalisme, samenzweringstheorieën en, boven alles, het neerzetten van Netanyahu’s tegenstanders als verraders.

Terwijl steeds meer kiezers zich tegen hem keerden, hield Netanyahu een regeringscoalitie in stand door extremistische kolonisten en messianistische volksnationalisten op machtsposities in zijn regering te zetten. Onder hen bevond zich onder meer Itamar Ben-Gvir, nu minister van Nationale Veiligheid, eerder veroordeeld voor het aanzetten tot racisme en terrorisme. Als jonge extreemrechtse militant maakt hij deel uit van een groep die een colonne met Yitzhak Rabin aanviel en tot voor kort hing in zijn woonkamer een foto van Baruch Goldstein, de in Brooklyn geboren Israëlische kolonist die 29 Palestijnen afslachtte bij de Grot van de Patriarchen in Hebron. Als onderdeel van de coalitieonderhandelingen van afgelopen winter droeg Netanyahu de autoriteit over de militaire regering in de Westelijke Jordaanoever over aan hardliner Bezalel Smotrich, minister van Financiën en religieus nationalist, die eerder opriep tot formele annexatie van de Westelijke Jordaanoever en uitwijzing van alle Palestijnen die zich daartegen verzetten.

Toen ze geïnstalleerd waren, begonnen Ben-Gvir en Smotrich onmiddellijk aan te sturen op annexatie van delen van de bezette Westelijke Jordaanoever, door het implementeren van landjepikmaatregelen en goedkeuring van onbeperkte uitbreiding van nederzettingen, met als resultaat – zelfs al vóór de huidige oorlog – dat 2023 het dodelijkste jaar voor Palestijnen is sinds de tweede intifada. Tussen 1 januari en 6 oktober heeft het Bureau voor de Coördinatie van Humanitaire Aangelegenheden van de Verenigde Naties minstens 199 Palestijnse dodelijke slachtoffers geregistreerd op de bezette Westelijke Jordaanoever, inclusief Oost-Jeruzalem. Dat is het hoogste aantal sinds 2005.

Zelfgenoegzaamheid

De inval van Hamas in de ochtend van 7 oktober heeft elk element van Netanyahu’s project tenietgedaan. De grootte en de wreedheid van de aanval maakten duidelijk dat het onmogelijk is om de bezetting voor altijd in stand te houden zonder aanhoudend en verwoestend verlies van mensenlevens. Gedurende het grootste deel van de afgelopen twee decennia waren het de Palestijnen die het overgrote deel van deze menselijke kosten droegen, en die jaren zorgden in Israël voor een gevaarlijke zelfgenoegzaamheid en onverschilligheid ten opzichte van het lot van hun Palestijnse buren. Het leiderschap van Hamas herkende deze kwetsbaarheid en buitte die uit met moorddadig effect.

Hoewel het tijd zal kosten om de omvang van het falen van de Israëlische inlichtingendienst volledig te begrijpen, is tot nu toe duidelijk dat militaire functionarissen mogelijke waarschuwingssignalen hebben genegeerd. Volgens Haaretz luisterde de Israëlische inlichtingendienst maanden voor de aanvallen niet meer naar de walkietalkiegesprekken van Hamas. In een recent tv-interview zei een twintigjarige soldaat van de 7e pantserbrigade dat zijn eenheid in de nacht van 6 oktober rond 23.00 uur meldingen van ongewone activiteit had ontvangen, maar geen vervolgopdracht had gekregen. Om ongeveer drie uur ’s ochtends kreeg Ronen Bar, directeur van de Shin Bet, de binnenlandse veiligheidsdienst van Israël, een telefoontje naar aanleiding van dergelijke meldingen. Na urenlang overleg in de vroege ochtend stuurde hij slechts een klein team van speciale eenheden naar het gebied met scheidingshekken van Gaza. In de overtuiging dat Hamas was gepacificeerd, afgeschrikt en opgenomen in de Israëlische aanpak van bezettingsmanagement, hielden de Israëlische generaals het niet voor mogelijk dat Hamas een aanval van deze omvang kon uitvoeren.

