Hoe weten we in deze tijden van onlinesamenzweringen en fake news of berichten, artikelen en beweringen die we op internet en sociale media tegenkomen eigenlijk wel kloppen? Onderzoeksplatform Bellingcat is de aangewezen partij om ons hierin te onderwijzen.
Bij Bellingcat doen we onderzoek naar desinformatie in alle gedaanten. Zelfs de meest rationele en intelligente geesten kunnen door volstrekt onjuiste beweringen worden ingepalmd, soms met ernstige gevolgen. Kijk maar naar het Reddit-forum QAnonCasualties, waar gebruikers ontdaan vertellen over mensen in hun naaste omgeving die in de ban zijn geraakt van het QAnon-complotdenken.
En niet alleen door QAnon lijken mensen op internet soms in een parallelle werkelijkheid te belanden. De afgelopen maanden is her en der in de wereld massaal gedemonstreerd tegen vaccinaties en coronamaatregelen, vaak op grond van onjuiste en misleidende beweringen op sociale media. En er zijn veel gevallen geweest van doelbewuste desinformatie gericht op onder meer de Black Lives Matter-beweging, de invoer van 5G en tragische gebeurtenissen zoals de explosie in de haven van Beiroet in 2020.
‘Wat is uw advies?’
De onderzoekers van Bellingcat krijgen vaak vragen van mensen die willen weten of een verhaal dat ze online hebben gelezen wel waar is. Wie de basisprincipes van verificatie onder de knie heeft, kan veel van die vragen zelf beantwoorden. Verificatie is een essentieel onderdeel van het werk van Bellingcat en staat ook centraal in de workshops die we geven. In dit artikel leggen we uit hoe je bewust kunt omgaan met het beeldmateriaal dat je online tegenkomt en hoe je kunt zien of het misleidend is, aan verkeerde bronnen wordt toegeschreven of onjuiste informatie bevat.
Verificatie hoeft niet moeilijk te zijn. En er zijn ook geen ingewikkelde algoritmes of geavanceerde tools of programma’s voor nodig die automatisch detecteren of beelden nep of gemanipuleerd zijn. Een kritische geest en aandacht voor de context van een afbeelding of tekstbericht, in combinatie met eenvoudige hulpmiddelen zoals een zoekopdracht op Google of een speciale zoekmachine voor afbeeldingen: dat is vaak al genoeg om erachter te komen of een bepaald bericht echt is.
Deze handleiding is niet uitputtend, we behandelen slechts enkele van de eerste stappen die je kunt zetten om desinformatie te ontmaskeren. Onderaan dit artikel vind je een lijst met handige hulpmiddelen. Routiniers in het doorzoeken van open bronnen hebben wellicht meer baat bij handleidingen en artikelen die er wat dieper op ingaan; daarvan vind je er een aantal op onze site.
Eerste stappen
Bij al het beeldmateriaal dat online wordt gedeeld is het goed om een aantal elementaire verificatievragen in het achterhoofd te houden.
1 Oorsprong
Bij grote nieuwsfeiten verschijnen er altijd foto’s en filmpjes online. Daar zitten vaak ook misleidende en hergebruikte beelden bij, en soms zelfs regelrechte nepbeelden. Het is daarom van belang om altijd na te gaan wat de oorspronkelijke bron is van de beelden die worden gedeeld. Gaat het bijvoorbeeld om een oude foto die voor een nieuw doel wordt ingezet, of die op een andere manier is hergebruikt? Zoekmachines voor afbeeldingen, waarop we hieronder nog terugkomen, zijn heel gemakkelijk in gebruik en kunnen helpen om er snel achter te komen of een afbeelding al eerder online is gebruikt.
2 Bron
Kijk goed wie de bron is van het beeldmateriaal, op welk platform het is geplaatst en of dat iets kan zeggen over de betrouwbaarheid. Is het geplaatst op een site waar moderatoren niet al te streng zijn? Is het geplaatst onder een schuilnaam of lijkt het afkomstig van een echte persoon? Is het geplaatst door iemand die al vaker berichten over samenzweringen heeft gedeeld? Wat kun je opmaken uit de reacties op het bericht, maken die al duidelijk dat er een andere kant aan het verhaal zit?
3 Waar zijn de beelden gemaakt?
Hier valt heel veel over te zeggen, en dit is een belangrijk onderdeel van het werk van Bellingcat. Als bewezen kan worden dat een gebeurtenis ergens anders heeft plaatsgevonden dan op de plek waar het volgens het filmpje het geval zou zijn, is er gerede kans dat je kunt zeggen dat de informatie in het filmpje niet klopt.
4 Wanneer zijn de beelden gemaakt?
Als de locatie eenmaal is vastgesteld, kun je ook proberen uit te vinden wanneer het beeldmateriaal is gemaakt. Als dat lang voor of na het tijdstip is dat in het onlinebericht wordt genoemd, is er gerede kans dat je kunt zeggen dat de informatie in het filmpje niet klopt. Een handleiding voor het bepalen van het tijdstip van beeldmateriaal vind je hier.
