Het Tsjechische dagblad Aktuálně sprak met Olena Zelenska over hoe ze haar rol als first lady van Oekraïne door de Russische invasie heeft leren vormgeven. ‘Mijn man gaat over wat er aan het front gebeurt, zodat we als natie kunnen blijven voortbestaan. Ik strijd voor het voortbestaan in de bredere zin van het woord.’
Olena Zelenska, de vrouw van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky, houdt zich sinds het begin van de oorlog bezig met geestelijke gezondheidszorg en de rol van vrouwen in de samenleving. Ze merkt op dat veel vrouwen seksueel misbruikt zijn door de Russische bezetter. ‘Iedere Oekraïense vrouw levert op dit moment een interne strijd om het bestaan.’
Uw gezin is het symbool geworden van het Oekraïense verzet tegen de Russische invasie. U bent samen met uw man in een rol terechtgekomen waarop u allebei niet berekend was. Wat deed dat met u?
‘Door de Russische aanval werden we allemaal gedwongen om uit de rol te stappen die we normaalgesproken bekleden en een rol op ons te nemen waarmee we onbekend waren. Wat ons gezin doormaakt, maken ook miljoenen mannen mee die nu niet in hun kantoor zitten, maar in de loopgraven. Gezinnen die voorheen bij het avondeten bij elkaar kwamen om het weekend door te nemen, zijn nu van elkaar gescheiden en wonen in onbekende huizen, steden en landen. Wat deze oorlog vooral zo tragisch maakt, is dat 90 procent van onze mensen aan een angststoornis lijdt en in een toestand van constante stress leeft.
Als iemand aan ons vraagt: “Waar zie je jezelf over vijf jaar staan?”, dan kunnen we daar geen antwoord op geven. We weten niet eens wat er over vijf uur of vijf dagen zal gebeuren, laat staan over vijf jaar. Maar we willen wel overleven. We willen niet dat de agressor straks tevreden naar onze dode lichamen staat te kijken. Daarom hebben we in Oekraïne een landelijk programma voor geestelijke gezondheidszorg opgezet. We willen mensen hulp bieden op moeilijke momenten en hun schroom wegnemen om deze hulp te zoeken.’
De oorlog duurt nu al meer dan anderhalf jaar. Hoe hebt u daarmee leren leven?
‘Ik houd niet van de uitdrukking “leven met de oorlog”, dat klinkt wat onderdanig. We zijn niet van plan om tot het eind van ons leven met de oorlog te leven. De uitdrukking “leven ondanks de oorlog” past beter. Dat is wat we proberen.’
‘Wij willen mensen bijbrengen hoe ze hun oorlogstrauma’s in hun kracht kunnen omzetten’
Ik weet dat u deze vraag waarschijnlijk vaak krijgt, maar hoe gaat u daar zelf mee om?
‘Ik probeer mijn eigen emoties en gevoelens te analyseren en aan de hand daarvan te werk te gaan. Wij willen mensen bijbrengen hoe ze hun oorlogstrauma’s in hun kracht kunnen omzetten. En ons gezin heeft het recept daarvoor. Dat zit hem daarin dat je anderen helpt en jezelf niet als een passief slachtoffer opstelt. Kijk bijvoorbeeld eens wat je allemaal kunt bereiken met een geringe daad waardoor iemands leven wordt verbeterd. Zo’n daad heeft net zo veel effect als een bezoekje aan de psychotherapeut. Zo zijn de meesten van onze mensen actief als vrijwilliger en helpen ze ziekenhuizen of het leger.’
Hebt u iets geleerd van de oorlog?
‘Ik zal eerlijk zijn. Door de oorlog heb ik geleerd hoe ik als first lady moet optreden. Ik heb al eerder gezegd dat ik deze rol niet zelf heb gekozen. Niemand gaat je vertellen wat je moet doen als je wilt dat je werk echt effect sorteert. Het gaat dan niet alleen om de ‘conventionele’ verplichtingen van een first lady, zoals liefdadigheid en culturele evenementen. Door de oorlog leer je bijvoorbeeld hoe je om wapens moet vragen, en niet alleen om ziekenhuisapparatuur. Je leert dan dingen doen die je juist helemaal niet leuk vindt. Zo moet je weleens spreken in het openbaar of kwesties oplossen waarmee je nog nooit eerder ervaring hebt opgedaan.’
Zoals?
‘In mijn geval is dat bijvoorbeeld de huizenbouw. Mijn stichting bouwt tegenwoordig huizen voor pleeggezinnen, maar tot voor kort had ik daar totaal geen verstand van.’
Hebt u niet wellicht het gevoel dat u de toewijding en wilskracht begint te verliezen, vooral omdat u niet weet hoelang de oorlog zal duren?
‘We hebben allemaal recht op onze eigen gevoelens. Dat is een van de fundamentele doelen van ons programma voor geestelijke gezondheidszorg: mensen duidelijk maken dat het oké is om niet oké te zijn, zolang je er maar voor uitkomt. Met deze oorlog is elke dag voor ieder van ons een emotioneel zwaar traject. We zijn mensen, net als jullie, en we voelen precies hetzelfde als uw lezers zouden voelen als ze elk uur het luchtalarm zouden horen, zoals in Charkiv of Cherson. Dat gun ik niemand. Dat we haast elke dag verdriet, wanhoop en angst voelen, wil echter niet zeggen dat deze gevoelens ons verlammen of ons tot overgave dwingen.
Emoties beschouw ik meer als nuttige hulpmiddelen die me leren hoe ik te werk moet gaan. Uit psychologische observaties in heel Oekraïne is bovendien nog een belangrijk gegeven naar voren gekomen, namelijk dat onze emoties, zoals angst, niet bepalend zijn voor wie we zijn. Het zijn slechts momenten. Dat leer ik nu pas te begrijpen.’
‘Ons verzet heeft een vrouwelijk gezicht’
Uit ons gesprek lijkt naar voren te komen dat u zich vooral richt op de humanitaire kant van de oorlog. Is dat zo?
‘Mijn man gaat over wat er aan het front gebeurt, zodat we als natie kunnen blijven voortbestaan. Ik strijd voor het voortbestaan in de bredere zin van het woord. Mijn voornaamste taak is inderdaad het bieden van humanitaire hulp, vooral op het gebied van gezondheidszorg en onderwijs. Het leven van onze mensen is op z’n kop komen te staan, op sommige plaatsen zijn mensen zelfs een paar jaar terug in de tijd gegaan. Wij proberen manieren te vinden om hun leven weer op een hoger niveau te tillen.’
U hebt het vaak over de uitzonderlijke kracht van de Oekraïense vrouwen. Verdienen zij meer aandacht?
‘Het bij elkaar houden van de samenleving, ligt grotendeels op de schouders van vrouwen. In feite heeft ons verzet een vrouwelijk gezicht. Ik heb daar kort geleden nog over gesproken voor de VN. Vrouwen maken de meerderheid van onze bevolking uit. De meeste docenten, gezondheidswerkers en sociaal medewerkers in onze maatschappij zijn vrouwen. Zij zijn degenen die lesgeven, medische zorg bieden en vereenzaamde mensen helpen.‘
Hebt u ooit overwogen om Oekraïne te verlaten? Misschien vanwege de kinderen…
‘Nooit.’
Ook de kinderen in Oekraïne hebben al bijna twee jaar vol geweld, trauma’s en verliezen achter zich liggen. Volgens UNICEF hebben zo’n 3,4 miljoen Oekraïense kinderen humanitaire hulp nodig. Om nog maar te zwijgen van het feit dat veel kinderen zijn weggehaald bij hun gezin en in een Russisch kamp zitten, waar ze door de bezetter naartoe zijn gebracht. Wat doet dat met u als moeder?
‘Naar mijn idee gaat het niet om de vraag of iemand wel of geen kinderen heeft, of hij of zij een vader of moeder is. Het gaat om empathie, om het menselijk vermogen om mee te voelen met een ander. Als je hoort over een meisje dat de Russische aanval op Marioepol in een koude kelder heeft overleefd, dat ze haar vader voor haar ogen hebben gedood, het huis hebben opgeblazen en dat dat meisje vervolgens mee naar Rusland is genomen, en dat haar grootouders al maandenlang in zak en as zitten omdat ze niets van haar horen… Dan zou je toch zelf ook iets willen doen om ervoor te zorgen dat dat kind zulke gruwelen niet hoeft mee te maken?’
‘Ze krijgen te horen dat niemand op hen zit te wachten. Dat niemand naar ze op zoek is’
Hoe is het met dat meisje afgelopen?
‘Ze zijn erin geslaagd haar te bevrijden en ze is herenigd met haar grootouders. Dat was een wonder. Maar zeker negentienduizend kinderen zitten nog steeds in Rusland. En we weten uit de verhalen van de kinderen die teruggekeerd zijn dat ze psychisch gemarteld worden. Ze krijgen te horen dat niemand op hen zit te wachten. Dat niemand naar ze op zoek is. Dat is minstens zo verschrikkelijk als gevangenzitten. Misschien is het wel erger, als je bedenkt dat iemand een kind doelbewust demoraliseert en zijn persoonlijkheid probeert uit te wissen.’
Oekraïne heeft meer wapens nodig in de strijd tegen de Russen. Hoe kunnen we nog meer hulp bieden aan degenen die hun stem niet in de media kunnen laten horen? Is er nog iets wat Oekraïne nodig heeft en wat de internationale gemeenschap kan doen?
‘Ik denk dat de vraag nog iets aangepast moet worden om er een antwoord op te kunnen geven. Het gaat er in deze situatie niet om ‘wat Oekraïne wil en nodig heeft’. Dat klinkt alsof de oorlog alleen óns probleem is. We kunnen beter de vraag stellen wat de wereld nodig heeft, iedereen die een vrije samenleving wil. Wat heeft Tsjechië nodig, dat geografisch gezien zo dicht bij ons ligt? Hebben jullie er wat aan als de agressor een overwinning behaalt en jullie grenzen oversteekt?
Wat als hij [Poetin] meent ongestraft zijn gang te kunnen gaan en besluit de gebeurtenissen van 1968 [de inval van de Sovjet-Unie in Tsjechië om een einde te maken aan de Praagse Lente] te herhalen? Ik zou willen vragen: wat heeft Tsjechië nodig om ervoor te zorgen dat dat nooit meer zal gebeuren? Dat Oekraïne wint. Onze enige optie is doorvechten en verzet blijven bieden zoals we tot nu toe hebben gedaan. Dat heeft niets met inhaligheid te maken. Het is een strijd om de vrijheid.’
Vanwege de oorlog in Oekraïne verhogen meerdere regeringen hun defensie-uitgaven. Maar waar moet al dat geld vandaan komen? ‘Er zullen moeilijke keuzes moeten worden gemaakt.’
Volgend jaar april zullen de Denen voor het eerst in drie eeuwen moeten werken op de Grote Gebedsdag, aangezien de regering deze vrije dag heeft afgeschaft, deels om de extra defensie-uitgaven te bekostigen. Het besluit van afgelopen maart stuitte op grote weerstand onder de bevolking: volgens een peiling was 70 procent van de Denen tegen. Economen daarentegen hebben Kopenhagen geprezen omdat het met een oplossing komt voor zijn hogere defensiekosten, in tegenstelling tot veel andere regeringen. ‘Niemand wil meer belasting betalen. Maar tegelijkertijd wil iedereen een betere defensie en goede gezondheidszorg,’ zegt John Llewellyn, voormalig hoofd economische voorspellingen van de OESO. ‘Op een gegeven moment wordt de kwestie de politieke arena in geduwd omdat niemand weet waar het geld vandaan moet komen.’