De aanvallen onthullen ook met angstaanjagende duidelijkheid het strategische risico dat het voortdurende nederzettingenbeleid op de Westelijke Jordaanoever met zich meebrengt. Een van de redenen waarom Hamas-schutters erin slaagden de Israëlische verdediging te overrompelen en waarom het zolang duurde voordat de betreffende Israëlische troepen de steden en kibboetsen wisten te heroveren, is dat een groot deel van het Israëlische leger naar de Westelijke Jordaanoever was gestuurd. Dat weekend was de Joodse feestdag Simchat Thora – onder normale omstandigheden een tijd van vreugde en dans, maar op de bezette Westelijke Jordaanoever een periode van intens geweld door kolonisten. Het Israëlische leger had zelfs troepen verplaatst van de grens met Gaza naar de Westelijke Jordaanoever om de Israëlische kolonisten te bewaken. In totaal waren 32 bataljons van de IDF [Israël Defence Forces – het Israëlische leger] ingezet op de bezette Westelijke Jordaanoever, tegenover slechts twee bataljons langs de grens met Gaza. Dit maakte de Israëlische burgers in kibboetsen en steden in de westelijke Negev-woestijn kwetsbaar, terwijl kolonisten op de Westelijke Jordaanoever de Palestijnse bevolking terroriseerden onder dekking van de IDF. Voorstanders van de bouw van nederzettingen hebben lang beweerd dat hun inspanningen de veiligheid van Israël ten goede komen. De werkelijkheid heeft aangetoond dat dit simpelweg niet waar is.

Netanyahu’s falen op het gebied van buitenlandse betrekkingen is niet minder veelzeggend. In tegenstelling tot wat hij sinds lange tijd denkt, zal de Palestijnse kwestie niet zomaar verdwijnen. Er zal geen echte Israëlische integratie in het bredere Midden-Oosten mogelijk zijn zonder een langetermijnovereenkomst die een einde maakt aan de bezetting van de Westelijke Jordaanoever en de belegering van de Gazastrook. De huidige oorlog heeft de relaties van Israël met Egypte en Jordanië, de twee meest cruciale Arabische bondgenoten, verzwakt. Met de hulp van de VS heeft de Israëlische regering geprobeerd druk uit te oefenen op de Egyptische regering om Gazanen naar Egyptisch grondgebied over te brengen, een zet die getuigt van een roekeloze minachting voor de stabiliteit van het zuidwestelijke buurland. De Egyptische autoriteiten hebben tot nu toe geweigerd. Niet alleen in Egypte, Jordanië en Libanon, maar ook in Turkije zijn massale protesten uitgebroken. Ook de Abraham-akkoorden, die Netanyahu beschouwde als zijn belangrijkste verdienste, leveren spanningen op. Begin november riep Bahrein zijn ambassadeur terug uit Israël en kondigde het land aan de economische banden te hebben opgeschort om steun te betuigen aan de Palestijnse zaak.

De ogenschijnlijke ‘zelfredzaamheid’ die Netanyahu bereikt zou hebben, is een farce gebleken

Bovenal is de ogenschijnlijke ‘zelfredzaamheid’ die Netanyahu bereikt zou hebben een farce gebleken. Te midden van de dreiging van een bredere regionale oorlog lijkt Israël nu afhankelijker dan ooit van zijn Amerikaanse sponsor, die twee vliegdekschepen naar het Midden-Oosten heeft gestuurd om regionale escalatie van het conflict te voorkomen. De VS leveren Israël van alles, van kleine wapens, zoals automatische geweren, tot belangrijke onderdelen van het Iron Drome-systeem. Ze stuurden zelfs driesterrengeneraal James Glynn van de Amerikaanse mariniers om de Israëlische generale staf te adviseren over hoe te opereren bij stedelijk oproer. Met nooit eerder vertoonde betrokkenheid hebben zowel minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken als minister van Defensie Lloyd Austin deelgenomen aan vergaderingen van het Israëlische veiligheidskabinet om hun Israëlische collega’s te adviseren.

Binnen Israël heeft de ontoereikende reactie op 7 oktober blootgelegd welke tol Netanyahu’s lange bewind heeft geëist van het land. Dagen, en in sommige gevallen weken, na de aanslagen meldden sommige families dat ze niets hadden gehoord van regeringsfunctionarissen over de verblijfplaats van hun vermiste familieleden; tv-medewerkers die overdag aanwezig waren, namen het initiatief om hotlines op te zetten voor degenen die wanhopig op zoek waren naar informatie. Op de dag van de aanvallen werden tientallen politieagenten gedood, maar Ben-Gvir, onder wiens departement de politie valt, was nergens te bekennen. Pas later dook hij op, niet om de verantwoordelijkheid op zich te nemen voor wat er was gebeurd, maar om zichzelf op beeld vast te laten leggen terwijl hij aanvalsgeweren uitdeelde aan civiele verdedigingseenheden in Israëlische steden. De inspanningen van de staat om de tienduizenden Israëliërs – die van de noordelijke en zuidelijke grenzen werden geëvacueerd – te verhuizen, te voeden en te kleden, waren ineffectief. Zo ineffectief dat protestgroepen – die eerder waren gevormd tijdens demonstraties tegen de reorganisaties van de regering – de leegte moesten opvullen. Bezuinigingen op het ministerie van Volksgezondheid hebben geleid tot een tekort aan door de staat gefinancierde maatschappelijk werkers en psychologen om de duizenden mensen op te vangen die een traumabehandeling nodig hebben.

Netanyahu op zijn beurt lijkt met de crisis om te gaan met zijn steeds minder rooskleurige politieke toekomst voor ogen. Zoals altijd gaat het bij hem om beeldvorming. Hij heeft geen enkele begrafenis van de doden van 7 oktober bijgewoond, waarschijnlijk uit angst dat aanwezigen hem zouden aanklampen. Hij gaf de voorkeur aan toespraken op radio en televisie en aan geënsceneerde fotosessies met militaire elite-eenheden. Toen hij dan eindelijk een ontmoeting had met vertegenwoordigers van de families van gegijzelden, verscheen er opeens een extreemrechtse activist – die voor zover bekend geen banden heeft met gegijzelden, maar wel nauwe banden met de familie Netanyahu – om hem te prijzen. Netanyahu heeft al pogingen gedaan om militairen en ambtenaren van de inlichtingendienst de schuld te geven van de ramp van 7 oktober en is nu druk bezig met het verzamelen van bewijs om zichzelf vrij te pleiten als hij zich na de oorlog eindelijk zal moeten verantwoorden.

4 procent

Ondanks deze pogingen om zijn imago op te poetsen is Netanyahu politiek gezien zo goed als klaar. De woede van het volk over hem en zijn regering is immens. In een onlangs gehouden enquête van het Israëlische Channel 13 News zegt 76 procent van de respondenten dat Netanyahu moet aftreden, aan het einde van de oorlog (47 procent) of onmiddellijk (29 procent). Tijdens een recent interview met het Israëlische liberale dagblad Haaretz noemde de voormalig minister van Defensie Moshe Ya’alon, een man die politiek gezien rechts van Netanyahu staat, de premier ‘een existentiële bedreiging’ voor het land. Uit een andere peiling blijkt dat minder dan 4 procent van de Israëliërs Netanyahu als een betrouwbare bron van informatie beschouwt als het aankomt op de huidige oorlog.

Wat komt er na Netanyahu? Vóór 7 oktober bracht zijn poging om de rechterlijke macht van het land te ontmantelen de grootste protestbeweging in de geschiedenis van Israël op gang. Meer dan negen maanden lang gingen honderdduizenden de straat op in een poging een revolutionaire grondwetswijziging te voorkomen die het voor rechts bijna onmogelijk zou hebben gemaakt de macht te verliezen. Deze protesten bliezen de Israëlische burgermaatschappij nieuw leven in, die in de loop van Netanyahu’s ambtstermijn was verschrompeld. De dreiging van een Orbán- of Erdogan-achtige autocratie heeft delen van Israëls progressieve, seculiere, hoogopgeleide middenklasse opnieuw gepolitiseerd en in sommige gevallen zelfs geradicaliseerd. Uit deze beweging zal waarschijnlijk een nieuwe politieke kracht voortkomen die niet alleen afrekent met de persoon Netanyahu, maar ook breekt met zijn beleid.

Toch zit wat er over is van Israëls links in een moeilijk parket. De herhaaldelijke verkiezingen in de afgelopen jaren – er zijn er sinds 2019 vijf geweest – hebben de zionistische arbeiderspartijen verwoest die ooit het politieke leven van Israël domineerden. De Arbeidspartij zelf is gereduceerd tot slechts vier parlementszetels. Meretz, de burgerlijke libertaire, sociaaldemocratische partij die lange tijd het vredeskamp van het land vertegenwoordigde, heeft nul zetels. Sinds 7 oktober is Yair Golan (61), voormalig generaal van de IDF en voormalig voorzitter van Meretz, een soort nationale beroemdheid nadat hij zijn uniform aantrok en burgers redde die door Hamas werden aangevallen. Voorlopig is hij de laatste en beste hoop van centrumlinks Israël om onderhandelingen over een compromis met de Palestijnen opnieuw ter tafel te brengen – maar dat doel is nog heel ver weg.

Het openbare discours in Israël is veel rechtser geworden. Nieuwsprogramma’s op televisie versterken de roep om wraak en het gebruik van buitenproportioneel geweld, ook nu het dodental in Gaza in de tienduizenden loopt. Elke dag duikt er een andere Likoed-politicus of -minister op die ongegeneerd oproept tot oorlogsmisdaden. Minister van Landbouw Avi Dichter verscheen vorige week op televisie om de mensen van de ‘Gaza Nakba’, zoals hij de huidige grondoperatie van Israël omschreef, te overtuigen. Plaatsvervangend Knesset-voorzitter Nissim Vaturi tweette dat Israël ‘Gaza nu moet afbranden, niets minder dan dat!’ Eerder deze maand suggereerde de Erfgoedminister Amihai Eliyahu dat Israël een nucleaire bom op de Gazastrook zou kunnen droppen. Sommige Israëlische popsterren zingen over de verovering en wederopbouw van Israëlische nederzettingen in de Gazastrook. Hoewel de politieke leiders van rechtse kolonisten – zoals Ben-Gvir en Smotrich – in diskrediet zijn gebracht, merkte de ervaren opiniepeiler Dudi Hasid onlangs op dat er zelfs verder naar rechts nog ruimte is. Netanyahu en zijn regering hebben gezegd dat het doel van de oorlog is om Hamas omver te werpen; het bijna onvermijdelijke falen van Israël om dit doel volledig te bereiken, zou in feite voor een grotere volksnationalistische reactie kunnen zorgen.

‘Wij zijn zonen van het licht, zij zijn zonen van de duisternis’

Het meest waarschijnlijk is dat het Netanyahu-project wordt voortgezet in afwezigheid van de man zelf. De vermoedelijke opvolger van Netanyahu is zijn naaste rivaal sinds jaren, Benny Gantz. De waardering voor deze voormalige IDF-chef en leider van de centrumrechtse partij Nationale Eenheid is de afgelopen zes weken omhooggeschoten. De lange, blauwogige Gantz is een en al rechtschapenheid in vergelijking met Netanyahu’s maffiosopopulisme. Toch is Gantz eerder een cosmetisch dan ideologisch alternatief voor Netanyahu. Als levenslang trouwe soldaat kent hij niets anders dan het paradigma van de bezetting en hij zal dat waarschijnlijk ook handhaven. Vlak achter Gantz lijkt ook voormalig premier Naftali Bennett klaar voor een poging om aan de macht te komen. Bennett – die ooit diende als stafchef van Netanyahu – zal zich waarschijnlijk ook houden aan diens draaiboek.

Jarenlang zag Netanyahu zichzelf als de Winston Churchill van het Midden-Oosten. De Israëlische journalist Ari Shavit merkte op dat hij zichzelf niet eenvoudigweg ziet als strijder tegen de bedreiging van Israëls bestaan, maar als een verdediger van het Westen in de frontlinie tegen zijn dodelijke aartsvijanden. Sinds het begin van de huidige oorlog uitte Netanyahu zich in grootse metaforen. ‘Wij zijn zonen van het licht, zij zijn zonen van de duisternis,’ verklaarde hij onlangs. Maar dit pessimisme – het wereldbeeld waarin het voor altijd 1933 is – heeft er op z’n minst gedeeltelijk voor gezorgd dat Israël onder Netanyahu werd veroordeeld tot eindeloze oorlogen – zeven stuks sinds hij in 2009 aan de macht kwam – en dat de Palestijnen in Gaza werden veroordeeld tot herhaaldelijke bombardementen.

Elke breuk met het Netanyahu-paradigma vereist dat we afstappen van de mentaliteit volgens welke het bestaan van Israël voortdurend aan een zijden draadje hangt. Het is een opdracht die na de slachting van 7 oktober nog moeilijker zal zijn. Maar zoals Israëlische veiligheidsfunctionarissen zonder meer zullen toegeven is deze afschuwelijke oorlog – ondanks het gevaar dat hij uitdraait op een vuurzee op meerdere fronten – geen existentiële oorlog voor Israël. Als er enige hoop is om de nalatenschap van Netanyahu ongedaan te maken, zal die moeten komen van een Israëlisch leider – misschien wel iemand wiens naam nog niet bekend is – die de moed heeft om de kracht van Israël op eerlijke wijze te erkennen en aan te wenden als basis voor een hernieuwd streven naar vrede.

Voorlopig zijn er echter geen kandidaten. Netanyahu heeft het land naar zijn beeld gevormd; hij heeft het langer geleid dan David Ben-Gurion, de grondlegger van Israël. Zelfs als Netanyahu er zelf niet meer is en zijn nalatenschap onder vuur is komen te liggen, zal het moeilijk blijken om het model dat hij heeft neergezet te verbrijzelen.

Lees ook:

Israël wist van de plannen van Hamas, maar handelde er niet naar. Hoe kon dat gebeuren?