5 Waarom zijn de beelden gemaakt?
Mensen hebben allerlei redenen om dingen online te zetten. Soms zit er niets achter, maar soms doet iemand het vanuit een bepaald persoonlijk of politiek standpunt. Het is belangrijk om te begrijpen wat iemand motiveert. Als je iets leest van iemand die vaker berichten plaatst met desinformatie, complottheorieën of tendentieuze meningen, is het verstandig om die tekst niet klakkeloos voor waar aan te nemen en eerst te checken of het wel klopt wat er wordt gezegd.
Politieprotest
In een kort filmpje dat op 7 april 2021 op een Telegram-kanaal met zestigduizend leden werd gedeeld, zie je Franse politieagenten die hun handboeien op de grond gooien. Volgens de tekst in beeld betreft dit een protest tegen de lockdown. Dat kan van belang zijn, zeker voor complotdenkers die de oorsprong of het bestaan van corona ontkennen en voor mensen die tegen de coronamaatregelen zijn. Maar hoe kunnen we controleren of de beelden, de tekst en de context van die beelden kloppen?
We beginnen bij het TikTok-logo dat is te zien. Er staat een gebruikersnaam in beeld. Het bijbehorende TikTok-account blijkt meer filmpjes te bevatten met kritiek op coronamaatregelen, zoals de mondkapjesplicht. Deze TikTok-gebruiker vermeldt niet wat de herkomst van de beelden is, zodat we ons kunnen afvragen of de video daadwerkelijk weergeeft wat de uploader beweert.
We kunnen op internet en op sociale media op zoek gaan naar het originele beeldmateriaal en naar andere beelden van de beschreven gebeurtenis. Dat doen we door bijvoorbeeld te zoeken naar ‘French police throw down their handcuffs’. Dat levert gelukkig al meteen een aantal YouTube-treffers op. Precies hetzelfde filmpje zit er niet bij, maar wel verschillende andere video’s waarop je Franse agenten hun handboeien op de grond ziet gooien.
Als je die bekijkt, wordt al snel duidelijk dat deze demonstratie helemaal niets met corona te maken heeft. Dit was een protest tegen het verbod op het toepassen van de nekklem na de moord op George Floyd. Franse agenten verzetten zich daarmee tegen het beeld dat zij buitensporig geweld en racisme tolereren. We zien dat veel van de betreffende YouTube-video’s al werden geplaatst op 14 juni 2020 (zo’n negen maanden vóór het Telegram-bericht).
Met dezelfde zoekwoorden vinden we op Google een BBC-artikel dat dateert van twee dagen voordat de filmpjes op YouTube verschenen.
We vinden geen nieuwsberichten of andere aanwijzingen van demonstraties uit de tijd waarin het bericht in de Telegram-groep verscheen (april 2021) waarbij Franse politieagenten handboeien op de grond gooiden uit protest tegen de coronamaatregelen. Integendeel, het enige wat we vinden is een factcheck van Reuters van vlak na de coronaprotesten van september 2020, waarin uitgebreid wordt aangetoond dat het protest met de handboeien niets met corona te maken had.
Hoewel deze factcheck dus allang bekend was, besloot één Telegram-gebruiker toch om een filmpje van dat politieprotest in de groep te zetten, in de hoop dat niemand zou doorhebben dat het al ontzenuwd was. Met een paar eenvoudige stappen haalden wij het hele verhaal boven water.
Dit was simpelweg een kwestie van voor de hand liggende zoektermen intypen en kritisch nadenken. We zochten naar de bron van het beeldmateriaal en gebruikten zowel sociale media als traditionele mediabronnen om te verifiëren of de beweringen in het bericht klopten.
Nu er op alternatieve sociale media zo veel verhalen over de pandemie circuleren, is het goed om te beseffen dat die vaak heel makkelijk en snel te ontzenuwen zijn.
Bewerkt en gemanipuleerd
Neem bijvoorbeeld een misleidend bericht waarover Bellingcat zich aan het begin van de coronapandemie boog, een viraal TikTok-filmpje waarin een enorme massa hamsterende Nederlanders te zien zou zijn bij een Aldi-filiaal in Haarlem. Als je een screenshot uit dat filmpje uploadt naar Bing Images (andere nuttige zoekmachines hiervoor zijn Yandex, Google Images en TinEye), ontdek je al snel dat het bewuste filmpje helemaal niet in Nederland is gemaakt.
En je kunt er ook mee bewijzen dat de gefilmde gebeurtenis dateert van lang voor de corona-uitbraak. Dat gaat als volgt.
Na het uploaden van de afbeelding zien we aan de rechterzijde van het scherm een aantal treffers met vergelijkbare afbeeldingen die Bing heeft gevonden.
Vooral van belang is het item getiteld ‘ALDI Sonderverkauf in Kiel’, oftewel ‘Aldi-uitverkoop in Kiel’. Als we daarop klikken, zien we dat het filmpje voor het eerst op YouTube verscheen in 2011, lang voordat covid-19 bestond.