Japan, bezorgd over een steeds assertiever China en het risico van oorlog in de Indo-Pacific-regio, heeft nog niet gespecificeerd hoe het tegen 2027 zijn defensiebegroting met twee derde verhoogd denkt te kunnen hebben. Het VK wil, onder invloed van de Russische inval in Oekraïne, zijn militaire uitgaven uiteindelijk laten oplopen tot 2,5 procent van het bnp, maar alleen als ‘de fiscale en economische omstandigheden dat toelaten’. Duitsland, geschrokken van de Russische agressie, wil zijn defensie-uitgaven eveneens verhogen, maar niet ten koste van een officiële vrije dag. Frankrijk heeft nog niet toegelicht waar het geld vandaan moet komen voor de geplande verhoging van zijn militaire begroting met 40 procent de komende vijf jaar. Hetzelfde geldt voor Polen, dat zijn uitgaven bijna wil verdubbelen tot 4 procent van het bnp.
Zenuw
De vraag hoe oorlogen gefinancierd moeten worden is even oud als het fenomeen oorlog zelf. De Romeinse staatsman Cicero noemde ‘geld de zenuw van de oorlog’. In 1694 werd de Bank of England opgericht om William III te helpen zijn oorlog met Frankrijk te financieren. Vandaag de dag lijken zelfs in een steeds chaotischer wereld de uitgaven beperkter als gevolg van de stijgende rentepercentages en de hoge staatsschulden.
Europa zit midden in het grootste gewapende conflict sinds 1945. De geopolitieke spanningen tussen China en Taiwan lopen op. Iran zal wellicht weldra in staat zijn een kernwapen te produceren. Bovendien kunnen ook wereldwijde problemen als klimaatverandering en migratie overheden ertoe dwingen veel geld uit te geven.
Het Internationaal Instituut voor Vredesonderzoek van Stockholm (SIPRI) heeft berekend dat de defensie-uitgaven vorig jaar wereldwijd zijn gestegen tot een recordbedrag van 2,24 triljoen dollar. Die trend zal zich dit jaar voortzetten, ook al zijn overheden meer geld kwijt aan leningen vanwege de stijgende rente.
Economen als Lawrence Summers, voormalig minister van Financiën van de VS, en Olivier Blanchard, voormalig hoofdeconoom bij het IMF, hebben erop gewezen dat hogere defensie-uitgaven de rentepercentages zelfs nog verder kunnen opjagen.
‘Eén scenario is dat landen die in 2022 al meer aan defensie hebben uitgegeven dat zullen blijven doen, terwijl landen die dat voor 2023 hebben aangekondigd daar nu werkelijk mee beginnen,’ zegt Diego Lopes Da Silva, hoofdonderzoeker bij de afdeling militaire uitgaven en wapenproductie van SIPRI.
In de vijf landen met de hoogste defensie-uitgaven ter wereld gaat het om duizelingwekkende bedragen. In de VS hebben politici een incidentele verhoging van het schuldenplafond mogelijk gemaakt om de defensie-uitgaven in 2024 met 3 procent te kunnen verhogen tot 886 miljard dollar. De defensiebegroting van China, die SIPRI op 292 miljard dollar schat, zal dit jaar voor het negenentwintigste achtereenvolgende jaar worden verhoogd. Rusland, dat vorig jaar naar schatting 86 miljard dollar aan defensie uitgaf, heeft inmiddels verklaard dat er geen ‘financieringsbeperkingen’ zullen gelden voor zijn oorlog tegen Oekraïne, ook al blijft het precieze bedrag geheim. India wil zijn defensiebegroting het komende jaar met 13 procent verhogen tot 73 miljard dollar, terwijl Saoedi-Arabië, uit vrees voor een nucleair Iran, nu 7,5 procent van zijn bnp aan defensie besteedt, na Oekraïne het hoogste percentage.
Oorlogen gaan dikwijls gepaard met hogere inflatie en beperking van rentepercentages
Binnen de NAVO hebben maar 7 van de 31 lidstaten vorig jaar de beoogde norm van 2 procent van het bnp gehaald. Zouden ze dat allemaal doen, dan zouden de totale defensie-uitgaven met meer dan 150 miljard dollar per jaar stijgen, volgens onderzoek van Financial Times.
Hoewel oorlog tot de ‘duurste en minst productieve menselijke activiteiten’ behoort, zegt James Grant, financieel historicus en hoofdredacteur van Grant’s Interest Rate Observer in New York, ‘kan de boel ook in vredestijd flink uit de hand (…) lopen. Als dat gebeurt, nemen de uitgaven en het bijdrukken van geld vaak hand over hand toe.’
Over het algemeen worden ‘korte, hete oorlogen’ die een plotselinge verhoging van uitgaven vereisen gefinancierd met extra leningen, terwijl ‘korte, koude oorlogen’, die langdurige defensie-uitgaven vereisen, via belastingen worden betaald.
De napoleontische oorlogen en de Eerste en Tweede Wereldoorlog werden grotendeels gefinancierd met geleend geld. Maar tijdens de lange decennia van de Koude Oorlog financierde het Westen zijn defensie-uitgaven met belastingverhogingen. In de kwarteeuw die voorafging aan de val van de Berlijnse muur stegen de belastinginkomsten van de OESO-landen gemiddeld van 25 procent van het bnp naar meer dan 32 procent, terwijl de staatsschuld over het algemeen daalde.
Inflatie
‘Voor korte oorlogen kunnen regeringen de kosten dekken met leningen,’ zegt James Macdonald, auteur van A Free Nation Deep in Debt, dat over de geschiedenis van openbare financiën en oorlogen handelt. ‘Maar als het gaat om een langdurige oorlog, moet je andere methodes gebruiken naarmate die langer duurt, zoals belastingheffing.’
Oorlogen gaan ook dikwijls gepaard met hogere inflatie en beperking van rentepercentages. Tijdens de Tweede Wereldoorlog stegen de Amerikaanse groothandelsprijzen gemiddeld met 8,2 procent, terwijl de rente op langjarige leningen werd beperkt tot 2,5 procent, een gat dat Washington hielp de waarde van Amerikaanse staatsobligaties door inflatie te laten wegsmelten.
‘Alle oorlogen worden over het algemeen geassocieerd met enige inflatie. Politici houden er niet van belastingen te verhogen [om oorlogen te financieren], en inflatie is verborgen belasting,’ zegt Richard Sylla, coauteur van A History of Interest Rates.
Economen verwachten dat aanhoudend hoge defensie-uitgaven, die in de OESO-landen na de val van de Berlijnse muur met een derde waren gedaald, een mengeling van hogere belastingen en bezuinigingen elders vereisen. ‘Om de politiek kun je niet heen,’ zegt Llewellyn. ‘Samenlevingen worden met een aantal ingewikkelde problemen geconfronteerd en er zullen moeilijke keuzes moeten worden gemaakt.’
Duitsland stelt 8 miljard euro aan militaire hulp beschikbaar
De Duitse minister van Defensie Boris Pistorius kondigde aan dat Berlijn zijn militaire hulp aan het door oorlog verscheurde Oekraïne, dat worstelt om de Russische bezettingstroepen te verdrijven, verdubbelt tot een bedrag van 8 miljard euro in 2024, bericht Deutsche Welle. ‘Dit is een sterk signaal aan Oekraïne dat we het land niet in de steek laten,’ zei minister Pistorius tegen televisiezender ARD.
Duitsland is een van de belangrijkste bondgenoten van Oekraïne sinds Rusland in februari vorig jaar een grootschalige invasie begon. Het land heeft Oekraïne ongeveer 22 miljard euro aan humanitaire, financiële en militaire hulp geboden.
Neue Zürcher Zeitung sprak met Olga Roedenko, de vierendertigjarige hoofdredacteur van The Kyiv Independent, over de corruptie in haar land en waarom de populariteit van Volodymyr Zelensky weleens een probleem zou kunnen worden.
U bent journalist in een door oorlog verscheurd land. Is het mogelijk onpartijdig te rapporteren?
‘Als ik dat zou beweren, zou ik oneerlijk zijn. Een oud-collega zei ooit dat geen enkele journalist onbevooroordeeld kan zijn. Je kunt alleen proberen je eigen vooroordelen transparant te maken.’
Hoe doet u dat?
‘We zijn een Oekraïens medium. De meeste mensen die hier werken, komen uit Oekraïne. We leven deze oorlog en we overleven hem. Wij zijn net zo goed een doelwit als ieder ander in Oekraïne. Het is duidelijk dat we willen dat Oekraïne deze oorlog wint. Dat is ons standpunt.’
Hoe ziet dat er in het dagelijks leven uit?
‘Elke dag worstelen we met de gevolgen van in een oorlogsgebied leven. We doen verslag van hoe we ons voorbereiden op de winter, hoe we omgaan met stroomuitval, hoe het de Oekraïense troepen aan het front vergaat. Maar dat betekent niet dat we de principes van de journalistiek kunnen loslaten, ook niet in oorlogstijd. We doen ook kritisch verslag van de Oekraïense politiek en het Oekraïense leger.’
Rapporteren jullie ook over corruptie in Oekraïne?
‘Natuurlijk. Er is corruptie in Oekraïne. In die zin is het land niet uniek. Ook vóór de oorlog was er corruptie, en dat is tot op heden niet veranderd.’
‘Ook vóór de oorlog was er corruptie, en dat is tot op heden niet veranderd’
Kunt u ons een voorbeeld geven van hoe u daar verslag van doet?
‘Vorig jaar hebben we onderzoek gedaan naar wanpraktijken in het Internationale Legioen, een Oekraïense militaire eenheid voor vrijwilligers die het land willen verdedigen tegen Rusland. Een hoge commandant daar zou soldaten hebben mishandeld en hen op zelfmoordmissies hebben gestuurd. Dezelfde persoon zou betrokken zijn geweest bij de verduistering van wapens. Regelmatig verdwenen er machinegeweren en munitie.’
Heeft de Oekraïense regering geprobeerd uw verslaggeving tegen te houden?
‘Niet direct. Maar er waren geen consequenties voor de verantwoordelijken na onze publicatie. Ook niet nadat we konden bewijzen dat de hoofdschuldige een crimineel is die in Polen wordt gezocht. Zelfs in Oekraïne loopt er een strafrechtelijk onderzoek tegen hem. Oekraïne heeft hier een grote kans gemist, om aan te tonen dat de rechtsstaat ook in oorlogstijd intact blijft. Ons internationale lezerspubliek was woedend over het onderzoek.’
Was u gefrustreerd dat het geen gevolgen had?
‘Niet als journalist. Als Oekraïens burger is het teleurstellend dat zich criminelen in het leger bevinden, omdat er mensenlevens op het spel staan. Maar dat na het onderzoek een van de journalisten tijdelijk de verlenging van haar oorlogsaccreditatie werd geweigerd, stelde mij als journalist teleur. Zo’n accreditatie is cruciaal. Alleen daarmee kunnen we verslag doen over het leger. We zijn er niet zeker van of de intrekking verband hield met onze verslaggeving, en inmiddels kreeg de persoon in kwestie de accreditatie terug. Maar het was een verontrustende ontwikkeling.’
Bij The Kyiv Independent werkt een groepje journalisten dat oorlogsmisdaden onderzoekt. Zij beweren dat de Russen al tachtigduizend oorlogsmisdaden hebben gepleegd. Waar komt dat getal vandaan?
‘Het is een schatting van de Oekraïense autoriteiten. Maar voor ons gaat het niet om getallen. Ons materiaal is er niet om door het Internationaal Gerechtshof in Den Haag te worden gebruikt. We willen de mensen die onder deze oorlogsmisdaden hebben geleden een gezicht geven door middels van goed geresearchede video’s, en we willen de namen noemen van degenen die hen dit hebben aangedaan. Onze eerste video gaat over Oekraïense kinderen die naar Rusland zijn ontvoerd, de tweede over kinderen die opzettelijk door Rusland zijn gedood.’
‘We willen de mensen die onder deze oorlogsmisdaden hebben geleden een gezicht geven’
Bij Neue Zürcher Zeitung merken we dat verhalen over menselijk lijden in Oekraïne steeds minder worden opgepikt door de lezers. Er is meer vraag naar informatie over de situatie aan het front. Geldt dat ook voor jullie lezers?
‘Ja, hier is het ook zo. Velen zijn geïnteresseerd in het mechanisme van de oorlog, niet eens om politieke redenen. Ik vind het altijd fascinerend om te zien welke artikelen het meest gelezen worden. Aan het begin van de oorlog dacht ik dat het verslagen zouden zijn over hoe Oekraïne de oorlog aan het winnen was. Maar nu weet ik dat het de Russische nederlagen zijn die de meeste interesse wekken.’
Is dat niet hetzelfde?
‘In wezen wel, ja. Maar als we een verhaal maken over hoe Rusland een dorp heeft verloren, is dat om de een of andere reden populairder dan wanneer we schrijven over hoe Oekraïne dit dorp heeft herwonnen. Maar we laten dat niet van invloed zijn op hoe we over dingen berichten. Het is gewoon een trend die we hebben vastgesteld.’
Rapporteren jullie ook over Oekraïense oorlogsmisdaden?
‘Nee. Daar hebben we ons nog niet mee beziggehouden. In de westerse media rijst vaak de vraag: ‘Hoe zit het met Oekraïense oorlogsmisdaden?’ Maar de omvang aan Russische kant is gewoon vele malen groter dan aan Oekraïense kant.’
Twee jaar geleden was uw president een onbekende op het politieke wereldtoneel. Tegenwoordig is Volodymyr Zelensky een politieke superster. Heeft dat ook invloed op uw werk?
‘We idealiseren Zelensky niet. Helemaal niet. En in tegenstelling tot het westerse publiek kenden wij Zelensky al lang voor 24 februari 2022, toen Rusland Oekraïne aanviel. Ikzelf ken Zelensky al sinds ik misschien tien jaar oud was, sinds de jaren negentig, toen hij optrad in comedyshows op tv.’
Is hij een goede president?
‘Hij doet goed werk op het internationale toneel, hij werft fondsen en wapens. Maar zijn roem is ook een beetje een risico voor Oekraïne. In de perceptie van velen zijn Zelensky en Oekraïne een en dezelfde geworden. Dus als Zelensky een grote fout maakt, zal dat gevolgen hebben voor heel Oekraïne. En Zelensky is menselijk en hij kan een fout maken. Dat heeft hij in het verleden ook gedaan.’
‘Als Zelensky een grote fout maakt, zal dat gevolgen hebben voor heel Oekraïne’
Welke fouten heeft hij gemaakt?
‘Een paar dagen voor de oorlog schreef ik een opiniestuk voor The New York Times waarin ik alle gemiste kansen van Zelensky in detail beschreef. Na zijn grote verkiezingsoverwinning in 2019 had hij de kans om corruptie eronder te krijgen. Maar hij koos ervoor om zich te richten op de aanleg van nieuwe wegen. Die aanleg en de daaruit voortvloeiende contracten hebben de corruptie alleen maar verder bevorderd.
Drie dagen na de publicatie van mijn artikel viel Rusland Oekraïne aan. Zelensky veranderde voor velen in een held. Je zou dus kunnen zeggen dat de timing van mijn commentaar ongelukkig was. Voor sommigen ben ik nu de ultieme Zelensky-hater, wat ik niet ben. Journalisten kunnen het zich niet veroorloven om mensen waarover ze schrijven te haten – of om verliefd op ze te worden.’
Heeft u hem onderschat?
‘Nee. Ik sta nog steeds achter alles wat ik toen schreef. Ik heb geen tweedimensionaal beeld van onze president. Natuurlijk zie ik de Zelensky die tijdens de oorlog veel voor zijn land heeft bereikt. Maar mijn beeld is genuanceerder. Ik zie ook een man die belangrijke kansen in de binnenlandse politiek heeft laten liggen.’
Zelensky is voortdurend aanwezig in de westerse media. Kunt u hem als Oekraïens journalist bereiken?
‘Nee. Onze president richt zich op grote internationale media. Ik geloof dat hij de afgelopen jaren slechts aan één Oekraïense tv-zender een langer interview heeft gegeven. Er zijn weinig mogelijkheden voor burgers om een dialoog met hem aan te gaan. Wel stuurt hij dagelijks een videoboodschap het land in.’
De communicatie gaat dus maar één kant op. Bestaat het risico dat Zelensky het contact met het Oekraïense volk verliest?
‘Gezien de huidige veiligheidsmaatregelen leeft hij waarschijnlijk erg geïsoleerd. Ik ben er niet zeker van of hij goede toegang heeft tot informatie, afgezien van wat de kringen om hem heen hem brengen.’
Als u de verklaringen van de Russen hoort over waarom ze Oekraïne moesten aanvallen, welke vindt u dan het meest overtuigend?
‘Voor chauvinistische Russen, zoals Vladimir Poetin, is de situatie sinds de Maidanrevolutie van 2014 geleidelijk verslechterd. De diepgewortelde overtuiging onder veel Russen dat Oekraïne nooit een onafhankelijk land had mogen worden, vermengde zich met de angst voor een prowesters Oekraïne. Die combinatie is giftig en het resultaat is deze oorlog.’
De Russische cultuur is ook een belangrijk onderdeel van uw eigen identiteit.
‘Ik ben inderdaad opgegroeid in een Russischtalig gezin. Mijn moeder is Oekraïense van geboorte, maar moest Russisch spreken. In de Sovjettijd werden degenen die Oekraïens spraken in grote steden vaak beschouwd als onbeschaafd of achterlijk. Dat was het resultaat van tientallen jaren, of eigenlijk eeuwen, van Russische onderdrukking van de Oekraïense cultuur en taal.
Toen ik geboren werd, sprak iedereen, ook naaste familieleden, Russisch en niet langer Oekraïens. Ik ging naar een Oekraïens sprekende school, maar die was alleen op papier Oekraïens – we spraken de meeste tijd allemaal Russisch. Later begon ik de Oekraïense cultuur pas echt te ontdekken, toen ik naar een plaatselijke universiteit ging om journalistiek te studeren. Toen kwam de Maidanrevolutie in 2013-2014, de omverwerping van de Ruslandvriendelijke regering en de eerste invasie van Oekraïne door Rusland. Vanaf dat moment hoorde je opeens veel meer Oekraïens op straat. Veel Russischtalige Oekraïners stapten over op het spreken van Oekraïens, om de banden met Rusland te verbreken.’
Spreekt u tegenwoordig liever Oekraïens of Russisch?
‘Het is moeilijk, zelfs pijnlijk. Ik ben nog niet volledig overgeschakeld op Oekraïens. Met sommige vrienden en familie spreek ik nog Russisch. Ik spreek Oekraïens in het openbaar, in restaurants, in taxi’s. De moeilijkheid is dat je met een nieuwe taal ook je identiteit opnieuw moet ontdekken. De taal van je kindertijd opgeven betekent dat je iets verliest. Tweetalige kinderen weten goed waarover ik het heb. In een andere taal ben je altijd een net iets ander persoon.’
‘De moeilijkheid is dat je met een nieuwe taal ook je identiteit opnieuw moet ontdekken’
Versnelt deze oorlog het vinden van een identiteit?
‘De oorlog heeft velen ertoe aangezet om zich in gedachten helemaal los te maken van Rusland. Dat was niet zozeer het gevolg van de raketaanvallen of de tanks, maar van het besef dat zoveel mensen in Rusland ons land haten. Dit is niet de oorlog van Poetin. Dit is een oorlog van honderdduizenden mensen in Rusland die alle Oekraïeners dood wensen. Al die miljoenen berichten op sociale media: Poetin heeft die niet geschreven. En ze zijn ook niet geschreven door betaalde cybertrollen. Ze komen van echte mensen, die juichen bij foto’s van vermoorde Oekraïense kinderen en die zeggen dat het er nog niet genoeg zijn. “Iedereen moet dood, want ze verdienen het niet om te leven“ – dat is wat Russen schrijven over Oekraïners.‘
Voelt u zich als hoofdredacteur van TheKyiv Independent over het algemeen veilig? Of heeft u speciale beschermende maatregelen nodig?
‘Ik houd me al heel lang aan een aantal basale veiligheidsregels – dat deed ik ver voor de oorlog al. Denk aan sterke wachtwoorden voor e-mail en sociale media om hacken te voorkomen. Ik zet nooit iets op sociale media wat mijn locatie onthult. In de afgelopen jaren, ook al voor de oorlog, zijn er verschillende journalisten vermoord. Die moorden zijn nooit goed onderzocht. Ik ben onlangs verhuisd, maar dat is vooral omdat de nieuwe plek veiliger is voor Russische raketten. Voorheen woonde ik in Kyiv op de bovenste verdieping van een heel hoog gebouw. Nu zit de gehele redactie op een nieuwe locatie. Het adres zetten we niet op het internet.’
Uiteraard voelt u zich bedreigd door Rusland – het land valt tenslotte uw vaderland aan. Maar voelt u zich ook bedreigd van Oekraïense kant, misschien door mensen die u als journalist ervan beschuldigen niet patriottisch te zijn?
‘Op dit moment niet nee. In Oekraïne kun je over het algemeen vrij leven en werken als journalist. Ook nu, tijdens de oorlog. Ik begrijp dat dit in de toekomst kan veranderen en dat sommige machthebbers de oorlog als voorwendsel kunnen gebruiken om de mediavrijheid verder in te perken. Maar als dat gebeurt, zullen Oekraïense journalisten terugvechten. Oekraïne heeft een zeer sterk maatschappelijk middenveld, dat aanvallen op de vrijheid van meningsuiting niet zal tolereren.’
Voor inwoners van Kirkenes, op de grens van Noorwegen en Rusland, is spionage een alledaags gegeven. ‘Iedereen heeft wel een buurman, een vriend, iemand van de sportclub of een ouder van de kleuterschool die bij de militaire inlichtingendienst werkt.’
Frode Berg werkt bij de douane en staat op het punt met pensioen te gaan, als hij in 2014 voor het eerst wordt gerekruteerd door de Noorse inlichtingendienst (NIS). Berg is gestationeerd in Kirkenes, een stad met 3500 inwoners, gelegen tussen de dennenbossen en rotsachtige fjorden in het noorden van Noorwegen, op zo’n acht kilometer van de Russische grens. Kirkenes staat bekend om twee dingen: koningskrab en spionnen. Berg weet dan ook van de activiteiten van de NIS. Zijn baan brengt hem vaak naar Rusland en in de loop der jaren leerde hij een handjevol NIS-ambtenaren kennen, waaronder de functionaris die hem om zijn medewerking vraagt. Maar nooit eerder is hij gevraagd om namens de Noorse overheid risico’s te nemen. Nu wil de functionaris dat hij een envelop met 3000 euro in contanten over de grens brengt en vandaar naar een adres in Moskou verzendt. Een kort uitstapje naar Rusland is voor hem niet ongewoon, dus stemt Berg ermee in. ‘Ik zeg overal ja op,’ vertelt hij me.
In de daaropvolgende maanden reist Berg zes keer naar Rusland met enveloppen vol geld, die hij volgens de instructies op de post doet. In elke envelop zit een briefje waarop staat dat het geld gewonnen is met pokeren. Na verloop van tijd krijgt Berg een nieuw contactpersoon en worden de verzoeken veeleisender. Het gaat niet meer alleen om het vervoeren en opsturen van geld, maar hij moet ook een keer een geheugenkaart smokkelen. Bij elke afspraak voelt Berg zich ongemakkelijker worden. Meer dan eens probeert hij ermee te stoppen, maar zijn nieuwe contactpersoon blijft aandringen. Uiteindelijk stemt hij in met een laatste opdracht.
Tijdens die laatste opdracht, vlak voor Kerstmis 2017, wordt zijn ergste angst bewaarheid: hij wordt bij zijn hotel in Moskou opgepakt door de FSB, de Russische binnenlandse veiligheidsdienst. FSB-agenten brengen hem naar de beruchte Lefortovo-gevangenis.
Afluisterposten
Tijdens het proces maken de Russen duidelijk wat zijn opdrachtgevers hem niet hadden verteld: de geheugenkaart blijkt vragen te bevatten over onderzeese wapensystemen. En de ontvanger van het geld dat Berg postte – een werknemer op een scheepswerf van de staat – blijkt een dubbelagent te zijn. In 2019 wordt Berg schuldig bevonden aan spionage. Zeven maanden later keert hij bij een gevangenenruil naar huis. Als hij in Oslo landt, zijn de eerste woorden die hij zich herinnert afkomstig van een ambtenaar van het ministerie van Defensie. ‘Welkom thuis,’ zegt de ambtenaar. ‘We bieden je vier miljoen kronen [bijna 350.000 euro].’
Bergs verwikkeling in de plaatselijke spionagescene – zo vernam ik tijdens mijn bezoek aan Kirkenes in mei – is een ervaring die, zij het in minder extreme mate, door veel inwoners wordt gedeeld. ‘Iedereen in Kirkenes heeft wel een buurman, een vriend, iemand van de sportclub of een ouder van de kleuterschool die bij de militaire inlichtingendienst werkt,’ zegt Thomas Nilsen, redacteur van de regionale krant Independent Barents Observer. Kirkenes en de omliggende regio zijn al tientallen jaren van strategische waarde voor de NAVO. Afluisterposten staan verspreid in het ruige landschap om het reilen en zeilen bij de buren in de gaten te houden. Rusland heeft verschillende militaire bases in het gebied, waaronder het hoofdkwartier van de Noordelijke Vloot. De oorlog in Oekraïne heeft de elektronische afluisterpraktijken dringender en, voor Rusland, ongewenster gemaakt. De stemming in de stad is sinds de invasie veranderd. Volgens burgemeester Lena Bergeng is spionage ‘nu meer een dagelijks thema in de gemeenschap. Voorheen dachten we er niet over na, nu is iedereen zich ervan bewust’.
Inwoners die regelmatig de grens oversteken, worden al sinds mensenheugenis benaderd door Noorse inlichtingenofficieren (sinds het begin van de oorlog is het aantal mensen dat de grens oversteekt verminderd). Een debriefing – de vraag om informatie over Rusland aan inwoners die net Rusland hebben bezocht – komt het meest voor. Voor de meesten zijn dat onwelkome vragen. De potentieel beste bronnen zijn ook diegenen die het meest bedreigd kunnen worden door de samenwerking – mensen met zakelijke belangen of persoonlijke connecties in Rusland. Rune Rafaelsen, de voorganger van Bergeng als burgemeester, zegt dat inwoners van Kirkenes die in Rusland werkten vaak radeloos naar zijn kantoor kwamen na contact met Noorse inlichtingenofficieren. Verzoeken konden ingrijpend en riskant zijn. In één geval, herinnert Rafaelsen zich, vroegen agenten van de NIS – die weigerde commentaar te geven op dit verhaal – de eigenaar van een bedrijf met kantoren in Moermansk om een van hen in dienst te nemen, als dekmantel.
Tot hun verbijstering en irritatie worden inwoners van Kirkenes soms benaderd door zowel de NIS als de PST, de binnenlandse veiligheidsdienst van Noorwegen. Agenten van de ene dienst komen langs, stellen vragen en vertrekken weer, en kort daarna arriveren agenten van de andere dienst en herhaalt het proces zich. ‘Het wordt vervelend om steeds dezelfde vragen te moeten beantwoorden,’ zegt journalist Bård Wormdal, wiens nieuwe boek Spionkrigen [Spionnenoorlog] spionage in arctisch Noorwegen beschrijft.
Ook de Russen hebben hun agenten onder de inwoners van Kirkenes
Bijna iedereen in Kirkenes weet wie de spionnen zijn. ‘Als iemand zegt dat ie in het leger werkt,’ zegt Torbjørn Brox Webber, een Lutherse priester die in Kirkenes woont, ‘en jij vraagt wat ie daar precies doet, en diegene begint over het weer te praten, dan weet je genoeg.’
Ik bezocht Kirkenes aan het begin van de zomerzonnewende. De stad straalde geheimzinnigheid uit die past bij de clandestiene activiteiten die er plaatsvinden. Overdag was er weinig verkeer in de door de zon gebleekte straten; ’s nachts wierp het schemerige licht een griezelige sluier over de rode, blauwe en gele huisjes rond het fjord.
Ik ontmoette Berg op een ochtend aan het fjord, voor mijn hotel, waar hij me over zijn ervaringen zou vertellen. Hij oogt oprecht en opa-achtig en kijkt met mededogen naar zijn medemensen, zelfs naar de Noorse inlichtingenofficieren die er verantwoordelijk voor zijn dat hij twee jaar in een gevangenis in Moskou zat.
We zochten een plek in de verlaten hotelbar – Berg wilde uitzicht op de ingang, met de rug naar de muur –, en ik ging koffie voor ons halen. Tot mijn schrik trof ik zijn stoel leeg aan toen ik terugkwam. Ik dacht dat ik per ongeluk iets had aangeroerd wat zijn argwaan had gewekt. Was hij gedrogeerd? Waren onze drankjes vergiftigd, of zelfs bestraald? Dat zijn tenslotte allemaal zaken die niet uitsluitend in spionagefilms voorkomen. Ik stond nog met onze mokken in de hand de situatie te overdenken, toen ik Berg terug zag komen van zijn auto. Hij was vergeten zijn mobiele telefoon daarin achter te laten, zei hij. Het was een gewoonte die hij had ontwikkeld voor wanneer hij nieuwe mensen ontmoette, vanwege de vele veiligheidslekken in moderne smartphones. Het was niets persoonlijks.
Ook de Russen hebben hun agenten onder de stedelingen. Toen ze Berg ondervroegen, vertelden FSB-officieren wat ze allemaal niet over Kirkenes wisten, tot aan het privéleven van individuele NIS-functionarissen toe. Tot Bergs verbazing wisten ze zelfs over alcoholproblemen in de familie van een van zijn opdrachtgevers, een detail dat de man zorgvuldig had stilgehouden. Andere Noren die door de FSB waren ondervraagd, hadden soortgelijke onthullingen gedaan. In één geval lieten Russische inlichtingenofficieren een Noor in hechtenis een foto zien van de woonkamer in een flat op de derde verdieping in Kirkenes – hij nam aan dat die door een drone gemaakt moest zijn.
Paranoia
Journalisten begonnen voor het eerst over deze gebeurtenissen te schrijven rond de tijd dat naar buiten kwam dat Berg voor de NIS had gewerkt. De inwoners van Kirkenes reageerden verbaasd. Hoe kon het dat de Russische inlichtingendienst zo vrij kon opereren? Paranoia begon de overhand te krijgen en belemmerde de bereidwilligheid om samen te werken met de Noorse autoriteiten. Eén inwoner, vertelde Rafaelsen, besloot na een debriefing door Noorse inlichtingenofficieren om helemaal geen zaken meer over de grens te doen, uit angst dat de FSB er anders achter zou komen en hem zou arresteren. Moskou heeft genoeg mogelijkheden om te rekruteren in de omgeving van Kirkenes, waar tegenwoordig meer dan driehonderdvijftig Russen wonen en een enkele Noorse informant.
De spionnen hoeven niet eens aan de Noorse kant van de grens te wonen. In 2019 bezocht een delegatie van Russisch-orthodoxe priesters Kirkenes in het kader van een stedenband met Severomorsk, waar het hoofdkwartier van de Russische Noordelijke Vloot is gevestigd. Ze toonden belangstelling in een enigszins onverwacht onderwerp: het beheer van het lokale drinkwater. Hun bereidwillige gastheren toonden een pompstation bij de haven, aldus Nilsen, de redacteur van de krant. Twee van de priesters vroegen vervolgens of ze het waterreservoir mochten zien, dat een paar kilometer buiten de stad ligt. In eerste instantie stemden de plaatselijke ambtenaren toe. Maar de politiechef was minder enthousiast. Ze twijfelde of het wel een wijs plan was en uiteindelijk schrapten de begeleiders van de delegatie de excursie. (Ook de stedenband werd later verbroken.)
Er waren genoeg redenen om sceptisch te zijn over de bedoelingen van de priesters: over banden tussen de orthodoxe kerk en de Russische veiligheidsdiensten bestaat veel informatie, en sommigen in Kirkenes veronderstelden dat de priesters de drinkwatervoorziening van de stad in kaart wilden brengen: nuttige informatie voor duistere scenario’s. Anderen dachten dat het verzoek minder snoodaardig bedoeld was. Volgens geestelijke Brox Webber was infrastructuur een centraal gespreksonderwerp toen hij een paar jaar geleden Russische grenssteden bezocht. Het barre Arctische klimaat bemoeilijkt de voorziening van de meest elementaire moderne gemakken, zoals stromend water en verwarming. ‘Ik zeg niet dat het er niet bedenkelijk uitzag,’ zegt hij over de priesters, ‘maar op een plek als deze zijn mensen per definitie erg geïnteresseerd in infrastructuur.’
Gemeenschapsgevoel wordt ingeruild voor het schaduwen van vijanden die vaak niet blijken te bestaan
Het incident illustreert de dubbelzinnigheid van de spionagespelletjes in dit grensgebied. Er bestaat genoeg echte spionage, en het bagatelliseren van de dreiging kan inlichtingendiensten van de tegenpartij in de kaart spelen. Toegeven aan paranoia brengt echter ook risico’s met zich mee: overbodige of abusievelijke waarschuwingen ondermijnen de inspanningen om het gevaar van echte spionnen te ontdekken. Sociaal vertrouwen en gemeenschapsgevoel worden ingeruild voor het schaduwen van vijanden die vaak niet blijken te bestaan. De lokale bevolking heeft zo zijn vermoedens over wie er met de FSB samenwerkt, maar de meesten proberen de gekte te voorkomen die kan ontstaan als dat soort gedachten wortel schiet.
‘Als je denkt dat elke Rus hier in Kirkenes een spion is, dan ben je een angsthaas,’ zegt Webber. Ook Gunnar Reinholdtsen, die twee decennia als hoofd van de NIS-vestiging werkte voordat hij drie jaar geleden met pensioen ging, maakt zich er niet al te veel zorgen over. ‘In de dienst wordt het wel gezien als een zorg,’ zegt hij. ‘Er wordt gezegd: “In Kirkenes, daar zijn veel te veel Russen.” Maar er zijn meer Russen in Oslo.’
Russische vissersvloot
Toen ik er arriveerde, was Kirkenes een van de weinige havens in Europa die na de invasie van Oekraïne open bleven voor de Russische vissersvloot. De haven domineert de waterkant: een betonnen strook van een kilometer lang vol met pakhuizen en bezaaid met hoge stapels fuiken voor de koningskrab. Een half dozijn gammele pieren steekt uit in het fjord. In normale tijden deden boten de haven zo’n achthonderd keer per jaar aan; ongeveer de helft daarvan betrof het Russische vissersschepen die aanmeerden voor wisseling van de bemanning, bevoorrading of reparaties. Nu de Russische dagjesmensen zijn verdwenen, is de lokale economie meer dan ooit afhankelijk van deze vissersboten. Een paar dagen voor mijn aankomst leek een verandering van het sanctiebeleid in Oslo erop te wijzen dat scheepswerven helemaal niet meer aan Russische trawlers zouden mogen sleutelen – een stap waardoor de dokken in Kirkenes vrijwel geheel dreigen te sluiten.
De Russische boten brengen geld in het laatje, maar tegen de tijd dat ik er op bezoek was, was de relatie met hen verzuurd. Burgemeester Bergeng schrijft die verandering niet alleen toe aan de Russische invasie in Oekraïne, maar ook aan Skyggekrigen [De Schaduwoorlog], een driedelige documentaire geproduceerd door de nationale omroepen van Noorwegen, Zweden, Denemarken en Finland, waarin wordt beweerd dat veel Russische vissers- en onderzoeksschepen hetzij dubbelspel spelen als spion, hetzij de basis leggen voor toekomstige sabotage.
‘Ze testen de Noorse autoriteiten. Hoe ver kun je gaan voordat de politie ingrijpt?
Russische vissers die Kirkenes aandoen, gedroegen zich de laatste tijd inderdaad vreemd. Afgelopen zomer werd een bootje van een trawler in het water gegooid en vervolgens op de motor naar de Strømmenbrug gevaren, een verboden militaire zone. In januari liepen twee vissers door de stad in kleding die veel leek op Russische militaire uniformen, wat de kapitein van het schip een standje opleverde van de plaatselijke politie. Kirkenes kan worden omschreven als een soort laboratorium, zegt Nilsen, de redacteur van de krant. ‘Ze testen de Noorse autoriteiten. Hoe ver kun je gaan voordat de politie ingrijpt? Wat zal Noorwegen accepteren?’
Op 17 mei viert Noorwegen de Dag van de Grondwet. Noren halen dan hun bunads tevoorschijn – versierde wollen outfits waarin ze eruitzien als negentiende-eeuwse boeren die naar de kerk gaan – en daarin marcheren ze met de nationale vlag door de stad en begroeten elkaar met een vrolijke wens die normaal gesproken alleen wordt gebruikt om iemand een ‘gelukkige verjaardag’ te wensen. Het weer was die dag omgeslagen en in de regen zocht ik beschutting in een paviljoen in het park. Ik had gehoord dat Russische vandalen het paviljoen hadden beklad met pro-oorloggraffiti, maar tegen de tijd dat ik daar aankwam, was die al weg.
Een paar minuten later strompelen twee vrouwen van middelbare leeftijd de trappen van het paviljoen op. Ze spreken Russisch op gedempte toon. De ene is tenger en springerig, de capuchon van haar jas strak over haar haar getrokken. Haar metgezel daarentegen ziet er bedaagd en deftig uit. Ze lijken me eerst niet op te merken, maar halverwege de trap geeft de eerste vrouw haar vriendin een por en ze lijkt in een rol te schieten. ‘Oh, gelukkige verjaardag,’ zei ze, in gebrekkig Noors. Het valt me op dat de vrouwen allebei een Noorse vlag vasthouden. Ik vraag hun of ze naar de ochtendoptocht van de kinderen zijn geweest. De eerste vrouw kijkt nerveus. Haar vriendin schudt het hoofd. Er blijft een stilte hangen. Uiteindelijk strekt de tweede vrouw haar handpalmen uit en zegt in gebroken Noors: ‘We zijn gewoon twee oude dames.’ Het klinkt een beetje raar, alsof ze m’n wantrouwen – dat ik overigens geenszins had getoond – wilden wegnemen.
Stilaan houdt het op met regenen, en ik laat de twee vrouwen achter terwijl ze zachtjes met elkaar praten in het paviljoen. Als ik omkijk, staren ze in mijn richting en lijken ze te overleggen. De ontmoeting stelt me niet op mijn gemak, en ik besluit een rondje door de buurt te maken.
Als ik terugkom, zijn de twee vrouwen verdwenen en hebben ze plaatsgemaakt voor een jongere vrouw met roestkleurig haar. Ze zit op een bankje en kijkt gebiologeerd naar haar telefoon, alsof ze met een belangrijke boodschap bezig is. Als ze merkt dat ik de trappen van het paviljoen beklim, stopt ze haastig haar telefoon in een hoesje en staart me aan. Ik besef dat ik iets belangrijks heb verstoord. Ik begroet haar in het Noors, maar het enige wat ik terugkrijg, is haar aanhoudende, onverstoorbare blik.
Verdachte figuren
Tijdens de wandeling terug naar mijn hotel krijg ik het gevoel dat ik een van de vrouwen – de deftige – al eens eerder heb gezien. Al snel vind ik haar in mijn dossier met informatie, op screenshots van de Twitter-tijdlijn van het Russische consulaat. Daar is ze te zien bij een controversiële herdenking van de rol van de Sovjet-Unie bij het verdrijven van de nazi’s uit Noorwegen, die een week eerder was gehouden bij een monument van een zegevierende Sovjetsoldaat op een heuveltop in het centrum van Kirkenes. De ceremonie was een wat rommelige en overdreven patriottistische aangelegenheid. Een paar Russen verwijderden een plaquette die de standrechtelijke executie van een Oekraïense krijgsgevangene memoreerde. Ik bekijk de tijdlijn van het consulaat nog eens en stuit op een ander bekend gezicht: de vrouw met het roestkleurige haar. Ze hield afgelopen herfst een boeket rozen vast bij een herdenking van de Tweede Wereldoorlog.
Ik wist niet wat het allemaal betekende. Waarschijnlijk niets. Of toch wel? Zou het kunnen dat ik na een paar midzomerdagen en ondergedompeld in de spionageverhalen van Kirkenes ook was bezweken aan paranoia en wantrouwen? Er was niet veel tijd meer om verder onderzoek te doen – ik zou de volgende ochtend vertrekken – maar ik wilde weten of ik een van mijn paviljoengangers tegen zou komen bij de middagparade. Dat was niet het geval, maar de parade kreeg wel een mysterieus tintje. Volgens Rafaelsen, de voormalige burgemeester, waren agenten van de PST-contraspionage op pad, om in de gaten te houden wie van de lokale bevolking bevriend was met de Russen. ‘Ik ken ze heel goed,’ zei Rafaelsen over de agenten. ‘Het zijn echte familiemensen.’
Maar op deze dag, een feestdag die de Noren traditioneel met familie doorbrengen, liepen de agenten moederziel alleen door de stad. Rafaelsen herkende een van hen als de agent die hem een jaar eerder had ondervraagd over zijn reizen naar het buitenland en zijn buitenlandse contacten, en realiseerde zich dat zij hem leek te volgen. Hij lachte haar uit en liep door.
Voor de lokale bewoners horen dit soort ontmoetingen gewoon bij het leven. Maar als bezoeker vond ik de surveillance wel wat zenuwslopend. Tijdens mijn wandeling door de stad eerder op die dag, had ik een aantal individu’s zien rondlopen in donkere pakken – de standaard 17-meikleding voor degenen die niet in een bunad gekleed gaan. Waren dat agenten van de contraspionage? En wat zouden ze denken van mijn ontmoetingen in het paviljoen? Het was een bruikbare herinnering aan het belangrijkste obstakel om inlichtingen te kunnen verzamelen in een stadje zo klein als Kirkenes: op plekken als deze is het moeilijk om iets geheim te houden.
Een groep mensen rende af op een vlucht uit Tel Aviv
Een woedende menigte heeft zondag een luchthaven in de Russische deelrepubliek Dagestan bestormd, op zoek naar mensen die aankwamen op een vlucht uit Tel Aviv. Een deel van de menigte rende de landingsbaan op en omsingelde het vliegtuig, terwijl ze antisemitische leuzen riepen. Volgens The Guardian werd het vliegveld gelijk gesloten en zijn passagiers in veiligheid gebracht.
Op beelden op sociale media is te zien hoe honderden mensen de luchthaventerminal bestormen, sommigen zwaaiend met Palestijnse vlaggen. Sommigen scanderen ‘Allahu Akbar’. Een passagier, die zei dat hij op de vlucht uit Tel Aviv zat, vertelde aan lokale media dat hij werd tegengehouden door de menigte. Hij zei dat hij werd losgelaten nadat relschoppers hem zeiden: ‘We raken vandaag geen niet-joden aan’.
Israël heeft er inmiddels bij Rusland op aangedrongen om ‘al zijn burgers en alle Joden’. Vluchten van Israël naar de Noord-Kaukasus zullen ‘tijdelijk naar andere steden’ worden omgeleid. Zestig deelnemers aan de bestorming zijn gearresteerd.
Het sanctieprogramma dat het Verenigd Koninkrijk Russische oligarchen heeft opgelegd vanwege de oorlog in Oekraïne, blijkt allesbehalve waterdicht te zijn. Sommige oligarchen ontvingen ontheffingen, waardoor ze ondanks een bevroren rekening grote bedragen geld konden besteden.
Uit documenten blijkt dat de Britse regering Russische oligarchen heeft toegestaan honderdduizenden dollars te besteden aan extraatjes als privékoks, chauffeurs en huishoudsters, ook al waren hun bankrekeningen met veel vertoon bevroren.
De ontheffingen zijn een voorbeeld van wat er hapert aan het nieuwe financiële sanctiesysteem van het Verenigd Koninkrijk, dat na Brexit in elkaar is gesleuteld. In sommige gevallen konden oligarchen toelagen van meer dan een miljoen dollar opstrijken voor hun levensonderhoud. In andere moesten functionarissen na juridische strijd hun strafrechtelijk onderzoek staken en sancties opheffen.
‘We zullen de druk op Poetin blijven opvoeren en zorgen dat er geen geld naar de Russische oorlogsmachine gaat,’ zei de Britse minister van Buitenlandse Zaken vorig jaar toen ze in de eerste weken van de oorlog in Oekraïne sancties tegen Rusland aankondigde.
Privékoks
In de maanden die volgden was Groot-Brittannië stiekem toeschietelijker. De Russische banktycoon Mikhail Fridman kreeg in het eerste jaar van de oorlog een ontheffing van de sancties om negentien personeelsleden te kunnen betalen, onder wie chauffeurs, privékoks, huishoudsters en klusjesmannen, zo blijkt uit documenten die The New York Times heeft ingezien. Het ging om een bedrag van bijna driehonderdduizend pond in ongeveer tien maanden. Ook ontving Fridman zo’n zevenduizend pond per maand voor de basisbehoeften van zijn gezin.
Overheidsfunctionarissen gunden zijn voormalige zakenpartner Petr Aven een maandelijkse toelage van zestigduizend pond. Het grootste deel daarvan ging naar een beveiligingsbedrijf dat eigendom is van de financieel manager van Aven, tegen wie een onderzoek loopt omdat hij Aven mogelijkerwijs heeft geholpen om sancties te ontduiken. Onduidelijk is wat voor controles de overheid heeft uitgevoerd voordat de transacties werden goedgekeurd.
Fridman ontving zo’n zevenduizend pond per maand voor de basisbehoeften van zijn gezin
Fridman en Aven worden door de Britse overheid omschreven als ‘Kremlingezinde oligarchen’ die nauwe banden onderhouden met de Russische president Vladimir Poetin, een beschuldiging die beiden ontkennen en aanvechten voor de rechter. ‘Wij zijn politiek neutrale zakenlieden. Meer niet,’ verklaarde Aven telefonisch vanuit de Hamptons in de staat New York.
De voormalige zakenpartners behoren tot een kleine groep Russen aan wie na het begin van de oorlog publiekelijk sancties werden opgelegd die vervolgens heimelijk weer werden afgezwakt. Het Britse ministerie van Financiën verleende vorig jaar 82 ontheffingen en er lopen nog veel meer aanvragen, aldus overheidsfunctionarissen met wie The New York Times heeft gesproken.
Ontheffingen
Opsporingsambtenaren die zich bezighouden met mogelijke criminele inbreuk op de financiële zwarte lijst raken soms gefrustreerd door deze beslissingen en door een ontheffingssysteem dat in hun ogen de sancties ondermijnt. Zo stonden ambtenaren van Financiën Aven toe meer dan een miljoen pond uit te geven terwijl zijn banden met de Britse economie technisch gesproken verbroken waren. Tegelijkertijd deden opsporingsambtenaren onderzoek naar hem vanwege mogelijke ontduiking van de sancties en vielen ze vorig jaar zijn landhuis binnen.
Sommigen die details over de ontheffingen verschaften deden dat op voorwaarde van anonimiteit omdat het vertrouwelijke zaken betreft. Een woordvoerder van het Britse ministerie van Financiën weigerde commentaar op specifieke gevallen te geven maar zei dat er ontheffingen worden verleend om in ‘basisbehoeften’ te kunnen voorzien en dat die ‘streng gecontroleerd’ worden. Een woordvoerder van de National Crime Agency, de Britse criminele opsporingsdienst, noemde het ongepast om commentaar te leveren omdat het onderzoek naar Aven en Fridman nog loopt.
Overal op de wereld worden ontheffingen van het sanctiesysteem verleend
Overal op de wereld worden ontheffingen van het sanctiesysteem verleend, ook in de Verenigde Staten. Maar waar Washington voornamelijk ontheffingen verleent om humanitaire redenen of om eerste levensbehoeften en juridische kosten te betalen, zijn de Britse criteria ruimer. Een van de overwegingen, aldus advocaten en voormalige ambtenaren van het Britse ministerie van Financiën, is of een ontheffing ervoor zorgt dat er geld in de economie blijft stromen. Volgens een recent overheidsrapport worden er in het VK ontheffingen verleend ter bescherming van individuele en nationale zakelijke belangen.
De Russische sancties waren de eerste belangrijke test voor een nieuw Brits sanctiesysteem dat in 2021 was opgezet na het vertrek uit de Europese Unie. Meer dan een jaar later blijkt de regering zich maar moeilijk aan haar ambitieuze beloften te kunnen houden.
Waar politici te veel beloofden, hebben financieel onderzoekers soms te hard ingegrepen. De Britse criminele opsporingsdienst viel vorig jaar met zo’n vijftig man het landhuis van Fridman binnen en kondigde een onderzoek aan naar fraude, meineed en witwassen.
Lastercampagne
Vorige week werd de Britse regering na een juridisch gevecht gedwongen de Russische zakenman Oleg Tinkov van de zwarte sanctielijst te halen. Tinkov betoogde dat hij daar ten onrechte op stond. Hij steekt zijn kritiek op Poetin niet onder stoelen of banken en heeft afstand gedaan van zijn Russische staatsburgerschap.
Fridmans advocaten verklaarden op 27 juli voor een van de hoogste Britse rechters dat het huiszoekingsbevel onwettig was. Er stond een onjuiste datum op en het berustte op foutieve informatie die afkomstig was van een lastercampagne, betoogden ze. Ook diverse andere Russische tycoons zullen de komende weken naar de rechter stappen om te betogen dat ze net als Tinkov alleen maar een onterecht doelwit zijn vanwege hun Russische nationaliteit. De Britse regering moet nog een zes maanden geleden aangevraagde ontheffing goedkeuren die Fridman in staat zal stellen de advocaten te betalen die hem in deze zaken bijstaan. Ook zal Fridman naar verwachting in een latere zaak betogen dat hij het recht heeft om zijn huishoudelijke staf aan te houden waarvoor de regering hem gedurende de eerste tien maanden van de oorlog een ontheffing had verleend. Net als in het geval van Aden viel de opsporingsdienst Fridmans landhuis binnen op verdenking van witwassen. Daarna wees de regering Fridmans verzoek om zijn personeel te mogen aanhouden af.
Groot-Brittannië is decennia lang een veilige haven geweest voor Russische rijken
De ontheffingscijfers laten zien hoe moeilijk het voor de Britse regering is om samen met de Verenigde Staten en Europa de tegoeden van Kremlingezinde oligarchen te bevriezen. Groot-Brittannië is decennia lang een veilige haven geweest voor Russische rijken. Organisatie Transparency International schat dat Russen die van financiële vergrijpen worden beschuldigd of banden hebben met het Kremlin goed zijn voor meer dan anderhalf miljard pond aan Britse bezittingen.
Sancties tegen deze Russen zouden een boodschap aan Moskou zijn, maar ze zijn ook schadelijk voor de Britse economie. Advocatenkantoren, accountants, makelaars, kunsthandelaars en vele anderen hebben flink geprofiteerd van het Russische geld dat naar een hoofdstad vloeide die grappenderwijs al Londongrad wordt genoemd. Dus terwijl Groot-Brittannië het einde van het Londongradtijdperk vrijwel heeft aangekondigd, zoeken oligarchen naar manieren om zaken in het land te kunnen blijven doen. ‘Hieruit blijkt waarom dit land er zo slecht in staagt om smerig Russisch geld te weren,’ zegt William F. Browder, een voormalige grote investeerder in Rusland die een jarenlange mensenrechtencampagne tegen Poetin heeft gevoerd. ‘Overal waar je kijkt lijken er mazen in de wet en de regering verleent oligarchen alle steun om haar eigen sancties te omzeilen.’
Deze gespannen situatie is niet uniek voor Groot-Brittannië. Ook België heeft bijvoorbeeld gelobbyd om zijn diamantindustrie in staat te stellen aan Russen te blijven verkopen zonder de EU-sancties te schenden.
Media
Het Londense dagblad The Telegraph berichtte als eerste gedetailleerd over de ontheffing van Aven en over zijn maandelijkse toelage. Documenten die The New York Times in handen heeft gekregen openbaren nieuwe details in deze zaak, zoals dat meer dan twee derde van Avens maandtoelage, zo’n 45.000 pond, naar een beveiligingsbedrijf ging dat eigendom is van zijn financieel manager Stephen Gater. Ook naar Gater zelf is een onderzoek ingesteld door de Britse criminele opsporingsdienst, die hem ervan verdenkt dat hij Aven heeft geholpen bij het ontduiken van sancties. Geen van beiden is aangeklaagd. De dienst heeft afgelopen lente bankrekeningen bevroren die met Gater in verband konden worden gebracht. Volgens gerechtelijke documenten meende HSBC, waar de rekeningen liepen, dat Aven er de volledige controle over had en dat er niets mis mee was.
The New York Times heeft als eerste krant uitvoerig bericht over hoe Fridman dankzij de ontheffingen kwistig met geld kon strooien, en ook over het Britse ontheffingsbeleid in het algemeen. De Britse regering is niet ingegaan op ons verzoek om informatie te verschaffen over wie ontheffingen heeft gekregen en voor hoeveel geld en waarom. Labour-parlementariër Stephen Kinnock heeft via het parlement wat gegevens verzameld en die gedeeld met deze krant. Hieruit blijkt dat de Britse regering in het jaar vóór de oorlog in Oekraïne elf aanvragen voor ontheffing van Russische sancties ontving, waarvan er negen zijn ingewilligd. Sinds de oorlog is het aantal aanvragen gestegen tot iets meer dan duizend. Eind vorig jaar waren 82 daarvan ingewilligd en velen wachten dus nog op een beslissing. Hoeveel aanvragen er zijn afgewezen is onduidelijk, dus het goedkeuringspercentage valt niet te berekenen.
Verenigde Staten
Vergelijkbare cijfers in de Verenigde Staten waren niet onmiddellijk voorhanden, maar net als in Groot-Brittannië zijn de ontheffingsaanvragen daar vorig jaar de pan uitgerezen, aldus een woordvoerder van Financiën. Volgens hem heeft Washington duizenden aanvragen ontvangen waarvan zo’n zeventien procent is ingewilligd.
‘Amerikaanse ontheffingen zijn erg specifiek. Anders dan in het VK verschaffen ze mensen nooit toegang tot grote sommen geld voor algemene behoeften,’ zegt David Slim, die als internationaal advocaat zowel Amerikaanse als Britse sanctiegevallen heeft behandeld. Maar in Groot-Brittannië wonen veel meer Russen die op de zwarte lijst staan dan in de Verenigde Staten, en zij vertegenwoordigen een groter deel van de economie. ‘Het VK heeft er belang bij om inschikkelijker te zijn tegenover mensen die vele miljarden in het land hebben geïnvesteerd,’ zegt Slim.
Sommige van die mensen, zoals Fridman, zijn boos dat Groot-Brittannië hun miljoenen zo gretig heeft geaccepteerd om hun vervolgens de rug toe te keren. Hij en Aven hebben een van Ruslands grootste privébanken opgericht, Alfa Bank. Het tweetal heeft ongetwijfeld geprofiteerd van de relatie van die bank met de Russische staat. Maar de in Oekraïne geboren Fridman heeft sinds zijn verhuizing naar Groot-Brittannië in 2015 nooit meer in Rusland gewoond.
‘Sommigen zijn boos dat Groot-Brittannië hun miljoenen zo gretig heeft geaccepteerd om hun vervolgens de rug toe te keren’
De Verenigde Staten hebben, anders dan Groot-Brittannië en de Europese Unie, beide mannen geen sancties opgelegd maar alleen Alfa Bank aan lichte restricties onderworpen.
Vóór 2016 volgde Groot-Brittannië voornamelijk het sanctiebeleid van de Europese Unie. Na Brexit richtte de regering er een speciaal bureau voor op, met een team van zo’n 45 mensen. Door de Russische invasie is de politieke relevantie ervan in een stroomversnelling geraakt en is het team gegroeid tot zo’n honderd mensen.
Ontheffingen kunnen belastingbetalers geld besparen, want zodra een overheid beslag legt op een bezitting is ze verantwoordelijk voor het onderhoud ervan. In het geval van jachten en landhuizen kunnen de kosten daarvan dramatisch oplopen, en een ontheffing kan ervoor zorgen dat het doelwit van de sancties voor verplichtingen betaalt die anders aan de staat zouden toevallen.
Maar dat verklaart nog niet dat er ontheffing wordt verleend voor het aanhouden van chauffeurs en koks.
Sinds de toetreding tot de NAVO en de oorlog in Oekraïne lopen de spanningen op
De Finse veiligheids- en inlichtingendienst Supo heeft bekendgemaakt dat het land te maken heeft met verschillende bedreigingen vanuit Rusland, zoals cyberaanvallen en het verspreiden van desinformatie. Dat meldt The Guardian. De aanleiding voor deze toenemende dreiging zou te maken hebben met het toetreden tot de NAVO en de oorlog in Oekraïne.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Het is duidelijk dat Rusland cybercapaciteiten heeft, dus we zijn voorbereid,’ zei Suvi Alvari, een senior analist van Supo. ‘We schatten in dat het waarschijnlijk is dat Rusland denial of service-aanvallen (wanneer hackers informatiesystemen, apparaten en andere bronnen ontoegankelijk maken voor legitieme gebruikers) tegen ons zal blijven gebruiken.’
Alvari zei dat desinformatie wordt ingezet om een negatief beeld van Finland te projecteren in de Russische staatsmedia, waarvoor de 80.000 Russischtalige inwoners van Finland kwetsbaar zouden kunnen zijn. ‘Rusland wil het imago van Finland in de ogen van de bevolking verzwakken en daarom is er veel negatieve berichtgeving over ons,’ zei ze. Volgens Alvari heeft dat te maken met het toetreden tot de NAVO en heeft de oorlog in Oekraïne de relatie tussen de twee landen verslechterd.
In aanloop naar de verkiezingen volgend voorjaar zullen veiligheidsdiensten op hun hoede zijn voor mogelijke inmenging. Maar tot nu toe heeft Supo daar nog geen tekenen van gezien.
Een dorpswinkel in het Oekraïense Charkiv werd geraakt
Bij een Russische raketaanval op een dorpswinkel in het noordoosten van de Oekraïense regio Charkiv zijn zeker 49 mensen om het leven gekomen. Dat schrijft The Kyiv Post.Het is een van de dodelijkste aanvallen in maanden op een burgerdoel, meldt de publicatie.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De aanval vond plaats in het dorp Hroza, dat op zo’n dertig kilometer van de frontlinie ligt. Tientallen mensen waren in de winkel, die ook dienstdeed als café, samengekomen voor een wake. Reddingswerkers zoeken onder het puin naar overlevenden en benadrukken dat het dodental nog kan oplopen.
President Volodymyr Zelensky van Oekraïne heeft de raketaanval veroordeeld. Hij noemde het ‘een aantoonbaar brute Russische misdaad’ en benadrukte dat ‘de Russische terreur moet worden gestopt’.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Slowakije, waar de pro-Russische Smer-partij en leider Robert Fico de verkiezingen hebben gewonnen. Welke gevolgen heeft dat voor het land en Europa?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Hoe zijn de Slowaakse verkiezingen verlopen?
‘Robert Fico heeft Slowakije verslagen’, schrijft politiek commentator Beata Balogová over de uitslag van de Slowaakse parlementsverkiezingen. ‘Zaterdag overtuigde hij genoeg mensen ervan dat liberalisme en mensenrechten een grotere bedreiging voor hen vormden dan de wijdverbreide corruptie en zijn bewondering voor het regime van Poetin.’
De verkiezingen van afgelopen zondag in het Midden-Europese land zijn door de populistische partij Smer gewonnen. De partij onder leiding van oud-premier Robert Fico behaalde 42 van de 150 zetels, vóór de centrum-linkse Progressief Slowakije (PS, 32 zetels). Fico was al premier van 2006 tot 2010 en van 2012 tot 2018.
Volgens The Slovak Spectator zal Fico een coalitie proberen te vormen met Hlas, een linkse partij die drie jaar geleden werd opgericht door Smer-afvalligen onder leiding van ex-premier Peter Pellegrin en de ultranationalistische Slowaakse Nationale Partij (SNS), mogelijk met steun van de christendemocratische KDH. Maar een herhaling van 2010, toen Fico zijn tweede parlementsverkiezingen won, is ook een van de mogelijkheden. In dat jaar weigerden de meeste partijen met hem samen te werken en werd de leider van Smer geen premier. Mocht dat nu weer gebeuren, dan ligt de bal bij PS.
Verrassend aan de Slowaakse verkiezingsuitslag is dat de rechts-populistische beweging Sme Rodina, geleid door parlementsvoorzitter Boris Kollár, geen zetel heeft behaald. De partij was in 2020 nog goed voor 17 zetels. De mislukking van Republika om in het parlement te komen is de tweede verrassing van de verkiezingen, schrijft The Slovak Spectator. De partij, die voortkwam uit Marian Kotleba’s neofascistische ĽSNS, zou volgens alle peilingen voor de verkiezingen de drempel van 5 procent ruimschoots halen, maar scoorde uiteindelijk slechts 4,75 procent. Het is voor het eerst sinds 2016 dat in het Slowaakse parlement geen openlijk fascistische partij is vertegenwoordigd.
Waarom is Fico een controversieel figuur en waarom is hij desondanks toch populair?
De campagne van Robert Fico heeft voor onrust gezorgd in Europa omdat gevreesd wordt dat onder zijn leiding Slowakije zich bij het anti-Oekraïense kamp van het Hongarije van Viktor Orbán zal voegen. Fico heeft zich in aanloop naar de verkiezingen zeer pro-Russisch uitgelaten. Hij heeft beloofd de wapenleveranties aan Kyiv stop te zetten en is tegen sancties, zelfs nu de invasie van de Russische president Vladimir Poetin in Oekraïne na anderhalf jaar voortduurt, zo schrijft Politico.
Maar het is niet alleen Fico’s pro-Russische houding die zorgen baart. ‘Het democratische Slowakije heeft verloren’, schrijft het Slowaakse dagblad Dennik N. ‘Fico heeft gewonnen en ondanks twaalf jaar crimineel bewind en het feit dat hij bijna tweehonderd van corruptie beschuldigde mensen in zijn gelederen heeft, wist hij toch het grootste aantal kiezers ervan te overtuigen dat zijn visie op Slowakije beter was dan alle andere.’
Fico, die in het verleden al twee keer premier was en zich verzette tegen de militaire en humanitaire hulp van zijn land aan Oekraïne, waar Slowakije aan grenst, en tegen het toelaten van migranten, moest in 2018 aftreden na de moord op Ján Kuciak en zijn verloofde Martina Kušnírová. Deze onderzoeksjournalist, wiens dood destijds de hele samenleving schokte, had het bestaan van diepe banden tussen maffia en de politieke kringen van de Smer-partij onthuld. Verschillende Slowaakse media wijzen er dan ook op dat mocht Fico premier worden, hij zijn macht zal aangrijpen om de verschillende rechtszaken tegen zijn partijgenoten en donateurs te dwarsbomen.
Waarom hebben veel Slowaken toch op hem gestemd? Dat legt de Slowaakse schrijver Monika Kompaníková uit in The Guardian. ‘Fico’s retoriek van law-and-order (…) plus beloften van hogere pensioenen en een stop op de instroom van denkbeeldige migranten, vielen ongetwijfeld goed bij veel oudere kiezers en mensen die worstelen met de hoge kosten van levensonderhoud.’
Ook desinformatie, waarvan een groot deel afkomstig is van aan het Kremlin gelieerde entiteiten, speelde een grote rol in de verkiezingscampagne, aldus Kompaníková. ‘Slowakije is het meest samenzweerderige land in Europa: 54 procent van de bevolking gelooft in samenzweringstheorieën. Vlak voor de verkiezingen hoorde ik een groep oudere vrouwen discussiëren over hoe de Progressieve Slowaakse partij van plan was om kinderen te verkopen aan “travestieten” en om flats verplicht te onteigenen om migranten te kunnen huisvesten.’
Wat betekent de verkiezingswinst van Smer voor Europa en Oekraïne?
Mocht Fico erin slagen een regering te vormen, dan heeft Viktor Orbán er een bondgenoot bij. De Hongaarse premier sprak al voor de verkiezingen uit dat Fico zijn favoriete kandidaat was, aldus Süddeutsche Zeitung. Maar de pro-Europese centrumrechtse regering van Petr Fiala in buurland Tsjechië zal waarschijnlijk niet blij zijn, schrijft de Duitse krant. De rechts-nationalistische PiS-regering in Polen, waar op 15 oktober verkiezingen zijn, heeft ook weinig op met dergelijke partners in de alliantie van de vier Visegrád-staten (Hongarije, Polen, Tsjechië, Slowakije). In tegenstelling tot Hongarije zijn de conservatieven in Polen pro-Oekraïne, hoewel er door een recent importverbod van Oekraïens graan scheuren lijken te komen in de band tussen de twee landen.
Dat de rest van Europa ook niet staat te springen om een Smer-regering staat buiten kijf. Zo overweegt de groep waartoe Smer behoort in het Europees Parlement, de Partij van Europese Socialisten, om de Slowaken uit hun fractie zetten vanwege hun Ruslandstandpunt en hun houding tegenover minderheden, schrijft Politico. Smer zou zich onder andere homofoob hebben uitgelaten tijdens de campagne.
Over Oekraïne zei Fico in augustus dat ‘de oorlog niet een jaar geleden begon, maar in 2014, toen Oekraïense nazi’s en fascisten begonnen met het vermoorden van Russische burgers in de Donbas en Loehansk’. Tijdens de campagne deed hij de uitspraak dat onder zijn leiding er nog geen kogel naar het land zou gaan.
Commentator Zolo Mikes vreest zelfs dat Slowakije onder Smer een referendum zal organiseren om uit de NAVO te stappen. ‘Dit betekent dat Slowakije in de invloedssfeer van Rusland komt. Deze ramp op het gebied van buitenlandbeleid zou niets minder betekenen dan het einde van de democratie in Slowakije’, schrijft hij op de nieuwswebsite Aktuality.sk.
‘Het is hoog tijd dat Rusland Slowakije de aandacht geeft die het verdient’, schrijft de Russische politicoloog Vadim Trouchattsjov een week geleden op de website Vzgliad, die bekendstaat als een platform voor Russische hardliners. ‘Slowakije zou een rol kunnen spelen om het “anti-Russische front” in Europa te doorbreken.’
Of de soep ook zo heet gegeten wordt als ze wordt opgediend, is nog maar de vraag, aldus Matthew Karnitschnig in een commentaar op Politico. ‘Fico belooft zijn kiezers een economische ommekeer – en meer sociale uitgaven. Die beloftes zal hij niet kunnen waarmaken zonder hulp van de EU, waaronder de 6 miljard euro aan herstelgeld die Brussel voor het land heeft gereserveerd.’ Karnitschnig verwacht dan ook dat Fico in lijn zal blijven lopen met het Europese beleid op het gebied van de rechtsstaat.
Wat defensiesteun aan Oekraïne betreft zijn Fico’s uitspraken een loos dreigement. Het land heeft namelijk al het militair materieel dat het kan missen aan Oekraïne gegeven. En ‘als Fico zou weigeren om wapens bestemd voor Oekraïne door Slowaaks grondgebied te laten doorvoeren, zou dat een logistieke ergernis zijn, maar niet veel meer. Het zou ook de woede van de Verenigde Staten oproepen. Aangezien zijn land voor zijn veiligheid afhankelijk is van Washington, zou Fico er verstandig aan doen voorzichtig te zijn’, concludeert Karnitschnig.
Dat neemt niet weg dat een Smer-regering wel zeker een risico vormt voor Oekraïne. Slowakije kan het conflict over de graanexport verder laten escaleren (op dit moment kent het land een importverbod op Oekraïens graan) en samen met Hongarije nieuwe sancties tegen Rusland tegenhouden, schrijft Oekrajinska Pravda.
Hoewel de EU nieuwe sancties heeft ingesteld tegen de handel in Russische fossiele brandstoffen, blijven Europese tankers olie uit Rusland verschepen – en dus de Russische schatkist vullen. Het land verdient nog steeds ongeveer 640 miljoen euro per dag aan olie, kolen en gas.
Ondanks een EU-embargo exporteren Europese schepen nog steeds miljoenen tonnen fossiele brandstoffen vanuit Rusland. Zo financieren ze een aanzienlijk deel van de oorlog die Vladimir Poetin in Oekraïne begon. De sancties gelden sinds begin december en zijn bedoeld om Rusland minder te laten verdienen aan de oliehandel met Europa. Ook moeten ze Europese rederijen ontmoedigen om Russische olie naar andere landen te vervoeren.
Uit nieuw onderzoek van Investigate Europe en Reporters United, in samenwerking met DerTagesspiegel, blijkt dat het embargo grotendeels zonder effect blijft. Rusland blijft profiteren van de export van fossiele brandstoffen – en Europese bedrijven helpen daarbij. Dit blijkt uit scheepsgegevens die het team van journalisten vijf maanden lang heeft verzameld.
Uit het onderzoek blijkt dat het gesanctioneerde Russische staatsbedrijf Sovcomflot nog altijd handelspartner van Europa is
Nadat de sancties begin december werden ingevoerd, hebben Europese vrachtschepen en tankers met een capaciteit van bijna 16 miljoen ton draagvermogen olie, kolen en gas uit Rusland geëxporteerd. De schepen vervoerden ongeveer 40 procent van de fossiele brandstoffen die sindsdien de Russische havens zijn uitgevaren.
Van alle Europese scheepvaartsmaatschappijen doen Griekse rederijen de meeste zaken met Rusland. Maar ook schepen uit Italië, Noorwegen en Duitsland blijven vanuit Russische havens exporteren. Uit het onderzoek blijkt dat ook het Russische staatsbedrijf Sovcomflot, dat door de EU is gesanctioneerd, nog altijd handelspartner van Europa is.
Oorlogskas
Vorig jaar hebben de EU-lidstaten de handel in fossiele brandstoffen vanuit Rusland grotendeels aan banden gelegd. Sinds augustus geldt er een verbod op het vervoer van Russische kolen naar Europa, en sinds begin december mogen bedrijven ook geen Russische ruwe olie meer naar de EU verschepen. Naar andere landen mogen Europese rederijen en handelaren alleen ruwe olie uit Rusland vervoeren als deze landen niet meer betalen dan een maximumprijs, die vooraf door de EU-staten is vastgesteld.
Ondanks deze embargo’s blijven veel Europese bedrijven goed verdienen aan de handel met Rusland. Of de rederijen en handelaren daarbij gemaakte afspraken overtreden, kan niet worden aangetoond aan de hand van openbare gegevens. Duidelijk is in ieder geval dat ze met hun handel de Russische oorlogskas spekken.
Volgens openbaar toegankelijke gegevens vervoerden zij geen ruwe olie, maar zogenaamde olieproducten
Voor het onderzoek analyseerden Investigate Europe en Reporters United de databanken van het Centre for Research on Energy and Clean Air (CREA) en Equasis, leverancier van scheepvaartgegevens.
Volgens de onderzochte data verlieten tussen 5 december 2022 en 5 januari 2023 in totaal 689 schepen beladen met olie, kolen of gas de Russische havens. Hiervan kwamen 250 schepen uit Europa. De meeste waren gedekt door Europese verzekeraars.
In de eerste maand na de invoering van de nieuwe sancties hebben binnen de EU vooral Griekse rederijen olie, kolen en gas uit Rusland geëxporteerd. Hun schepen legden in totaal 161 keer aan in Russische havens, met een capaciteit van 12 miljoen ton. Ook Duitse rederijen bleven handel drijven met Rusland: er zijn meer dan twintig gevallen bekend van tankers, met een totale capaciteit van bijna 1 miljoen ton, die vanuit Russische havens fossiele brandstoffen vervoerden.
De hoeveelheid Russische brandstof die door EU-lidstaten wordt verscheept, is nauwelijks afgenomen
Onderstaande tabel toont de totale hoeveelheid gas, olie en steenkool die volgens de onderzoeksgegevens tussen 24 februari en eind december vorig jaar vanuit Russische havens naar andere landen is verscheept. De zendingen zijn geordend naar het land waar de betreffende rederij is geregistreerd.
1. Griekenland 135,8 miljoen ton
2. China 53,8
3. Verenigde Arabische Emiraten 35,5
4. Rusland 18,9
5. Singapore 17,4
6. Turkije 17,4
7. Duitsland 14,2
8. Japan 12,5
9. Groot-Brittannië 11,3
10. Monaco 9,9
Voor zover bekend hebben de Duitse rederijen met hun leveringen niet het embargo geschonden. Volgens openbaar toegankelijke gegevens vervoerden zij geen ruwe olie, maar zogenaamde olieproducten – en de EU zou de handel in bepaalde olieproducten pas begin februari verbieden.
Onderstaande gegevens hebben betrekking op de export vanuit Russische havens. Het kan daarbij gaan om olie, gas en steenkool, maar ook afgeleide of verwerkte producten. De onderzochte periode loopt vanaf het begin van het embargo (5 december) tot en met 5 januari.
De in Bremen gevestigde rederij German Tanker Shipping is verantwoordelijk voor vijftien van de twintig transporten. Tegenover Investigate Europe verklaarde een woordvoerder van het bedrijf dat de rederij ‘alle geldende sancties’ naleeft.
Maar Svitlana Romanko, directeur van de Oekraïense hulporganisatie Razom We Stand, maakt zich zorgen. ‘Ik ben geschokt dat Europese scheepvaartmaatschappijen Russische olie en gas blijven exporteren,’ zegt ze. ‘Ik eis dat de EU-functionarissen die hiervoor verantwoordelijk zijn onmiddellijk uitzoeken of sancties niet zijn nageleefd en of bedrijven hier illegaal hebben samengewerkt met de Russische staat.’
Het kan zijn dat deze transacties toch legaal waren vanwege een maas in de sancties
Volgens de data-analyse van Investigate Europe en Reporters United hebben schepen met een totale capaciteit van acht miljoen ton tussen 5 december 2022 en 5 januari 2023 olie, kolen en gas vanuit Russische havens naar Europa geëxporteerd. Sinds begin december vorig jaar geldt een EU-embargo op de invoer van Russische ruwe olie. Maar de analyse wijst uit dat ook na het begin van de sancties in ten minste dertig gevallen ruwe olie vanuit Rusland naar Europa is verscheept. In achttien van die gevallen gebeurde dat met Europese schepen.
Het kan zijn dat deze transacties toch legaal waren vanwege een maas in de sancties: schepen mogen nog steeds ruwe olie vanuit Russische havens exporteren als die olie oorspronkelijk uit een ander land komt.
Export via andere landen
Vanuit Kazachstan worden grote hoeveelheden ruwe olie verscheept naar de Russische havens in Novorossiysk en Oest-Loega. Drieëntwintig van de dertig ladingen ruwe olie die vorige maand de EU bereikten, zijn afkomstig uit Kazachstan. De scheepsterminal in Novorossiysk is onderdeel van het Caspian Pipeline Consortium (CPC), dat via pijpleidingen olie vanuit het westen van Kazachstan naar de haven aan de Zwarte Zee vervoert. De Russische staat heeft 24 procent van dat consortium in handen.
Naar verluidt blijft de Russische regering naar manieren zoeken om ondanks de sancties toch fossiele brandstoffen naar de EU te kunnen exporteren. De Russische rederij Sovcomflot zou al begonnen zijn een deel van haar vloot over te dragen aan een onderneming die geregistreerd is in de Verenigde Arabische Emiraten. De EU heeft Sovcomflot gesanctioneerd, maar de rederij kan dankzij deze truc handel blijven drijven.
Vooraanstaande managers van Sovcomflot staan in openbare registers vermeld als bestuurders van de onderneming Sun Ship Management. Die onderneming heeft de afgelopen maand al 39 transporten uitgevoerd, met een capaciteit van 3,2 miljoen ton. Zeven van die verschepingen hadden een haven in de EU als bestemming.
Rusland verdient nog steeds ongeveer 640 miljoen euro per dag aan export
Ondanks de EU-sancties blijft Rusland dus enorme hoeveelheden fossiele brandstoffen exporteren. De totale exportcapaciteit is vorig jaar nauwelijks afgenomen, maar tankers uit Russische havens gaan de laatste tijd vaker naar China, India en Turkije in plaats van naar Europa. Waar hun ladingen uiteindelijk terechtkomen, is moeilijk te traceren.
De EU heeft naast het exportverbod ook een prijsplafond ingevoerd. In januari publiceerde het Centre for Research on Energy and Clean Air een onderzoek waaruit blijkt dat de wereldmarktprijzen van olie en gas weer aanzienlijk zijn gedaald als gevolg van die maatregel. Maar Rusland verdient nog steeds ongeveer 640 miljoen euro per dag aan export.
Het probleem is volgens deskundigen dat China, India en Turkije, de nieuwe handelspartners van Rusland, zich niet aan dat prijsplafond houden. Bovendien ligt het plafond van 56 euro hoger dan de gemiddelde prijs van Russische ruwe olie. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky noemt de regeling dan ook ‘zwak’. Samen met Polen en de Baltische staten heeft hij voor een aanzienlijk lager plafond gepleit.
Internationale toezichthouders zijn niet in staat om de veiligheid van de door Rusland bezette kerncentrale in Zaporizja zorgvuldig te controleren, aldus een kritisch dossier van Greenpeace dat donderdag naar westerse regeringen wordt gestuurd. Zo meldt The Guardian. Greenpeace concludeert dat er te weinig inspecteurs van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) aanwezig zijn in Europa’s grootste kerncentrale en dat er sinds de Russische overname te veel toegangsbeperkingen zijn opgelegd.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De enorme kerncentrale van Zaporizja, met zes reactoren, werd begin maart 2022 door Rusland veroverd en ligt sindsdien in de frontlinie van de oorlog. Russische troepen hebben zich in de fabriek gevestigd. De centrale is op meerdere momenten aangevallen, waaronder in augustus 2022 toen het dak van een opslagruimte beschadigd raakte.
Greenpeace stelt dat de IAEA ‘niet in staat is om aan de eisen van haar mandaat te voldoen’, maar dat de kernenergiewaakhond niet bereid is om dat toe te geven, waardoor Russische schendingen van de veiligheidsprincipes niet aan de kaak worden gesteld.
Het Greenpeace-dossier werd woensdagavond, voor publicatie, voorgelegd aan een aantal leden van de internationale raad van bestuurders van de IAEA. Onder hen bevinden zich vertegenwoordigers van de VS, het VK, Frankrijk en Duitsland. Naar verluidt heeft Greenpeace ook gesprekken gevoerd met Oekraïne over de situatie in de centrale.
Volgens de onderzoekers martelden Russen mensen dood
Een onafhankelijke, door de Verenigde Naties gesteunde mensenrechtenmissie heeft maandag gezegd dat er nieuwe bewijzen van oorlogsmisdaden door Rusland in Oekraïne zijn. Dat meldt Al Jazeera. Russische troepen zouden zich schuldig hebben gemaakt aan dodelijke martelingen, verkrachtingen en het ‘aanjagen van genocide’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het is de tweede keer dat VN-onderzoekers met een rapport over de situatie in Oekraïne komen. Volgens het team zijn er aan beide kanten misdaden tegen de menselijkheid gepleegd, maar dat het gros van de mishandelingen zijn gepleegd door Russische troepen. Er zou sprake zijn geweest van ‘grootschalige en systematische’ martelpraktijken in bezette gebieden, die soms de dood tot gevolg hadden.
Ook was er volgens de VN sprake van seksueel geweld. ‘Russische militairen hebben vrouwen in de leeftijd van 19 tot 83 jaar verkracht’, schrijft de hoofdonderzoeker. Hij zegt dat in Cherson, een gebied dat nog steeds deels bezet is door Rusland, families werden gedwongen mee te luisteren.
De Oekraïense president sprak bij de Algemene Vergadering
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky heeft woensdag een toespraak gehouden in New York, bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. The New York Times schrijft dat Zelensky het vooral had over de oorlog met Rusland, en VN-leden opriep ‘het kwaad niet te vertrouwen’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Voedsel, gas, olie, nucleaire wapens: volgens Zelensky gebruikt Rusland alles als ‘wapen’ in de oorlog tegen Oekraïne. ‘Terwijl Rusland de wereld deze oorlog intrekt, doet Oekraïne er alles aan om ervoor te zorgen dat na de Russische agressie niemand ter wereld nog een natie durft aan te vallen,’ zei Zelensky.
Zelensky beschuldigde Rusland verder van genocide tegen het Oekraïense volk en benadrukte dat vredesbesprekingen ver weg zijn. Ook wees hij de aanwezige landen erop dat iedereen baat heeft bij een voor Oekraïne gunstige uitkomst van de oorlog. Zelensky leek zich ook te richten op landen als Brazilië en India, die zich op economisch gebied naast Rusland positioneren.
Oekraïne heeft verklaard dat het de tactisch belangrijke plaats Klisjtsjiivka, ten zuiden van Bachmoet, heeft heroverd. ‘Klisjtsjiivka is bevrijd van de Russen’, berichtte Oleksandr Syrsky, commandant van de grondtroepen van het Oekraïense leger, op Telegram. Op beelden en foto’s op sociale media was te zien hoe Oekraïense troepen vlaggen vasthielden tussen de ruïnes van het verwoeste dorp, bericht Kyiv Post.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De bevrijding van Klisjtsjiivka komt slechts een paar dagen nadat de Oekraïense strijdkrachten het nabijgelegen dorp Andriivka heroverden. ‘Beide zijn nu onbewoonbare ruïnes’, schrijft de Oekraïense website. Klisjtsjiivka, waar enkele honderden mensen woonden voordat Moskou in februari 2022 zijn grootschalige invasie in Oekraïne begon, werd in januari door Russische troepen ingenomen.
‘Ik wil in het bijzonder de soldaten noemen die het grondgebied van Oekraïne in de sector Bachmoet stap voor stap terugnemen,’ verklaarde president Volodymyr Zelensky in zijn dagelijkse videoboodschap. ‘Klisjtsjiivka: bravo!’
Volgens The Washington Post kan de herovering van Klisjtsjiivka een belangrijke ontwikkeling betekenen in de Oekraïense opmars in het oosten van het land. ‘De controle over de dorpen aan de rand van Bachmoet zou de Oekraïense strijdkrachten in staat kunnen stellen om de stad weer onder controle te krijgen,’ aldus de Amerikaanse krant.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