Met deze eenvoudige stap hebben we dus al kunnen bewijzen dat het TikTok-filmpje niet is wat het beweert te zijn. En dan is er nog een ander veelzeggend detail. De neonletters ‘FBI’ rechtsboven in beeld staan, zoals één simpele zoekopdracht op Google uitwijst, voor de naam van een Duitse kappersketen. Maar wat als een beeld bewerkt of gemanipuleerd is?
Derek Chauvin en gespiegelde beelden
Deze fotomontage van de moordenaar van George Floyd, Derek Chauvin, werd in mei 2020 verspreid op Telegram.
Sommigen beweerden op basis van deze beelden dat Chauvin onschuldig moest zijn. De oren op zijn gevangenisfoto lijken er immers heel anders uit te zien dan die op de filmbeelden van de plaats waar Floyd overleed.
Nu beweren deskundigen dat mensen zelfs op wazige beelden met grote zekerheid aan hun oren te herkennen zijn, maar hier is toch sprake van een aantal details die belangrijke vragen oproepen. Zo is te zien (op de foto hieronder, en op de foto rechtsboven in de collage) dat de badge op Chauvins schouder gespiegeld lijkt te zijn: ‘Minneapolis’ staat in spiegelbeeld.
Op de oorspronkelijke beelden van het incident zie je de badge zoals het hoort.
Als we dat breed gedeelde filmpje nog eens in zijn geheel bekijken, vinden we daarin het precieze beeldje dat gespiegeld is (het verschijnt na 8 minuten en 57 seconden, zoals in het screenshot hieronder).
De bushalte die op beide beelden achter Chauvin te zien is, laat precies het moment in het filmpje zien waarop het screenshot is gemaakt. Zo blijkt dus dat Chauvin de andere kant op keek dan in het gespiegelde beeld.
Daardoor weten we nu zeker dat we op het gespiegelde beeld van Chauvin in uniform zijn rechteroor zien, en op de gevangenisfoto zijn linkeroor. Daarbij is de kwaliteit van de gespiegelde afbeelding een stuk slechter dan die van de gevangenisfoto. Zelfs al was dit hetzelfde oor geweest, dan nog had je de foto’s louter op het oog moeilijk met elkaar kunnen vergelijken.
Als je eenmaal weet dat deze foto gemanipuleerd is, moet dat op zijn minst reden zijn om de beweringen die erover worden gedaan met de grootst mogelijke scepsis te bezien. Andere voorbeelden van viraal beeldmateriaal dat gemanipuleerd was, en de methoden waarmee dat is aangetoond, vind je hier, hier en hier.
Het is belangrijk om op te merken dat gemanipuleerde beelden veel zeldzamer zijn dan oude beelden die uit hun context zijn gerukt en bewust van een verkeerde tekst zijn voorzien om de kijker te misleiden. Er zijn ook softwaretools die beeldmanipulatie kunnen detecteren, maar die zijn vaak ingewikkeld en moeilijk in gebruik. De beste manier om de juiste context te achterhalen van beelden die je online ziet, is doorgaans gewoon je gezonde verstand te gebruiken, plus de simpele technieken die we hier hebben beschreven.
Een checklist
We hebben hierboven een aantal basisprincipes genoemd voor het verifiëren van informatie, maar bedenk wel dat het niet altijd even eenvoudig is. In de lastigste gevallen kan gedegen onderzoek naar een foto, een filmpje of een incident maanden in beslag nemen (al zijn dat de zeldzame gevallen). En dan nog is het niet altijd mogelijk om de vraag of een bericht de waarheid vertelt met een simpel ‘ja’ of ‘nee’ te beantwoorden. Maar de hierboven beschreven technieken zijn een goed begin en kunnen je in veel gevallen een heel eind op weg helpen met het aan de kaak stellen van onjuiste en misleidende informatie.
Hieronder zetten we nog even op een rij wat de belangrijkste aandachtspunten zijn bij het bepalen van het waarheidsgehalte van een bericht op sociale media:
Nagetrokken en ontmaskerd
In de volgende artikelen vind je eerdere voorbeelden van informatie die door Bellingcat is nagetrokken en als vals ontmaskerd:
- How to use reverse image search for investigations
- Unpicking Disinformation Around the Beirut Port Explosion
- The Coronavirus Disinformation System: How It Works
- Monitoring And Debunking COVID-19 Panic: The “Haarlem Aldi” Hoax
- How Coronavirus Disinformation Gets Past Social Media Moderators
Een aantal interessante tools die je kunnen helpen om desinformatie aan de kaak te stellen vind je in de Bellingcat Toolkit. En op het Twitter-account @QuizTime vind je leuke geolocatieopdrachten, plus af en toe een speciale opdracht om je zoekvaardigheid verder te vergroten. (Wees gewaarschuwd: zelfs gebruikers met veel ervaring in het doorzoeken van opensourcebronnen hebben hier vaak nog een harde dobber aan.)
Tot slot nog een aantal andere nuttige hulpmiddelen:
